Luận án tiến sĩ: Quản lý nhà nước phát triển dịch vụ cơ bản cho người nghèo tại thành phố Hà Nội

MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 7 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về đói nghèo và quản lý nhà nước nhằm phát triển các dịch vụ cơ bản đối với người nghèo trên thế giới và ở Việt Nam 7 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu về đói nghèo, dịch vụ cho người nghèo và quản lý nhà nước nhằm phát triển các dịch vụ cơ bản đối với người nghèo ở Hà Nội 14 1. Đánh giá chung về các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 17 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC Ở CẤP TỈNH, THÀNH PHỐ NHẰM PHÁT TRIỂN CÁC DỊCH VỤ CƠ BẢN ĐỐI VỚI NGƯỜI NGHÈO 21 2.

Người nghèo và các dịch vụ cần thiết cho người nghèo 21 2. Khái niệm, nội dung và các nhân tố tác động đến quản lý nhà nước cấp tỉnh, thành phố nhằm phát triển các dịch vụ cơ bản đối với người nghèo 38 2. Kinh nghiệm quản lý nhà nước nhằm phát triển các dịch vụ cơ bản đối với người nghèo ở trong nước và quốc tế 52 Chương 3: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC NHẰM PHÁT TRIỂN CÁC DỊCH VỤ CƠ BẢN ĐỐI VỚI NGƯỜI NGHÈO TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI 72 3. Thực trạng đói nghèo và các dịch vụ cơ bản đối với người nghèo trên địa bàn thành phố Hà Nội 72 3.

