Luận án tiến sĩ Văn hóa học: Dân ca Mường ở Phú Thọ trong bối cảnh đương đại - Tạ Thị Thu Hiền

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM Tạ Thị Thu Hiền DÂN CA MƯỜNG Ở PHÚ THỌ TRONG BỐI CẢNH ĐƯƠNG ĐẠI Ngành: Văn hóa học Mã số: 9229040 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC Hà Nội – 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM Tạ Thị Thu Hiền DÂN CA MƯỜNG Ở PHÚ THỌ TRONG BỐI CẢNH ĐƯƠNG ĐẠI Ngành: Văn hóa học Mã số: 9229040 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC Người hướng dẫn khoa học PGS. Kiều Trung Sơn Hà Nội – 2022 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan bản luận án tiến sĩ Dân ca Mường ở Phú Thọ trong bối cảnh đương đại là công trình do tôi nghiên cứu, thực hiện và chưa công bố. Các kết quả nghiên cứu cũng như kết luận trong luận án này là trung thực. Những vấn đề nghiên cứu cùng những ý kiến tham khảo, tài liệu đều có chú thích nguồn đầy đủ theo quy định.

Tôi xin chịu trách nhiệm về những nội dung trong luận án. Tác giả luận án Tạ Thị Thu Hiền ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN .i DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT.iv MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ NGƯỜI MƯỜNG Ở PHÚ THỌ. Tổng quan tình hình nghiên cứu.

Những công trình nghiên cứu về dân ca. Những công trình nghiên cứu dân ca Mường ở ngoài vùng Phú Thọ. Một số công trình nghiên cứu về dân ca Mường ở Phú Thọ. Các quan điểm liên quan vấn đề nghiên cứu.

Quan điểm lý luận vận dụng trong luận án. Người Mường ở Phú Thọ. Vị trí địa giới và dân cư. Nguồn gốc người Mường ở Phú Thọ.

Văn hóa truyền thống người Mường Phú Thọ. 48 Chương 2: CÁC THỂ DÂN CA MƯỜNG Ở PHÚ THỌ. Đặc điểm nghệ thuật hát ru Mường. Bối cảnh truyền thống của hát ru Mường.

Vai trò hát ru trong đời sống cộng đồng Mường. Đặc điểm nghệ thuật hát rang. Bối cảnh truyền thống của hát rang. Vai trò của hát rang trong đời sống cộng đồng Mường.

Đặc điểm nghệ thuật hát ví Mường. Bối cảnh truyền thống của hát ví Mường. Vai trò hát ví Mường trong đời sống cộng đồng Mường. Hát ghẹo Việt – Mường.

Đặc điểm nghệ thuật hát ghẹo Việt – Mường. Bối cảnh truyền thống của hát ghẹo Việt- Mường. Vai trò hát ghẹo Việt - Mường trong đời sống cộng đồng. Đặc điểm nghệ thuật hát hò đu Mường.

Bối cảnh truyền thống trong hát hò đu Mường. Vai trò của hò đu trong đời sống cộng đồng người Mường. 87 Chương 3: SINH HOẠT DÂN CA CỦA NGƯỜI MƯỜNG Ở PHÚ THỌ HIỆN NAY. Đời sống trong bối cảnh đương đại ở các làng Mường Phú Thọ.

Điều kiện đời sống vật chất. Biến đổi, đa dạng văn hóa. Thực trạng sinh hoạt dân ca Mường ở Phú Thọ hiện nay. Thực trạng hiện tồn các thể loại trong sinh hoạt dân ca Mường.

Lý giải thực trạng tồn tại sinh hoạt dân ca Mường ở Phú Thọ .124 Chương 4: NHỮNG BÀN LUẬN VỀ DÂN CA MƯỜNG Ở PHÚ THỌ TRONG BỐI CẢNH ĐƯƠNG ĐẠI. Nhận thức về dân ca trong cộng đồng Mường hiện nay. Dân ca trong tâm thức các thế hệ người Mường. Thực hành dân ca trong và ngoài cộng đồng Mường.

