Luận án tiến sĩ y học: Đặc điểm dịch tễ học đột biến gen bệnh thalassemia ở phụ nữ người dân tộc Tày và thử nghiệm giải pháp can thiệp

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN NGUYỄN KIỀU GIANG ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ HỌC, ĐỘT BIẾN GEN BỆNH THALASSEMIA Ở PHỤ NỮ NGƯỜI DÂN TỘC TÀY VÀ THỬ NGHIỆM GIẢI PHÁP CAN THIỆP TẠI 6 XÃ HUYỆN ĐỊNH HÓA, TỈNH THÁI NGUYÊN Chuyên ngành: Vệ sinh xã hội học và tổ chức Y tế Mã số: 62 72 01 64 THÁI NGUYÊN - 2019 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN NGUYỄN KIỀU GIANG ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ HỌC, ĐỘT BIẾN GEN BỆNH THALASSEMIA Ở PHỤ NỮ NGƯỜI DÂN TỘC TÀY VÀ THỬ NGHIỆM GIẢI PHÁP CAN THIỆP TẠI 6 XÃ HUYỆN ĐỊNH HÓA, TỈNH THÁI NGUYÊN Chuyên ngành: Vệ sinh xã hội học và tổ chức Y tế Mã số: 62 72 01 64 Người hướng dẫn 1: PGS. Nguyễn Tiến Dũng Người hướng dẫn 2: GS. Hoàng Khải Lập THÁI NGUYÊN - 2019 CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Giải thích ARMS Amplification refractory mutation system – Hệ thống đột biến chịu nhiệt khuếch đại CA Citrate Agar CAE Cellulose acetad CBYT Cán bộ y tế CD Codon – bộ ba mã hóa axit amin CĐTS Chẩn đoán trước sinh CS Cộng sự DCIP Dichlorophenolindophenol. DNA Deoxyribonucleic acid - Axit nhân DHT Dị hợp tử ĐHT Đồng hợp tử FIL Filipino – Đột biến của người Philipin Fl Femtolitre GTTĐ Giá trị tiên đoán Hb Hemoglobin – Huyết sắc tố HBA1 Hemoglobin alpha 1 (gene) HBA2 Hemoglobin alpha 2 (gene) HBB Hemoglobin beta (gene) HbCS Hemoglobin Constant Spring HPLC High Performance Liquid Chromatography Điện di sắc ký lỏng hiệu năng cao HST Huyết sắc tố K.P Knowledge - Attitudes - Practices (Kiến thức - Thái độ - Thực hành) MCH Mean Corpuscular Hemoglobin - Huyết sắc tố trung bình hồng cầu.