Thực trạng quản lý nhà nước của thành phố Hà Nội nhằm phát triển các dịch vụ cơ bản đối với người nghèo 95 3. Đánh giá chung về quản lý nhà nước nhằm phát triển các dịch vụ cơ bản đối với người nghèo trên địa bàn thành phố Hà Nội 114 Chương 4: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC CỦA CHÍNH QUYỀN THÀNH PHỐ NHẰM PHÁT TRIỂN CÁC DỊCH VỤ CƠ BẢN ĐỐI VỚI NGƯỜI NGHÈO TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI 124 4. Bối cảnh hiện nay và phương hướng hoàn thiện quản lý nhà nước nhằm phát triển các dịch vụ cơ bản đối với người nghèo trên địa bàn thành phố Hà Nội 124 4. Một số giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nước nhằm phát triển các dịch vụ cơ bản đối với người nghèo trên địa bàn thành phố Hà Nội 134 KẾT LUẬN 147 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 149 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 150 PHỤ LỤC 161 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ASXH An sinh xã hội BRI Ngân hàng nhân dân Inđônêxia CNH, HĐH Công nghiệp hóa, hiện đại hóa CSXH Chính sách xã hội CTMTQG Chương trình mục tiêu quốc gia DVVL Dịch vụ việc làm DVXH Dịch vụ xã hội HĐND Hội đồng nhân dân KTXH Kinh tế - xã hội KCHT Kết cấu hạ tầng NGO Tổ chức phi chính phủ NHNN Ngân hàng nhà nước NHTG Ngân hàng Thế giới NSNN Ngân sách nhà nước QLNN Quản lý nhà nước SHG Tổ chức tự lực TBXH Thương binh và xã hội TCTD Tổ chức tín dụng UBND Ủy ban nhân dân UNDP Chương trình Phát triển Liên hợp quốc XĐGN Xóa đói giảm nghèo DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 2.1: Chuẩn nghèo, cận nghèo qua các giai đoạn của cả nước và Hà Nội 27 Bảng 3.1: Số lượng và tỷ lệ hộ nghèo của thành phố Hà Nội giai đoạn 2001 - 2011 72 Bảng 3.2: Đặc điểm việc làm của người nghèo ở Hà Nội qua điều tra 75 Bảng 3.3: Điều kiện nhà ở và môi trường sống của người nghèo ở Hà Nội 76 Bảng 3.4: Thu nhập và chi tiêu của hộ nghèo ở Hà Nội 77 Bảng 3.5: Các khó khăn và cách giải quyết khó khăn của hộ nghèo ở Hà Nội 78 Bảng 3.6: Mức độ tham gia các hoạt động xã hội của người nghèo và lý do không tham gia 80 Bảng 3.7: Nguyên nhân dẫn đến nghèo của các hộ ở Hà Nội qua điều tra 81 Bảng 3.8: Trình độ văn hóa của người dân Hà Nội qua điều tra 84 Bảng 3.9: Trình độ tay nghề của người nghèo ở Hà Nội qua điều tra 85 Bảng 3.10: Số lao động xuất khẩu của thành phố Hà Nội 87 Bảng 3.11: Số liệu lao động việc làm của Hà Nội giai đoạn 2000-2010 89 Bảng 3.12: Mạng lưới tín dụng và dư nợ tín dụng của Ngân hàng Chính sách xã hội trên địa bàn thành phố Hà Nội giai đoạn 2000-2010 93 Bảng 3.13: Một số văn bản của thành phố về tín dụng cho người nghèo giai đoạn 2008 - 2011 99 Bảng 3.14: Dư nợ tín dụng của Ngân hàng Chính sách xã hội Hà Nội cho người nghèo trên địa bàn thành phố Hà Nội (tính đến 31/12/ 2012) 102 DANH MỤC CÁC HÌNH Trang Hình 2.1: Cơ hội tìm việc làm của người nghèo Hà Nội.1: Tỷ lệ nghèo theo từng chiều thiếu hụt của thành phố Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh 74 Hình 3.2: Cơ cấu độ tuổi được nhận hỗ trợ dịch vụ việc làm 90 Hình 3.3: Tỷ lệ các tổ chức, cá nhân cho người nghèo Hà Nội vay tiền 91 Hình 3.4: Mô hình phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước về cung cấp dịch vụ cơ bản nhằm xóa đói giảm nghèo 95 Hình 3.5: Mô hình tổ chức Ban chỉ đạo trợ giúp người nghèo Hà Nội 96 Hình 3.6: Tổ chức bộ máy quản lý nhà nước về dịch vụ tín dụng 107 Hình 3.7: Tổ chức bộ máy quản lý nhà nước về dịch vụ việc làm 112 1 MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài Đói nghèo luôn là vấn đề được nhiều quốc gia trên thế giới quan tâm, đặc biệt đối với đang phát triển như Việt Nam. Xóa đói giảm nghèo (XĐGN) là một chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước ta và đang được thực hiện từ nhiều năm nay. Chiến lược toàn diện về tăng trưởng và XĐGN được phê duyệt tháng 5/2002 nêu rõ: “Chính phủ Việt Nam coi vấn đề XĐGN là mục tiêu xuyên suốt trong quá trình phát triển KTXH của đất nước” [14]. Báo cáo Chính trị tại Đại hội Đảng lần thứ XI chỉ rõ: Tập trung triển khai có hiệu quả các chương trình XĐGN ở vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn.

Đa dạng hoá các nguồn lực và phương thức xoá đói, giảm n ghèo gắn với phát triển nông nghiệp, nông thôn, phát triển giáo dục, dạy nghề và giải quyết việc làm để xoá đói, giảm nghèo bền vững; tạo điều kiện và khuyến khích người đã thoát nghèo vươn lên làm giàu và giúp đỡ người khác thoát nghèo [32]. Dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự quyết liệt trong chỉ đạo điều hành của Chính phủ và thực thi của các cấp chính quyền, nước ta đã đạt được những thành tựu đáng kể trong công cuộc XĐGN, được quốc tế ghi nhận và đánh giá cao, tỷ lệ hộ nghèo giảm đáng kể từ 64% những năm 1980 xuống còn 17% năm 2001, vào khoảng 14,2% năm 2010. Những năm gần đây, do bất ổn về kinh tế, lạm phát cao cùng với hậu quả nặng nề của thiên tai bão lụt, nên đời sống người dân nói chung, nhất là người nghèo gặp nhiều khó khăn. Đến hết năm 2011, tỷ lệ nghèo cả nước vẫn còn trên 14%.

