Luận án nghiên cứu tồn dư kháng sinh Oxytetracyclin, Enrofloxacin ở gà và sử dụng chế phẩm Actiso để tăng khả năng thải, đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm

1 MỞ ðẦU Vấn ñề vệ sinh an toàn thực phẩm ở nước ta hiện nay ñang ở mức báo ñộng cao với nhiều ca ngộ ñộc thực phẩm ñược ghi nhận ở các bếp ăn tập thể, khu công nghiệp. Nguyên nhân gây ngộ ñộc cấp tính có thể do nhiễm vi sinh vật, ñộc tố, nhưng cũng có nguyên nhân không gây ngộ ñộc cấp tính ñó là các chất tồn dư trong sản phẩm ñộng vật như kháng sinh, hormon, ñộc tố nấm, kim loại nặng. Trong chăn nuôi không thực hiện tốt vệ sinh an toàn sinh học, môi trường chăn nuôi bị ô nhiễm các vi sinh vật gây bệnh, bệnh truyền nhiễm xảy ra thường xuyên hàng năm ñã làm cho tình hình dịch tễ bệnh diễn biến phức tạp, dẫn ñến tình trạng sử dụng kháng sinh trong chăn nuôi là phổ biến và mang tính tự phát. Bên cạnh ñó người chăn nuôi sử dụng hoá dược trong phòng, trị bệnh không ñúng phương pháp, chủng loại, liều lượng và không tuân thủ thời gian ngừng thuốc tối thiểu ñã làm cho vấn ñề tồn dư hoá dược trong sản phẩm là phổ biến với mức ñộ cao hơn tiêu chuẩn trong nước, khu vực và quốc tế từ hàng chục tới hàng ngàn lần (Lã Văn Kính, 2006 [17]).

Mặt khác, thời gian ngưng thuốc trước khi giết thịt hoặc trước khi gia cầm ñẻ trứng cũng không ñược thực hiện ñúng khuyến cáo. Lượng tồn dư kháng sinh trong thịt gia súc, gia cầm chưa ñược kiểm tra có thể dẫn ñến những tác hại rất nghiêm trọng cho sức khoẻ người tiêu dùng, là một trong những nguyên nhân gây ra sự ñề kháng ngày càng mạnh của các vi khuẩn gây bệnh trên người (Aarestrup F. Liên minh Châu Âu ñã ban hành quy ñịnh số 2377/90 EC quy ñịnh giới hạn cho phép thuốc thú y trong sản phẩm ñộng vật (EU, 1990 [70]), nay ñược thay thế bằng Quyết ñịnh 37/2010 (EU, 2010 [71]). Ở Việt Nam, ñã có một số nghiên cứu về lĩnh vực tồn dư kháng sinh trong thực phẩm của Hoàng Văn Tiệu, 2003 [26], Trần Quang Thuỷ, 2007 2 [25] nhìn chung các nghiên cứu ñều cho thấy tình trạng tồn dư kháng sinh vượt mức cho phép ở hầu hết các khu vực trong cả nước.

Vì vậy, hiện nay hầu hết các nước trên thế giới trong ñó có Việt Nam ñã ban hành quyết ñịnh cấm dùng một số loại kháng sinh trong chăn nuôi. ðể kiểm soát dư lượng kháng sinh trong thực phẩm có nguồn gốc ñộng vật phương pháp vi sinh vật ñã và ñang ñược sử dụng rộng rãi và ñóng một vai trò quan trọng ở nhiều quốc gia trên thế giới (Myllyniemi A. và cs, 2000 [97], Poelka P và cs, 2005 [114], Heitzman R. Trong các sản phẩm khác nhau ñã có nhiều test vi sinh vật ñược thích ứng ñể phát hiện kháng sinh (Cooper A.

và cs, 1998 [58]) như test bốn ñĩa (Bogaert R. và cs, 1980 [46]; Currie A. D và cs 1998 [60]), test thận của Bỉ, test một ñĩa (Koenen-dierick K. và cs, 1995 [87]), test ba ñĩa (Okerman I.

và cs, 2001 [102]), test 5 ñĩa (Gaudin V. và cs, 2004 [74]) và test thận mới của Hà Lan (Nouws J. Ở Việt Nam phương pháp test 4 ñĩa ñã ñược áp dụng ñể phát hiện tồn dư kháng sinh trong thịt. ðối với thị trường trong nước, tồn dư kháng sinh không gây tác hại cấp tính như thuốc diệt côn trùng, thuốc diệt chuột, vv.