Dân ca Mường trong bối cảnh di sản hóa. Di sản hóa là gì. Vấn đề di sản hóa đối với dân ca Mường ở Phú Thọ. Ý thức bảo tồn dân ca Mường trong xu hướng tồn tại và phát triển ở Phú Thọ.

Xu hướng tồn tại của dân ca Mường ở Phú Thọ trong bối cảnh hiện nay. Xu hướng phát triển dân ca Mường ở Phú Thọ hiện nay .165 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ .170 TÀI LIỆU THAM KHẢO .183 iv DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ CLB : Câu lạc bộ CNH, HĐH : Công nghiệp hóa, hiện đại hóa ĐH : Đại học GDNN - GDTX : Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên HN : Hà Nội PTV : Phi vật thể tr. : trang VNDG : Văn nghệ dân gian VNDGVN : Văn nghệ dân gian Việt Nam 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Người Mường và văn hóa dân gian Mường luôn nổi bật với những giá trị sắc màu riêng biệt trong hệ thống kho tàng văn hóa Việt Nam nói chung.

Là một dân tộc với số lượng dân cư đông thứ hai trong toàn tỉnh, người Mường ở Phú Thọ cũng được coi là nơi lưu giữ nhiều giá trị văn hóa dân gian độc đáo đặc biệt là hệ thống âm nhạc dân gian. Dân ca người Mường ở Phú Thọ đa dạng và phong phú với những câu ví, câu rang, tiếng hát ru, điệu hò đu vang vọng trong sâu thẳm tâm hồn mỗi con người như những lời nhắn nhủ, thủ thỉ, như hòa quyện cùng những nhịp sinh hoạt của cuộc sống cộng đồng. Bên cạnh đó, những câu chúc sắc bùa, những nhịp điệu âm vang của cồng, chiêng, rồi đến những điệu múa mỡi lắc lư. Tất cả như những bức tranh muôn màu tô vẽ nên nhịp sống của con người trong sự đa dạng phong phú của đời sống tinh thần đang ngày càng được nâng cao, tươi mới.

Là những câu hát được nảy sinh trong quá trình giao tiếp, trong lao động của cuộc sống thường ngày, mỗi nhịp điệu lời ca dân ca được ví như những câu nói tâm tình, là niềm hy vọng của người dân gửi gắm nhằm truyền đạt đến nhau trong các mối quan hệ. Tuy nhiên, trong xu hướng phát triển hội nhập mới của xã hội hiện nay dân ca không còn được coi là “món ăn tinh thần” duy nhất của đời sống sinh hoạt con người nữa. Quá trình mở cửa, hội nhập, giao lưu và phát triển với nhiều nước trên thế giới nhằm nâng cao hơn giá trị đời sống vật chất và tinh thần của con người trong công cuộc phát triển Công nghiệp hóa, Hiện đại hóa đã dẫn tới việc du nhập bổ sung thêm nhiều loại hình hoạt động văn hóa mới. Sự tiếp biến, giao thoa với nhiều nền văn hóa mới đã làm cho sinh hoạt âm nhạc dân gian nói chung và dân ca người Mường nói riêng đang ngày bị mai một dần đi, có nguy cơ bị lãng quên và mất dần dẫn đến mất hẳn đi do sự tiếp nhận những luồng văn hóa hiện đại trong đời sống sinh hoạt đặc biệt là thế hệ những người trẻ tuổi hiện nay, và còn điều đặc biệt hơn bởi cách lưu giữ những bài bản dân ca trong nhân gian vẫn hầu hết đều là phương thức truyền miệng từ người này sang người khác, từ thế hệ này sang thế hệ khác mà ít thấy có sự ghi chép lưu giữ thông qua bằng văn bản cụ thể.

