Nguyễn Xuân Chiến: Phối âm trong các tác phẩm hợp xướng Việt Nam - Luận án Tiến sĩ Âm nhạc học

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH NHẠC VIỆN TP. HỒ CHÍ MINH NGUYỄN XUÂN CHIẾN PHỐI ÂM TRONG CÁC TÁC PHẨM HỢP XƯỚNG VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ ÂM NHẠC HỌC Thành phố Hồ Chí Minh – Năm 2023 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH NHẠC VIỆN TP. HỒ CHÍ MINH NGUYỄN XUÂN CHIẾN PHỐI ÂM TRONG CÁC TÁC PHẨM HỢP XƯỚNG VIỆT NAM Ngành: Âm nhạc học Mã số ngành: 62 21 02 01 Phản biện độc lập 1: Phản biện độc lập 2: Phản biện 1: Phản biện 2: Phản biện 3: NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS. NSUT: Nguyễn Minh Cầm Thành phố Hồ Chí Minh – Năm 2023 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, tài liệu và số liệu phân tích được sử dụng trong công trình này do tôi thu thập Các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng để bảo vệ ở bất cứ học vị nào, các thông tin trích dẫn trong luận án này đều được chỉ rõ nguồn gốc.

Hồ Chí Minh, ngày 26 tháng 03 năm 2023 Tác giả luận án Nguyễn Xuân Chiến ii NHỮNG THUẬT NGỮ SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN Alto : Nữ trầm (A) Accord : Hợp âm Acappella : Hợp xướng không nhạc đệm Arrangement : Chuyển soạn Bass : Nam trầm (B) Baryton : Nam trung (Bar) Bel Canto : Cách hát đẹp theo phong cách ý thế kỷ XVII và phát triển vào thế kỷ XVIII Choral : Hợp xướng Compilation : Biên soạn Countertenors : giọng nam cao giả thanh Dynamics : Cường độ Echo : Tiếng vọng Ensemble : Đồng diễn Falsetto : Giọng giả thanh Figuration : hình tượng Glissando : Kỹ thuật hát lướt một chùm nốt với tốc độ nhanh Intonation : Âm chuẩn Mezzosoprano : nữ trung (Mz) Nuance : Sắc thái, màu sắc âm thanh Pianissimo : Kỹ thuật hát nhỏ Polyphony : Nhạc phức điệu, đa âm, nhiều bè Polyrhythmic : Đa tiết tấu, phức tiết tấu Polytonal : Đa điệu tính Soprano : Nữ cao (S) Scale : Thang âm, Điệu thức Solo : Lĩnh xướng Transposition : Dịch giọng Tenor : Nam cao (T) Timbre : Âm sắc Tutti : Toàn thể Thành phố Hồ Chí Minh : TP.HCM Overtone : Âm bội Vibrato : Hát rung giọng iii MỤC LỤC Lời cam đoan. i Những thuật ngữ sử dụng trong luận án. ii Mục lục. iii CHƯƠNG 1.

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN. Các khái niệm về hợp xướng và phối âm. Khái quát về sự hình thành và phát triển hợp xướng châu Âu. Một số thủ pháp phối âm cho hợp xướng ở châu Âu.

Khái quát về hình thành và phát triển hợp xướng ở Việt Nam. 46 Tiểu kết chương 1. MỘT SỐ THỦ PHÁP PHỐI ÂM TRONG TÁC PHẨM HỢP XƯỚNG VIỆT NAM. Giai điệu với các thủ pháp phối bè hợp xướng.

Các bè đệm trong hợp xướng. Âm sắc và âm khu trong phối hợp xướng. Một số kỹ thuật hát trong hợp xướng. 99 Tiểu kết chương 2.

PHẦN ĐỆM VÀ CA TỪ TRONG HỢP XƯỚNG VIỆT NAM. Nghệ thuật kết hợp các bè trong hợp xướng với phần đệm piano. Nghệ thuật vận dụng ca từ trong các bè hợp xướng. 127 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.