nên người tiêu dùng chưa thực sự quan tâm nhiều. Trong những năm tới, việc cung cấp thực phẩm sạch cho thị trường và hướng tới xuất khẩu cũng như khi các tiêu chuẩn về vệ sinh thực phẩm ngày càng ñược phổ biến rộng rãi cho người tiêu dùng thì những sản phẩm có tồn dư kháng sinh là ñiều không ñược thị trường chấp nhận. ðể hạn chế tồn dư kháng sinh, nhiều công trình nghiên cứu ñã chỉ ra rằng các thảo mộc thiên nhiên có ưu ñiểm rõ rệt do tăng cường quá trình thải trừ. Về tính năng này, dược liệu Actiso ñóng một vai trò rất quan trọng (ðỗ Tất Lợi, 2009 [18]).

Dược liệu này ñã ñược sử dụng trong nhân y từ lâu ñời ở nhiều nước trên thế giới trong ñó có Việt Nam. Trong thú y dược liệu này 3 cũng ñã ñược tiến hành nghiên cứu, sản xuất các chế phẩm Actiso, với mục ñích ñưa vào thực tế sản xuất, góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế trong chăn nuôi, làm tăng cường khả năng ñào thải, hạn chế bớt tồn dư của các chất ñộc hại, ñảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm. Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi tiến hành thực hiện ñề tài: “Nghiên cứu sự phân bố, tồn dư một số kháng sinh thường dùng ở gà và sử dụng chế phẩm Actiso làm tăng khả năng ñào thải, góp phần ñảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm”.
MỤC TIÊU CỦA ðỀ TÀI Xác ñịnh ñược sự hấp thu, phân bố và tồn dư kháng sinh Oxytetracyclin, Enrofloxacin trong huyết tương và các cơ quan nội tạng của gà ðánh giá hiệu quả của việc sử dụng chế phẩm Actiso như là nhân tố thúc ñẩy quá trình ñào thải các kháng sinh Oxytetracyclin và Enrofloxacin trong huyết tương và các cơ quan nội tạng gà, góp phần ñảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm có nguồn gốc ñộng vật.

Ý NGHĨA KHOA HỌC CỦA ðỀ TÀI - Bổ sung những dẫn liệu khoa học về sự hấp thu, phân bố và tồn dư kháng sinh Oxytetracyclin, Enrofloxacin ở huyết tương và cơ quan nội tạng ở gà. - Chế phẩm Actiso có khả năng tăng cường ñào thải kháng sinh Oxytetracyclin và Enrofloxacin tồn dư trong huyết tương và cơ quan nội tạng ở gà. - Kết quả nghiên cứu trong luận án có thể là tài liệu tham khảo cho giảng dạy và nghiên cứu về tồn dư kháng sinh và dược liệu Actiso. - Kết quả nghiên cứu 2 kháng sinh Oxytetracyclin và Enrofloxacin cũng có thể giúp cho ñánh giá tình hình sử dụng kháng sinh khác trong chăn nuôi về sự tồn dư và ý nghĩa của chúng ñối với vệ sinh an toàn thực phẩm.

4
Ý NGHĨA THỰC TIỄN CỦA ðỀ TÀI - Kết quả nghiên cứu của ñề tài là cơ sở khoa học mở ra ứng dụng của dược liệu Actiso trong chăn nuôi, thú y: + Kích thích tăng trọng của gà khi ăn thức ăn có bổ sung kháng sinh. + Rút ngắn thời gian tồn dư kháng sinh Oxytetracyclin và Enrofloxacin ở gà khi ăn thức ăn có trộn kháng sinh. - Dựa vào kết quả nghiên cứu giúp các nhà quản lí xác ñịnh ñược dư lượng kháng sinh Oxytetracyclin và Enrofloxacin ở mô bào và ñề xuất biện pháp sử dụng chế phẩm Actiso như là chất thúc ñẩy ñào thải hạn chế tồn dư góp phần ñảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm.
NHỮNG ðÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN VỀ HỌC THUẬT VÀ LÍ LUẬN - Là công trình khoa học ñầu tiên ở Việt Nam nghiên cứu về dược liệu Actiso làm tăng khả năng thải trừ kháng sinh Oxytetracyclin và Enrofloxacin ở gà.

