Luận án: Biến đổi ca trù trong đời sống đương đại tại Hà Nội - Nghiên cứu ngành Văn hóa dân gian

Lý do chọn đề tài Ca trù - một trong các loại hình nghệ thuật có nguồn gốc từ rất lâu đời của người Việt, vừa mang tính dân gian vừa mang tính bác học, đã tạo nên bản sắc riêng biệt cho văn hoá truyền thống Việt Nam. Tuy còn nhiều giả thuyết khác nhau về nguồn gốc nhưng Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội, đất “Kinh kỳ ngàn năm văn hiến” vẫn được coi là nơi ghi dấu ấn rất rõ về sự phát triển rực rỡ của ca trù. Trải qua nhiều thăng trầm, Hà Nội vẫn là địa phương phát triển nhiều đào hát, nhiều tác giả nổi danh cùng nhiều tác phẩm để đời, lưu truyền cho hậu thế. Cuối TK XIX đầu TK XX, dưới ách đô hộ của thực dân Pháp, lối ăn chơi thực dụng du nhập từ Phương Tây tràn sang, các nhà hát cô đầu mọc lên như nấm ở các thành phố, thị xã lớn.

Trong đó, Hà Nội được coi là nơi có nhiều nhà hát cô đầu nức tiếng. Giai đoạn này, tinh thần ca trù xưa trong tín ngưỡng hát thờ ở đình, đền, miếu, hát chơi trong dinh quan lớn (mời cô đầu kép đến hát) đã biến đổi; nay thêm không gian mới lạ: kéo khách chơi đến tận nơi thưởng thức; xuất hiện cô đầu rượu. Lối hát nghiêm ngặt, lề lối của ca trù đã phần nào đó biến dạng.; một số cô đầu hát “bỏ nghề để giữ phẩm hạnh”. Sau cách mạng tháng 8 năm 1945, các môi trường diễn xướng xưa kia không còn, giáo phường ly tán, đào kép mai danh ẩn tích, tìm kế khác sinh nhai, thế hệ trẻ đứt đoạn với ca trù.

Bước vào thời kỳ đổi mới (1986), xã hội đã có nhiều thay đổi tích cực, các giá trị truyền thống bắt đầu được coi trọng dần. Năm 1990 -1991 với việc ra mắt của CLB Ca trù Hà Nội và sự kiện Liên hoan Ca trù Hà Nội mở rộng năm 2000 lần đầu tiên được tổ chức tại Việt Nam đã đánh dấu sự phục hưng, trở lại của ca trù - một di sản quý báu, cổ truyền dân tộc - sau vài chục năm vắng bóng với những diện mạo mới, đã gióng lên hồi chuông báo động về sự 2 mất còn của một loại hình nghệ thuật truyền thống rất đặc sắc của dân tộc. Tháng 10 năm 2009, UNESCO ghi danh Ca trù là Văn hoá phi vật thể (VHPVT) cần bảo vệ khẩn cấp. Hiện nay, cùng với sự phục hồi ca trù tiếp tục có những sự biến đổi cả về chiều rộng và chiều sâu.

Tuy nhiên, những biến đổi về chiều sâu vẫn còn chưa thể hiện rõ nét. Thậm chí, ca trù đang dần có những biểu hiện bị “phổ cập hoá” và “đại chúng hoá” theo hướng không giữ được những chuẩn mực để tôn vinh nét đặc sắc hiếm có của ca trù về cả nghệ thuật diễn xướng (NTDX) và môi trường diễn xướng (MTDX). Là một nghệ sĩ đã có gần 40 năm gắn bó với ca trù, gặp nhiều nghệ nhân giỏi các vùng, sáng lập CLB Ca trù Hà Nội và tác giả đề án Liên hoan Ca trù Hà Nội mở rộng lần thứ nhất năm 2000 đồng thời trực tiếp tham gia truyền dạy và trình diễn các tác phẩm ca trù nổi danh mà cha ông đã để lại, góp phần phục hưng ca trù hậu đổi mới với gần 20 năm hoạt động tại Bích Câu đạo quán của CLB Ca trù Hà Nội giai đoạn rất khó khăn; NCS rất quan tâm tới những biến đổi của ca trù trong những thập kỷ gần đây, nhất là trên địa bàn Hà Nội - kinh đô phồn hoa, nơi đã nuôi dưỡng ca trù phát triển đến đỉnh cao; nơi có nhiều làng nghề ca trù, giáo phường, đào kép, quan viên sành nghe, lịch lãm; nơi bảo tồn, phục dựng ca trù đầu tiên và cho đến hiện nay vẫn được coi là phát triển nhất nhưng còn gặp nhiều khó khăn trong việc truyền nghề, lớp kế cận đa phần chưa tiếp thu được nghề, thậm chí còn sai lạc quá nhiều. Đó là những vấn đề mà NCS rất trăn trở và đã dày công tìm hiểu.