147 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 151 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ. Lý do chọn đề tài Âm nhạc cổ điển nói chung, giao hưởng- thính phòng nói riêng được tôn vinh là đỉnh cao của nghệ thuật âm nhạc bởi khả năng thể hiện tâm tư tình cảm, khát vọng, chạm vào nơi sâu thẳm, tinh tế nhất của hàng triệu trái tim, tâm hồn con người. Âm nhạc thính phòng – giao hưởng Việt Nam có tiền đề từ những năm thứ 40 của thế kỷ XX, thực sự hình thành và phát triển từ những năm 1960 và không ngừng phát triển trong mối liên quan tương hỗ với các loại hình âm nhạc khác của âm nhạc truyền thống Việt Nam, xây dựng nên nền Âm nhạc Việt Nam.

Một trong những thành phần quan trọng tạo nên diện mạo của nền Âm nhạc mới Việt Nam, nền âm nhạc Việt Nam hiện đại đậm đà bản sắc dân tộc như ngày hôm nay chính là hợp xướng, nghệ thuật Hợp xướng. Mặc dù ra đời rất muộn so với hợp xướng châu Âu. Tuy nhiên, các tác phẩm hợp xướng Việt Nam đã gặt hái được những kết quả, những thành tựu đáng tự hào và khích lệ. Sở dĩ các tác phẩm hợp xướng Việt Nam có được những thành tựu này bởi vì mặc dù hợp xướng là một thể loại âm nhạc bác học, tuy nhiên nó lại rất phổ cập đến với quần chúng một cách dễ dàng do sử dụng giọng hát và lời ca, từ ít giọng cho đến nhiều giọng, từ 2 bè, 3 bè đến 4 bè; từ hợp xướng đồng giọng đến hợp xướng hỗn hợp; có thể biểu diễn trong các nhà hát giao hưởng thính phòng, trong hội trường, hoặc ngoài trời để phục vụ đông đảo khán thính giả.

Sáng tác các tác phẩm hợp xướng, các nhạc sĩ Việt Nam đã học hỏi, kế thừa những kỹ thuật sáng tác, phối âm từ hợp xướng châu Âu, kết hợp với ngôn ngữ âm nhạc dân gian, truyền thống của dân tộc cũng như sự mạnh dạn 2 trong sáng tạo để viết các tác phẩm mang dấu ấn cá nhân mà vẫn giữ được những đặc trưng của âm nhạc nước nhà. Âm nhạc hợp xướng Việt Nam đã góp phần quan trọng trong việc giáo dục thẩm mỹ âm nhạc, "đánh thức" xúc cảm nghệ thuật trong mỗi cá nhân khi tham gia cũng như thưởng thức loại hình nghệ thuật này. Nếu phối khí1 được xem là sự phối hợp âm thanh của nhiều loại nhạc cụ trong một tác phẩm viết cho dàn nhạc giao hưởng nói chung thì phối âm2 được xem như cách thức để làm cho các giọng ca, các bè kết hợp, hòa quyện lại với nhau một cách nhuần nhuyễn, đạt được hiệu quả âm thanh cao nhất. Trong điều kiện thực tế âm nhạc giao hưởng, thính phòng và hợp xướng ở Việt Nam còn nhiều hạn chế, việc đón nhận nghệ thuật hợp xướng này có một số đặc điểm kể đến như về thể trạng của người Việt (nói chung người Việt nhỏ hơn so với thể trạng người châu Âu); về chất giọng (giọng ca người Việt ít có giọng trầm); về ngữ điệu trong ngôn ngữ của người Việt (đơn âm và đa thanh với dấu: ngang, huyền, ngã, hỏi, sắc, nặng) khác hẳn với ngôn ngữ của các nước châu Âu.