- Kết quả thu ñược ñem lại những hiểu biết về dược liệu Actiso trong việc sử dụng ñể tăng hiệu quả phòng và trị bệnh cho gà góp phần ñảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm. 5 Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Một số hiểu biết về kháng sinh 1.1 ðịnh nghĩa kháng sinh Kháng sinh là thuật ngữ Việt Nam phiên âm từ danh từ Hán Việt (kháng sinh tố). Danh pháp quốc tế là antibiotics. Kháng sinh là chất do vi nấm hoặc do vi khuẩn tạo ra, hoặc do bán tổng hợp (như Ampicillin, Amikacin.), có khi là chất hoá học tổng hợp (như chloramphenicol, isoniazid, các quinolon) có tác dụng ñiều trị ñặc hiệu với liều thấp do ức chế một số quá trình sống của vi sinh vật (Hoàng Tích Huyền và cs, 2001 [13] ).

Việc phát hiện ra kháng sinh và các ñặc tính của chúng ñã tạo ra một cuộc cách mạng trong y học và cứu loài người thoát khỏi nhiều thảm dịch do vi trùng gây ra. Trong chăn nuôi, thú y kháng sinh ñược dùng ñể phòng, trị bệnh và kích thích tăng trưởng (FAO/OIE/WHO, 2006 [132]).2 Phân loại kháng sinh ðể giúp cho việc ñịnh hướng lựa chọn cũng như sử dụng thuốc kháng sinh có hiệu quả trong ñiều trị, các nhà khoa học ñã phân loại thuốc kháng sinh dựa trên cơ sở sau: phân loại theo nguồn gốc, theo hoạt phổ kháng khuẩn, theo mức ñộ tác dụng, theo cơ chế tác dụng, theo cấu trúc hoá học. Cách phân loại theo cấu trúc hoá học thường ñược sử dụng nhiều nhất vì hoạt phổ, mức ñộ, cơ chế tác dụng và cấu trúc hoá học gắn bó chặt chẽ với nhau (Hoàng Tích Huyền và cs, 2001 [13], Lê Thị Ngọc Diệp, 1999 [4]). Với cơ sở này, người ta ñã phân loại thuốc kháng sinh ra thành các nhóm sau: nhóm β – lactamin; nhóm Aminoglycosid; nhóm Lincosamid; nhóm Macrolid; nhóm Phenicol; nhóm Tetracyclin; nhóm Polypeptid; nhóm thuốc tổng hợp (Quinolon, 5- Nitroimidazol, dẫn xuất Nitrofuran, các dẫn xuất của Sulfanilamid).3 Nguyên tắc sử dụng thuốc kháng sinh Muốn phát huy tác dụng tối ña của thuốc, hạn chế các tác hại, ngăn cản khả năng kháng thuốc, cần phải tuân thủ theo ñúng các nguyên tắc sau: Chỉ sử dụng kháng sinh khi có kết luận chắc chắn là bệnh nhiễm khuẩn hoặc khi có kết quả làm kháng sinh ñồ.

ðối với mầm bệnh ñã biết, nên dùng các kháng sinh có hiệu lực nhất, ít ñộc. Lựa chọn ñúng thuốc, ñúng bệnh, dùng liều công kích ngay từ ñầu vì ở liều thuốc ñầu tiên một phần thuốc tự do cần phải kết hợp bão hoà với protein huyết tương. Tránh dùng liều thấp hay tăng dần liều trong quá trình ñiều trị sẽ gây hiện tượng quen thuốc, kháng thuốc. Dùng thuốc kháng sinh càng sớm càng tốt vì lúc này vi khuẩn ñang phát triển và chịu tác dụng của thuốc nhiều nhất.

Chọn ñường ñưa thuốc thích hợp, ñủ liều lượng, ñủ liệu trình ñể luôn giữ nồng ñộ thuốc kháng sinh có tác dụng ñiều trị trong cơ thể. Nếu cần thiết phải thay kháng sinh khác. Nên phối hợp thuốc khi ñiều trị ñể làm tăng khả năng diệt khuẩn, hạn chế hiện tượng nhờn thuốc, kháng thuốc của vi khuẩn dẫn tới tăng hiệu quả ñiều trị. Trong thời gian dùng thuốc nên kết hợp bổ sung các loại vitamin và ñiều tiết khẩu phần ăn hợp lí nhằm nâng cao sức ñề kháng của cơ thể.4 Tồn dư kháng sinh và nguy cơ liên quan ñến sự hiện diện của chúng trong thực phẩm Chất tồn dư ñược ñịnh nghĩa trong chỉ thị 86/469 của Thị trường chung Châu Âu như sau: “chất tồn dư là chất có hoạt tính dược ñộng học và các chất 7 chuyển hóa trung gian của chúng cũng như những chất khác ñược ñưa vào trong thịt, tất cả chúng ñược xem như là những chất nguy hiểm ñến sức khỏe người tiêu dùng” (Nguyễn Ngọc Tuân, 2002 [28]).