MCHC Mean Corpuscular Hemoglobin Concentration - Nồng độ huyết sắc tố trung bình hồng cầu. MCV Mean Corpuscular Volume - Thể tích trung bình hồng cầu. MED Mediterranean – Đột biến phổ biến ở khu vực Địa Trung Hải MLPA Multiplex Ligation-dependent Probe Amplification NST Nhiễm sắc thể OF Osmotic fragility – Sức bền màng hồng cầu PCR Polymerase Chain Reaction – Phản ứng chuỗi polymerase Pg Picrogam RDW Red blood Cell Distribution - Phân bố độ rộng về kích thước hồng cầu SCT Sau can thiệp SEA Southeast Asia – Đông Nam Châu Á TCT Trước can thiệp THAI Thai – Đột biến của dân tộc Thái – Thái lan THCS Trung học cơ sở THPT Trung học phổ thông TYT Trạm y tế W.O World Health Oganization - Tổ chức y tế thế giới YTCS Y tế cơ sở MỤC LỤC ĐẶT VẤN ĐỀ .1 Khái niệm bệnh thalassemia .2 Cơ chế di truyền của thalassemia .3 Một số vấn đề dịch tễ học thalassemia .1 Đặc điểm nhóm tuổi .2 Đặc điểm dân tộc .3 Đặc điểm về giới .4 Sự di dân .5 Kết hôn cận huyết .6 Ước tính tỷ lệ trẻ mắc mới trong quần thể (Định luật Hardy- Weinberg).4 Các nghiên cứu về dịch tễ học và gen bệnh thalssemia .1 Trên thế giới .2 Tại Việt Nam.5 Các kỹ thuật xét nghiệm sàng lọc và chẩn đoán thalassemia .1 Các xét nghiệm sàng lọc thalassemia .2 Các xét nghiệm chẩn đoán thalassemia .6 Dự phòng thalassemia.1 Cơ sở di truyền học trong dự phòng bệnh thalassemia.2 Hướng tiếp cận trong xây dựng chương trình dự phòng thalassemia.3 Các chương trình dự phòng thalassemia trên thế giới .4 Các nghiên cứu về sàng lọc, chẩn đoán trước sinh tại Việt Nam .7 Một số đặc điểm văn hoá, xã hội của cộng đồng người dân tộc Tày tại khu vực miền núi Đông Bắc, Việt Nam.39 CHƯƠNG II. ĐỐI TƯỢNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .1 Đối tượng nghiên cứu .1 Nghiên cứu mô tả .2 Nghiên cứu can thiệp .2 Địa điểm và thời gian nghiên cứu .1 Địa điểm nghiên cứu: Huyện Định Hóa , tỉnh Thái Nguyên.2 Thời gian nghiên cứu .3 Phương pháp nghiên cứu .1 Nghiên cứu mô tả .2 Nghiên cứu can thiệp: .4 Biến số và chỉ số nghiên cứu.1 Biến số nghiên cứu.2 Chỉ tiêu nghiên cứu cho nghiên cứu mô tả .3 Chỉ tiêu nghiên cứu cho nghiên cứu can thiệp.4 Tiêu chuẩn chẩn đoán thalassemia, đánh giá các chỉ số hồng cầu và phân loại K.5 Phương pháp xử lý số liệu .6 Phương pháp xử lý hạn chế sai số .7 Đạo đức trong nghiên cứu .60 CHƯƠNG III.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU .1 Đặc điểm dịch tễ học, đặc điểm mang gen thalassemia của đối tượng nghiên cứu và giá trị của các xét nghiệm sàng lọc tại cộng đồng .2 Hiệu quả can thiệp dự phòng thalassemia tại cộng đồng .1 Kết quả hoạt động can thiệp .2 Hiệu quả can thiệp K.P dự phòng thalassemia .3 Hiệu quả tác động đầu ra trên đối tượng phụ nữ mang thai và chồng được sàng lọc .76 CHƯƠNG IV: BÀN LUẬN .1 Đặc điểm dịch tễ học, đặc điểm mang gen thalassemia của đối tượng nghiên cứu và giá trị của các xét nghiệm sàng lọc tại cộng đồng .2 Hiệu quả can thiệp dự phòng thalassemia tại cộng đồng .1 Hiệu quả can thiệp K.P trong nhóm cán bộ y tế xã .2 Hiệu quả tác động đầu ra trên đối tượng can thiệp.121 CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .122 TÀI LIỆU THAM KHẢO .123 DANH MỤC PHỤ LỤC .131 DANH MỤC BẢNG Bảng 1. Tần số của các kiểu kết hôn và tần số gen theo định luật Hardy- Weinbenrg. Phân bố bệnh thalassemia ở Việt Nam. Độ nhậy độ đặc hiệu của OF test trong trong sàng lọc thalassemia.

Độ nhậy độ đặc hiệu của MCV, MCH trong sàng lọc thalassemia. Xác định nguy cơ kết hôn cho các trẻ khi trưởng thành dựa trên thẻ phân loại sau khi sàng lọc tại Sri lanka. Đặc điểm dịch tễ học của đối tượng nghiên cứu (n=300). Tình trạng thiếu máu trong nhóm đối tượng nghiên cứu.

Phân loại mức độ thiếu máu. Giá trị một số chỉ số huyết học đối tượng nghiên cứu. Phân loại thiếu máu của đối tượng nghiên cứu. Tần suất mang gen thalassemia tại địa điểm nghiên cứu.

Phân loại thể mang gen thalassemia. Phân bố kiểu hình và kiểu gen thalassemia. Phân bố kiểu đột biến gen theo các chỉ số huyết học. Tỷ lệ và phân loại alen đột biến trong số alen khảo sát.

Ước tính số trẻ mắc mới thalassemia thể nặng tại địa điểm nghiên cứu. Phân loại mang gen thalassemia theo tình trạng dị trú và kết hôn cận huyết. Phân loại mang gen thalassemia theo tình trạng thiếu máu. Giá trị của các chỉ số xét nghiệm trong sàng lọc người mang gen thalassemia.

Kết quả của xét nghiệm phối hợp trong sàng lọc người mang gen thalassemia và HbE. Xác định điểm cắt của MCV trong sàng lọc người mang gen thalassemia. Đặc điểm chung nhóm cán bộ Y tế trong nghiên cứu can thiệp. So sánh kiến thức chung về dự phòng thalassemia giữa nhóm can thiệp và nhóm chứng.

So sánh thái độ, quan điểm trong dự phòng thalassemia ở nhóm chứng và nhóm can thiệp. So sánh thực hành tư vấn xét nghiệm. Hiệu quả thay đổi kiến thức chung về dự phòng thalassemia ở nhóm can thiệp. Thay đổi kiến thức trong dự phòng thalassemia ở nhóm can thiệp74 Bảng 3.