Người Việt chú trọng đến việc nghe rõ lời và thiên về đường nét giai điệu mà không nghe theo lối hòa âm như người châu Âu. Chính những đặc điểm trên đã ảnh hưởng tới xu hướng thẩm mỹ âm nhạc khi nghe hợp xướng của người Việt; tác động đến nghệ thuật sáng tác, phối âm cho hợp xướng của các nhạc sĩ Việt Nam. Các nhạc sĩ Việt Nam ngoài việc tiếp thu các thủ pháp phối âm từ các nhạc sĩ châu Âu, họ còn phải vận dụng một cách sáng tạo các thủ pháp ấy để tác phẩm hợp xướng của mình phù hợp với ngữ điệu, thang âm - điệu thức dân tộc Việt, phù hợp với 1 Instrumentation: Phối khí 2 Harmonization: Phối âm 3 thẩm mỹ của người Việt, gần gũi, dung dị, đậm tình, giàu tính vùng miền của con người Việt Nam. Trải qua hơn một nửa thế kỷ hình thành và phát triển nghệ thuật hợp xướng ở Việt Nam, các nhạc sĩ Việt Nam đã tiếp nhận những nét chung nhất của thể loại hợp xướng, vận dụng sáng tạo các thủ pháp trong các tác phẩm hợp xướng châu Âu nhưng cũng đồng thời tạo ra những dấu ấn cá nhân của mỗi tác giả.

Do đó, việc tìm hiểu đặc điểm nghệ thuật phối âm cho hợp xướng của các tác giả Việt Nam, nhằm phác họa được bức tranh về nghệ thuật hợp xướng Việt Nam với những cái chung của thể loại cùng những dấu ấn riêng của các tác giả cần được nghiên cứu, đúc kết, đánh giá một cách nghiêm túc và khoa học. Đây chính là lý do chúng tôi chọn đề tài “Phối âm trong các tác phẩm hợp xướng Việt Nam’’ để nghiên cứu cho luận án của mình. Lịch sử nghiên cứu của đề tài Nghệ thuật hợp xướng nói chung, nghệ thuật phối âm cho hợp xướng nói riêng đã được nhiều tác giả trong và ngoài nước nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau. Để thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu của luận án, chúng tôi xin tạm phân chia chúng theo các nhóm sách bằng tiếng Việt, sách bằng tiếng nước ngoài, cụ thể như sau: 2.

Sách bằng tiếng Việt 2. Nhóm sách hợp xướng Iu. Tập II sách giáo khoa hòa âm là phần tiếp theo của tập I do Iu. Privano biên soạn.

Trong công trình này gồm có: biến âm điệu thức, âm hình giai điệu và hòa âm và tất cả các hình thức chuyển điệu. Dành sự chú ý đặc biệt cho chuyển điệu vào các điệu tính họ hàng cấp I [31]. Đây là nền tảng của việc phối hợp xướng như cách xếp bè, tiến hành bè, các thủ pháp hạn chế sử dụng như tránh quãng 5, quãng 8 song song. 4 Lê Đức Nga (1994), Lược sử âm nhạc thế giới, NXB Trẻ.

Đây là công trình giải thích các thể loại âm nhạc, nguồn gốc âm nhạc và giới thiệu một số nhạc sĩ như J. Listz, … trong đó có hợp xướng [47, tr 20 – tr 21]. Nguyễn Thụy Kha (1998), Nửa thế kỷ tân nhạc, NXB Đà Nẵng. Đây là công trình viết về các nhạc sĩ và nhóm nhạc trong đó có bàn về hợp xướng [32, tr 8 – tr 9].

Vũ Tự Lân – Lê Thế Hào (2000), Phương pháp hát và chỉ huy dàn dựng hát tập thể, NXB Giáo dục. Công trình bàn về phương pháp và kĩ thuật luyện thanh, dàn dựng và chỉ huy. Một số vấn đề lí thuyết cơ bản về ca hát, đã được xen lồng vào các bài. Công trình cung cấp cho sinh viên không chỉ những tri thức kỹ năng chuyên sâu mà còn thông qua đó, giúp cho sinh viên nhận ra nội dung mối quan hệ logic bên trong của chúng [39].

Đoàn Phi (2005), Chỉ huy dàn dựng hát tập thể, NXB Đại học Sư phạm. Công trình gồm 4 chương: Chương 1: Một số vấn đề về hợp xướng, Chương 2: Kỹ thuật cơ bản về chỉ huy. Chương 3: Một số công việc của người chỉ huy. Chương 4: Ứng dụng thể hiện tác phẩm [57].

Hồ Mộ La (2005), Lịch sử nghệ thuật thanh nhạc phương Tây, Sách dịch, NXB Từ điển Bách Khoa.