2 Ở Phú Thọ, việc nghiên cứu văn hóa dân gian nói chung đặc biệt là những nghiên cứu mang tính chuyên biệt về dân ca các dân tộc thiểu số trong đó có dân ca người Mường hầu như chưa có nhiều đề tài đề cập đến. Một số đề án kiểm kê, bảo tồn và phát triển các di sản văn hóa dân tộc thiểu số trong tỉnh đã được triển khai với một số kết quả khả quan nhưng cũng chưa hệ thống một cách rõ ràng chi tiết riêng về các thể loại dân ca. Mỗi dân tộc đều có những hệ thống các làn điệu dân ca mang tính riêng biệt, mỗi vùng địa phương lại nổi bật với những bài bản dân ca gắn liền với các phong tục, tập quán đặc trưng. Người Mường ở Phú Thọ cũng vậy, gắn với nếp sinh hoạt và những đặc trưng mang tính vùng miền bên cạnh việc giữ gìn các làn điệu dân ca dân tộc họ còn tiếp biến, giao thoa với các dân tộc khác để bổ sung thêm nhằm làm phong phú, đa dạng hơn cho hệ thống các bài bản dân ca vốn có của mình.

Những câu hát bình dị đời thường, mối quan hệ giao tiếp gần gũi mộc mạc mang đậm bản chất dân tộc đã tạo nên nhiều ấn tượng cho người nghe. Tuy vậy, dân ca người Mường ở Phú Thọ hiện chỉ là những câu hát được truyền lại từ đời này sang đời khác, từ người này sang người kia qua cách thức truyền miệng. Những nghiên cứu, hay những ghi chép sưu tầm, tìm hiểu về chúng hầu như chưa có nhiều, chưa nhận được quan tâm, đầu tư một cách cụ thể, rõ đối tượng. Bảo tồn, phát huy và phát triển vốn âm nhạc dân gian truyền thống của các dân tộc Việt Nam nói chung, âm nhạc dân gian dân tộc Mường trong đó có dân ca nói riêng trong xu hướng hội nhập hiện đại của đất nước hiện nay là vấn đề quan trọng, nó không phải chỉ dành riêng cho những nhà nghiên cứu văn hóa dân gian hay những người chuyên sâu sưu tầm âm nhạc dân gian… mà đó là việc làm thiết thực của mỗi cá nhân, mỗi con người trong cộng đồng Mường nói riêng, người Việt Nam nói chung.

Dân ca - vốn văn hóa cổ truyền được lưu lại từ bao đời, bao thế hệ, những giá trị về phong tục tập quán, về bản sắc văn hóa nổi bật đang rất cần được lưu giữ, phát huy và phát triển song hành cùng những giá trị văn hóa hội nhập mới trên thế giới như hiện nay. Nghiên cứu dân ca người Mường ở Phú Thọ nhằm xác định vai trò và mức 3 độ tồn tại cũng như sự phát triển, phát huy và cả những ảnh hưởng của chúng trong đời sống tinh thần của người dân Mường Phú Thọ hiện nay. Bên cạnh đó, những giá trị quan trọng trong hệ thống văn hóa dân gian dân tộc nói chung luôn cần phải được giữ gìn, bảo tồn và phát triển đặc biệt hơn cả là hệ thống các làn điệu dân ca trong đó có dân ca người Mường. Đó chính là lý do chúng tôi lựa chọn đề tài Dân ca Mường ở Phú Thọ trong bối cảnh đương đại để nghiên cứu thực hiện luận án tiến sỹ ngành Văn hóa học của mình.

Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích nghiên cứu Luận án với mục đích nghiên cứu tìm hiểu về sự hiện tồn của dân ca trong đời sống cộng đồng Mường ở Phú Thọ hiện nay, từ đó xác định ý nghĩa, giá trị của nó trong bối cảnh xã hội đương đại. Nhiệm vụ nghiên cứu - Khảo cứu về dân ca Mường ở Phú Thọ trong quá khứ. Xác định diện mạo/ tổng thể các thể loại dân ca hiện còn trong đời sống người Mường ở Phú Thọ.