Luận án tiến sĩ quản lí bền vững tài nguyên đất ngập nước dựa vào cộng đồng khu

51 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI VIỆN TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG Ngân Ngọc Vỹ QUẢN LÍ BỀN VỮNG TÀI NGUYÊN ĐẤT NGẬP NƯỚC DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG KHU VỰC HỒ BA BỂ LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC MÔI TRƯỜNG HÀ NỘI - NĂM 2020 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI VIỆN TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG Ngân Ngọc Vỹ QUẢN LÍ BỀN VỮNG TÀI NGUYÊN ĐẤT NGẬP NƯỚC DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG KHU VỰC HỒ BA BỂ Chuyên ngành: Môi trường trong phát triển bền vững Mã số: Chuyên ngành đào tạo thí điểm LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC MÔI TRƯỜNG NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Lê Diên Dực 2. Tạ Đình Thi HÀ NỘI - NĂM 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Các kết quả nghiên cứu tham khảo của các tác giả khác đã được trích dẫn đầy đủ trong luận án.

Tác giả luận án Ngân Ngọc Vỹ i LỜI CẢM ƠN Nghiên cứu sinh xin bày tỏ lòng tri ân và kính trọng đến PGS. Lê Diên Dực, TS. Tạ Đình Thi, hai người Thầy đã trực tiếp hướng dẫn Nghiên cứu sinh hoàn thành Luận án tiến sĩ. Luận án không thể hoàn thành nếu như nghiên cứu sinh không nhận được sự cho phép, tạo điều kiện, động viên và giúp đỡ nhiệt tình của Lãnh đạo và đồng nghiệp Tổng cục Biển và Hải đảo Việt Nam, Vụ Tổ chức cán bộ, Cục Biến đổi khí hậu, Viện Chiến lược, Chính sách tài nguyên và môi trường, Bộ Tài nguyên và Môi trường, nơi nghiên cứu sinh đã và đang công tác.

Trong quá trình thực hiện luận án, nghiên cứu sinh cũng nhận được rất nhiều sự động viên, giúp đỡ từ thầy, cô, đồng nghiệp, cơ quan và bạn bè, nghiên cứu sinh xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ đầy ý nghĩa và quý báu đó. Luận án được hoàn thành tại Viện Tài nguyên và Môi trường, Đại học Quốc gia Hà Nội. Nghiên cứu sinh xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến lãnh đạo Viện, đặc biệt là PGS.TS, Lưu Thế Anh, Viện trưởng, TS. Võ Thanh Sơn, Phó Viện trưởng, các thầy cô, các cán bộ và các bạn đồng nghiệp của Viện đã giúp đỡ và động viên nghiên cứu sinh trong quá trình hoàn thành luận án.

Nghiên cứu sinh cũng xin chân thành cảm ơn: UBND tỉnh Bắc Kạn, Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Bắc Kạn, Ban quản lí Vườn Quốc gia Ba Bể, UBND huyện Ba Bể, UBND xã Nam Mẫu đã giúp tôi tiếp cận và cung cấp thông tin tài liệu liên quan đến luận án. Bên cạnh đó, để hoàn thành luận án, không thể không nhắc đến sự tham vấn ý kiến, cung cấp những thông tin quý giá từ các bên liên quan như các nhà quản lí, các nhà khoa học, các doanh nghiệp và người dân địa phương thuộc phạm vi nghiên cứu tại khu Ramsar Ba Bể, xã Nam Mẫu, huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn. ii Cuối cùng, nghiên cứu sinh muốn bày tỏ lòng tri ân và kính trọng đến những người thân trong gia đình: bố, mẹ, vợ, các con và các anh chị em đã động viên, chia sẻ và giúp đỡ cả về vật chất lẫn tinh thần trong suốt quá trình thực hiện nghiên cứu của nghiên cứu sinh. Hà Nội, ngày tháng năm 2020 Tác giả luận án Ngân Ngọc Vỹ iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.

ii MỤC LỤC. iv DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT. vii DANH MỤC CÁC BẢNG. viii DANH MỤC CÁC HÌNH.