Cùng với các địa phương khác trong cả nước, Thủ đô Hà Nội đã có nhiều cố gắng trong công tác XĐGN, trở thành một trong số địa phương tiêu biểu, đi đầu của cả nước về thành tựu XĐGN. Tính đến năm 2005, về cơ bản, Hà Nội không còn hộ đói, tỷ lệ hộ nghèo giảm theo từng năm. Đến cuối năm 2007, Hà Nội chỉ còn 2,3% hộ nghèo, hoàn thành vượt chỉ tiêu mà Nghị quyết HĐND 2 thành phố đề ra. Từ ngày 01/8/2008, thực hiện Nghị quyết số 15/2008/NQ-QH12 của Quốc hội, địa giới hành chính thành phố Hà Nội được điều chỉnh, mở rộng với diện tích tự nhiên là 334.470,02 ha và dân số là 6.

Tỷ lệ hộ nghèo tăng lên, đạt mức 7%. Mục tiêu giảm tỷ lệ hộ nghèo vì thế cũng là một thách thức đối với chính quyền Thủ đô trong quá trình phát triển KTXH Hà Nội vì mục tiêu ổn định bền vững. Những năm qua, chính quyền thành phố Hà Nội đã triển khai nhiều dịch vụ khác nhau cho người nghèo Hà Nội như: cho vay lãi suất ưu đãi thông qua quỹ tín dụng của Ngân hàng Chính sách xã hội (CSXH), xây dựng chính sách ưu tiên đối tượng thuộc hộ nghèo trong xuất khẩu lao động, đào tạo nghề, khuyến khích doanh nghiệp nhận lao động địa phương thuộc hộ nghèo vào làm việc… Kết quả điều tra, rà soát hộ nghèo, hộ cận nghèo năm 2012 vừa được Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (TBXH) công bố cho thấy, tỷ lệ hộ nghèo của Hà Nội còn 1,52% và Hà Nội thuộc một trong năm tỉnh, thành phố có số hộ nghèo thấp nhất cả nước. Bên cạnh những thành tựu đáng ghi nhận nêu trên, trên bình diện tổng thể, quản lý nhà nước (QLNN) đối với XĐGN nói chung và đối với một số dịch vụ cho người nghèo nói riêng vẫn còn những hạn chế nhất định, như: QLNN đối với dịch vụ việc làm (DVVL) tại các trung tâm giới thiệu việc làm hay đào tạo nghề cho người nghèo chưa sâu sát; việc hoạch định chính sách tài chính cho người nghèo vẫn còn chắp vá, manh mún, chưa có tính đột phá; công tác kiểm tra, kiểm soát dịch vụ tài chính cho người nghèo còn lỏng lẻo, việc cấp phát trợ cấp cho người nghèo ở một số nơi chưa kịp thời… Trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế, cùng với sự tác động của thiên tai, nhiều rủi ro bất trắc có thể xẩy ra, tình trạng phân hóa giàu nghèo tăng lên, tình trạng tái nghèo có nguy cơ gia tăng.

Để giảm nghèo một cách bền vững, việc cung cấp các dịch vụ cho người nghèo một cách có hiệu quả có ý nghĩa lớn. Do vậy, việc nghiên cứu nhằm tìm các giải pháp 3 hoàn thiện QLNN nhằm phát triển các dịch vụ cơ bản đối với người nghèo trên địa bàn thành phố Hà Nội có ý nghĩa thiết thực, cấp bách. Đó là lý do chủ yếu của việc lựa chọn đề tài: “Quản lý nhà nước nhằm phát triển các dịch vụ cơ bản đối với người nghèo trên địa bàn thành phố Hà Nội” làm luận án tiến sĩ kinh tế, chuyên ngành Quản lý kinh tế. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đề tài Mục đích nghiên cứu đề tài là trên cơ sở làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn có liên quan, đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện QLNN nhằm phát triển các dịch vụ cơ bản đối với người nghèo trên địa bàn thành phố Hà Nội.