Chuyển biến thái độ về dự phòng thalassemia ở nhóm can thiệp. Thay đổi thái độ trong dự phòng thalassemia ở nhóm can thiệp. Thay đổi thực hành về dự phòng thalassemia của nhóm can thiệp trước và sau can thiệp. Sự thay đổi trong thực hành dự phòng thalassemia ở nhóm can thiệp.

Đặc điểm chung của nhóm phụ nữ mang thai và chồng trong nghiên cứu can thiệp. Kết quả xét nghiệm sàng lọc OF cho các cặp vợ chồng. Kết quả sàng lọc OF so với chỉ số MCV/CMH và điện di HST. Kết quả điện di HST của 13 cặp vợ chồng có nguy cơ sinh con mắc bệnh thalassemia.

Xét nghiệm huyết học và gen của cặp vợ chồng làm CĐTS. Số lượt đối tượng được CBYT tư vấn ở các giai đoạn sàng lọc .82 DANH MỤC HÌNH ẢNH Hình 1. Cơ chế di truyền trong bệnh thalassemia. Bản đồ phân bố các kiểu đột biến gen alpha và beta thalassemia trên thế giới [99].

Sơ đồ chương trình dự phòng thalassemia tại Israel [62]. Quy trình sàng lọc chẩn đoán thalassemia tại Thái Lan [48]. Mô hình tư vấn sàng lọc chẩn đoán trước sinh dự phòng thalassemia tại Canada [64]. Sơ đồ sàng lọc thalassemia tại Hy Lạp [78].

Chiến lược sàng lọc thalassemia của Italia [38]. Mô hình dự phòng thalassemia tại Sri Lanka [71]. Sơ đồ sàng lọc thalassemia tại cộng đồng dành cho các đơn vị có máy xét nghiệm máu tự động. Sơ đồ sàng lọc thalassemia tại cộng đồng dành cho các đơn vị không có máy xét nghiệm máu tự động.

Sơ đồ chẩn đoán thể bệnh thalassemia. Quy trình sàng lọc thalassemia tại bệnh viện tỉnh An Giang. Mô hình sàng lọc, chẩn đoán trước sinh tại bệnh viện Từ Dũ, thành phố Hồ Chí Minh. Địa điểm nghiên cứu huyện Định Hóa – Tỉnh Thái Nguyên (6 xã can thiệp được ký hiệu bằng hình tam giác.

Số n thể hiện số thai phụ được sàng lọc trong 1 năm can thiệp). Thời gian triển khai nghiên cứu. Thiết kế nghiên cứu giai đoạn I: Cắt ngang mô tả. Thiết kế nghiên cứu giai đoạn 2: Can thiệp thay đổi kiến thức, thái độ, thực hành của nhóm cán bộ y tế cơ sở.

Chiến lược sàng lọc tư vấn dự phòng thalassemia. So sánh diện tích dưới đường cong ROC của các xét nghiệm sàng lọc phối hợp. Tương quan giữa độ nhạy độ đặc hiệu và xác định điểm cắt. Kết quả sàng lọc và tư vấn phòng bệnh thalassemia.

Kết quả chẩn đoán trước sinh đột biến alpha và beta thalassemia ở thai nhi có nguy cơ mắc bệnh.81 MỘT SỐ THUẬT NGỮ SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN Thuật ngữ Giải thích Mang gen Là tình trạng đột biến gây bệnh thalassemia chỉ xẩy ra trên thalassemia một nhiễm sắc thể của cặp nhiễm sắc thể tương đồng. Đột biến β- Đột biến ở gen globin beta (HBB) làm ảnh hưởng quá trình thalassemia phiên mã hoặc dịch mã dẫn đến giảm hoặc không tổng hợp chuỗi globin beta bình thường. β+-thalassemia Đột biến làm giảm tổng hợp chuỗi beta globin. β0 -thalassemia Đột biến làm mất hoàn toàn chức năng tổng hợp chuỗi beta globin Đột biến α- Đột biến ở gen globin α1 hoặc globin α2 hoặc cả hai làm thalassemia ảnh hưởng lên quá trình phiên mã hoặc dịch mã dẫn đến sự giảm hoặc không sản xuất chuỗi globin α bình thường.

α+-thalassemia 1 gen globin α (trên 1 nhiễm sắc thể) bị đột biến, các gen còn lại bình thường. α0-thalassemia Cả 2 gen globin α trên cùng 1 nhiễm sắc thể (in cis) hoặc 1 gen trên 2 nhiễm sắc thể (in trans) bị đột biến, các gen còn lại bình thường. Bệnh HbH Tình trạng có 3 gen globin α bị đột biến α-thalassemia, chỉ 1 gen còn lại tổng hợp chuỗi globin alpha. Bệnh Hb Bart’s Cả 4 gen globin α bị đột biến làm mất hoàn toàn chức năng Hydrop Fetalis tổng hợp chuỗi alpha globin.