Tính cấp thiết của đề tài luận án. Mục tiêu nghiên cứu. Các câu hỏi nghiên cứu chính. Luận điểm bảo vệ của luận án.

Điểm mới của luận án. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án. Bố cục của luận án. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CỞ SỞ LÝ LUẬN.

Tổng quan các vấn đề nghiên cứu. Các nghiên cứu về quản lí bền vững đất ngập nước. Các nghiên cứu về quản lí và sử dụng đất ngập nước dựa vào cộng đồng. Các nghiên cứu về tác động của du lịch tới môi trường của khu bảo tồn (KBT) và vườn quốc gia (VQG).

Các nghiên cứu về tri thức bản địa trong quản lí và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên. Tổng quan về chính sách quản lí và bảo tồn ĐNN của Việt Nam. Một số khái niệm liên quan của luận án. Các nguyên tắc cơ bản của quản lí bảo tồn dựa vào cộng đồng.

Tri thức bản địa trong quản lí tài nguyên ĐNN.37 Tiểu kết Chương 1. ĐỊA BÀN, CÁCH TIẾP CẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Địa bàn, đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Địa bàn nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu, khảo sát. Phạm vi nghiên cứu. Cách tiếp cận nghiên cứu. Tiếp cận hệ sinh thái (tiếp cận HST).

Tiếp cận dựa vào cộng đồng. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp thu thập thông tin, tài liệu, số liệu thứ cấp. Phương pháp PRA (Participatory Rural Appraisal).

Phương pháp điều tra khảo sát thực tế. Quy trình thực hiện luận án .70 Tiểu kết chương 2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN. Hiện trạng và tầm quan trọng của tài nguyên ĐNN khu vực hồ Ba Bể.

Hiện trạng và tầm quan trọng đối với lĩnh vực kinh tế. Hiện trạng và tầm quan trọng đối với lĩnh vực văn hóa xã hội. Hiện trạng và tầm quan trọng đối với lĩnh vực môi trường. Thực trạng trong quản lí tài nguyên ĐNN khu vực hồ Ba Bể.

Các chính sách quản lí tài nguyên ĐNN khu vực hồ Ba Bể. Bất cập trong quản lí và sử dụng tài nguyên ĐNN khu vực hồ Ba Bể. Bất cập trong nhận thức của cán bộ và người dân về sử dụng bền vững ĐNN khu vực hồ Ba Bể. Các bên liên quan và mức độ quan tâm, ảnh hưởng đối với tài nguyên ĐNN khu vực hồ Ba Bể.

Đánh giá chung về bất cập trong công tác quản lí và sử dụng tài nguyên v ĐNN khu vực hồ Ba Bể. Các giải pháp quản lí bền vững ĐNN dựa vào cộng đồng khu vực hồ Ba Bể. Đề xuất các giải pháp quản lí bền vững ĐNN dựa vào cộng đồng khu vực hồ Ba bể. Phương án triển khai thực hiện các giải pháp.

Mô hình phát triển du lịch dựa vào cộng đồng. Đảm bảo tính hợp lý về sinh thái và phát triển bền vững trong quá trình phát triển và nhân rộng mô hình. Tôn trọng và phát huy vai trò và các giá trị tích cực của tri thức bản địa. Đảm bảo và tăng cường bình đẳng giới.146 Tiểu kết Chương 3 .147 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ .149 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .150 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

Mẫu phiếu điều tra, phỏng vấn. Kết quả điều tra thực địa. Một số công trình nghiên cứu liên quan đến hồ Ba Bể. Hương ước thôn Khau Qua, xã Nam Mẫu.