Vì vậy, NCS đã chọn đề tài Biến đổi của ca trù trong đời sống đương đại tại Hà Nội làm đối tượng nghiên cứu của luận án ngành văn hoá dân gian. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở hệ thống hoá những vấn đề lý luận về biến đổi của ca trù trong đời sống đương đại tại Hà Nội, luận án hướng tới mục đích luận giải những 3 biến đổi và xu hướng phát triển của ca trù trong cuộc sống đương đại nhằm phát huy những giá trị thích hợp, hạn chế những biến đổi chưa phù hợp của ca trù tại Hà Nội trong thời gian tới. Nhiệm vụ nghiên cứu - Khảo sát về ca trù truyền thống và đương đại tại Hà Nội.

- Phân tích, đánh giá thực trạng biến đổi của ca trù trong đời sống đương đại tại Hà Nội thông qua các cuộc liên hoan ca trù và các câu lạc bộ, giáo phường/nhóm ca trù diễn ra trên địa bản. - Tổng kết những biến đổi thích hợp và chưa phù hợp; bàn luận về những biến đổi đó trong xu thế phát triển của xã hội mới. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Trên cơ sở cách tiếp cận về tính nguyên hợp của văn hoá dân gian, luận án tập trung nghiên cứu đối tượng là những biến đổi của ca trù trên các khía cạnh: (1) biến đổi về nghệ thuật diễn xướng (NTDX), (2) biến đổi về môi trường diễn xướng (MTDX) (3) biến đổi về đối tượng thực hành ca trù, (4) biến đổi về cách truyền dạy và học ca trù v.

Phạm vi nghiên cứu 3. Phạm vi không gian Không gian nghiên cứu được giới hạn tại địa bàn Hà Nội, bao gồm: các quận huyện nội ngoại thành thuộc Hà Nội mới (Hà Nội mở rộng) - nơi có các hoạt động, sinh hoạt CLB,GP/nhóm ca trù đang diễn ra. Trong những trường hợp cần thiết, khi cần so sánh, tham khảo, tìm hiểu về các vấn đề liên quan, luận án cũng sẽ mở rộng không gian và biên độ nghiên cứu rộng hơn. Phạm vi thời gian Khảo sát cập nhật thực trạng, phân tích biến đổi đa dạng của nghệ thuật ca 4 trù giai đoạn từ năm 1990 đến năm 2021.

NCS chọn mốc khảo sát này, vì đó là năm bắt đầu thành lập, ra mắt CLB ca trù đầu tiên của Hà Nội sau một thời gian dài gián đoạn (1945). Phạm vi nội dung Trên cơ sở cách tiếp cận về tính nguyên hợp của văn hoá dân gian, luận án tập trung nghiên cứu sự biến đổi của ca trù trong đời sống đương đại tại Hà Nội qua sự so sánh với ca trù truyền thống ở các khía cạnh: (1) NTDX, (2) MTDX, (3) chủ thể thực hành ca trù (4) vấn đề dạy và học ca trù thông qua các tổ chức hoạt động của ca trù (CLB, GP/nhóm). Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu 4. Câu hỏi nghiên cứu Toàn bộ nghiên cứu của luận án tập trung trả lời các câu hỏi sau: Đặc trưng của ca trù truyền thống được biểu hiện ở các yếu tố nào? Sự biến đổi của ca trù trong đời sống đương đại tại Hà Nội được thể hiện ở những nội dung nào? Qui luật của sự biến đổi và xu thế phát triển của ca trù tại Hà Nội trong thời gian tới? 4.