Tri thức bản địa: Thuyền độc mộc và nhà sàn khu vực hồ Ba Bể221 PHỤ LỤC 6. Danh sách các cán bộ được điều tra, phỏng vấn tại địa phương. Danh sách 182 hộ tham gia điều tra, phỏng vấn. Danh sách các cán bộ được điều tra, phỏng vấn tại Trung ương.230 vi DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT BĐKH Biến đổi khí hậu BQL Ban quản lý BVMT Bảo vệ môi trường DVCĐ Dựa vào cộng đồng ĐDSH Đa dạng sinh học ĐNN Đất ngập nước GDMT Giáo dục môi trường HST Hệ sinh thái HTX Hợp tác xã IUCN Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế KT-XH Kinh tế xã hội NĐ-CP Nghị định Chính phủ NN&PTNT Nông nghiệp và Phát triển nông thôn PRA Phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia RAMSAR Công ước bảo tồn những vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế QĐ-TTg Quyết định của Thủ tướng Chính phủ TN&MT Tài nguyên và Môi trường TTBĐ Tri thức bản địa TRIPS Hiệp định về các khía cạnh liên quan đến thương mại của quyền sở hữu trí tuệ UBND Ủy ban nhân dân UNDP Chương trình Phát triển của Liên Hợp Quốc VQG Vườn quốc gia vii DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1.

Vai trò của các bên liên quan trong quản lí bền vững ĐNN ở Tanzania. Các loại hình đất ngập nước theo Công ước Ramsar. Phân loại các kiểu ĐNN nội địa của Việt Nam. Các dịch vụ hệ sinh thái do đất ngập nước cung cấp.

Phân bố diện tích thảm thực vật rừng VQG Ba Bể (đơn vị: ha). Tổng hợp tài nguyên thực vật VQG Ba Bể. Thống kê các lớp động vật VQG Ba Bể. Các loài bị đe dọa ở cấp độ toàn cầu ghi nhận tại khu vực.

Tổng hợp các đợt điều tra khảo sát thực tế. Phiếu điều tra phân bố theo khu vực và đối tượng điều tra. Phân bố các hộ có đất bãi soi và có ao nuôi cá tại 4 thôn Pác Ngòi, Cốc Tộc, Bó Lù, và Bản Cám. Lịch thời vụ của nông dân 6 thôn Pác Ngòi, Cốc Tộc, Bó Lù, và Bản Cám ven hồ Ba Bể.

Diện tích và sản lượng lúa của khu vực nghiên cứu năm 2016. Diện tích và sản lượng ngô vụ xuân 2016 của khu vực nghiên cứu. Diện tích và sản lượng ngô vụ mùa 2016 của khu vực nghiên cứu. Diện tích và sản lượng các cây trồng khác 2016 của khu vực nghiên cứu.

Diện tích và sản lượng đậu tương và đậu các loại năm 2016 của khu vực nghiên cứu. Số lượng gia súc, gia cầm của khu vực nghiên cứu năm 2016. Diện tích giao khoán bảo vệ rừng đặc dụng của khu vực nghiên cứu. Diện tích và sản lượng nuôi trồng thủy sản 2016 của khu vực nghiên cứu.

TTBĐ trong trồng trọt .12: Thời vụ khai thác các loại cá trên hồ Ba Bể. TTBĐ trong lĩnh vực thủy lợi, thủy sản. TTBĐ trong lĩnh vực lâm nghiệp/bảo vệ rừng. Các loại rau rừng và công dụng.

TTBĐ trong lĩnh vực thời tiết. Tầm quan trọng của TTBĐ trong các lĩnh vực. Tỷ lệ phân công lao động theo giới tính. Các dịch vụ hệ sinh thái do ĐNN hồ Ba bể cung cấp.

Vai trò cung cấp các giá trị dịch vụ hệ sinh thái do ĐNN hồ Ba Bể cung cấp. So sánh hiện trạng quản lí đất ngập nước tại khu vực hồ Ba Bể với 5 nguyên tắc tiếp cận dựa vào cộng đồng .22: Các mối đe dọa lớn nhất làm suy thoái tài nguyên và ô nhiễm môi trường tại khu vực hồ Ba Bể. 16 bên liên quan trực tiếp trong quản lí và sử dụng ĐNN khu vực hồ Ba Bể .