Giả thuyết nghiên cứu Biến đổi của ca trù trong đời sống đương đại tại Hà Nội, so với ca trù xưa được biểu hiện ở tất cả các lĩnh vực, từ NTDX đến chủ thể thực hành ., trong đó có biến đổi cả về chất lẫn về lượng. Qui luật của sự biến đổi là đương nhiên và có xu hướng phát triển theo chiều rộng, chất lượng của nghệ thuật ca trù sẽ phải tiếp tục quan tâm để đưa ca trù thoát khỏi danh mục “bảo vệ khẩn cấp”. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu 5. Cách tiếp cận Luận án tiếp cận theo chuyên ngành VHDG về tính nguyên hợp để nghiên cứu về sự biến đổi của ca trù trong đời sống đương đại tại Hà Nội ở các khía cạnh: (1) biến đổi về NTDX và (2) biến đổi về MTDX.

Trong đó biến đổi 5 về NTDX bao gồm: thơ, ca, nhạc, múa, người thưởng thức; biến đổi về MTDX gồm: cung vua, nơi thờ tự, tư dinh của quan lại, nhà dân và ca quán, sân khấu biểu diễn lớn, nhỏ mới xuất hiện của ca trù (CLB, nhà văn hóa, trung tâm văn hóa, hội trường, phố đi bộ…); (3) chủ thể thực hành ca trù và (4) cách truyền dạy và học ca trù. Ngoài ra, để thực hiện đề tài, luận án còn tiếp cận ở góc độ nghiên cứu liên ngành: giữa chuyên ngành VHDG với chuyên ngành văn hoá học và quản lý văn hoá. Phương pháp nghiên cứu Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu chính như sau: - Phương pháp tổng hợp và phân tích tài liệu thứ cấp: Phương pháp được sử dụng để bao quát nguồn tư liệu, tổng hợp các công trình nghiên cứu, bài viết, đề tài khoa học, luận văn, luận án đi trước giúp hệ thống hóa các vấn đề lý luận và phân tích văn bản, các nguồn tư liệu để thấy lịch sử hình thành, phát triển của ca trù Hà Nội và nhận diện NTDX ca trù truyền thống trong các thời kỳ. - Phương pháp điền dã, quan sát tham dự: NCS thực hiện nhiều đợt nghiên cứu điền dã để điều tra, khảo sát, thu thập cũng như quan sát, tham dự, trải nghiệm về thực hành diễn xướng ca trù Hà Nội trong các không gian trình diễn khác nhau.

Không chỉ vậy, bản thân NCS là một đào nương, được theo học NN nhiều năm đồng thời là người sáng lập CLB Ca trù Hà Nội và Liên hoan Ca trù Hà Nội mở rộng lần thứ nhất năm 2000 đầu tiên của Việt Nam, trực tiếp điều hành từ ngày thành lập đến nay. - Phương pháp phỏng vấn sâu: NCS tiến hành phỏng vấn hơn 60 người và hàng trăm lần đối với những người thực hành ca trù Hà Nội gồm các NN, NS, người cầm chầu, nhà nghiên cứu văn hóa, nhà quản lý để tìm hiểu về hiện trạng diễn xướng ca trù Hà Nội, sự vận động và biến đổi của ca trù Hà Nội đương đại. Việc phỏng vấn nhằm thu thập thêm thông tin cụ thể, nhận xét chính 6 xác của những người trong nghề có những đóng góp thiết thực cho nghệ thuật hát ca trù truyền thống nói chung và hát ca trù trong thời hiện đại hiện nay nói riêng. Vì vậy, phương pháp phỏng vấn là một trong những phương pháp để triển khai đề tài.