Luận án: Thực trạng, hiệu quả can thiệp béo phì trẻ 6-14 tuổi Hà Nội - Trần Thị Xuân Ngọc

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ VIỆN DINH DƯỠNG TRẦN THỊ XUÂN NGỌC THỰC TRẠNG VÀ HIỆU QUẢ CAN THIỆP THỪA CÂN, BÉO PHÌ CỦA MÔ HÌNH TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC DINH DƯỠNG Ở TRẺ EM TỪ 6 ĐẾN 14 TUỔI TẠI HÀ NỘI LUẬN ÁN TIẾN SĨ DINH DƯỠNG HÀ NỘI, 2012 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ VIỆN DINH DƯỠNG TRẦN THỊ XUÂN NGỌC THỰC TRẠNG VÀ HIỆU QUẢ CAN THIỆP THỪA CÂN, BÉO PHÌ CỦA MÔ HÌNH TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC DINH DƯỠNG Ở TRẺ EM TỪ 6 ĐẾN 14 TUỔI TẠI HÀ NỘI CHUYÊN NGÀNH DINH DƯỠNG MÃ SỐ: 62.03 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1.TS PHẠM DUY TƯỜNG 2.TS NGUYỄN VĂN HIẾN HÀ NỘI, 2012 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do chính tôi thực hiện. Các số liệu, kết quả trong luận án là trung thực và chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả LỜI CẢM ƠN Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới Bộ môn dinh dưỡng và vệ sinh an toàn thực phẩm - Trường đại học Y Hà Nội, Ban giám đốc và Trung tâm đào tạo dinh dưỡng và thực phẩm - Viện dinh dưỡng, Khoa chính sách và giám sát dinh dưỡng đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong thời gian nghiên cứu. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất tới Phó giáo sư, Tiến sĩ Phạm Duy Tường và Phó giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Hiến, những người Thầy đáng kính luôn dành thời gian và công sức để động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án.

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Sở giáo dục Hà Nội, phòng giáo dục các quận/huyện và 30 trường tiểu học và trung học cơ sở đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi tiến hành nghiên cứu. Tôi xin chân thành cảm ơn các bạn bè, đồng nghiệp của Viện Dinh dưỡng luôn khuyến khích, chia sẻ kinh nghiệm, giúp tôi hoàn thành luận án. Tôi xin gửi lời cảm ơn đặc biệt tới Tiến sĩ Trần Thị Phúc Nguyệt, giảng viên Bộ môn dinh dưỡng và an toàn thực phẩm, đã giúp tôi trong quá trình triển khai thu thập số liệu và theo dõi can thiệp. Cuối cùng, tôi xin gửi lòng biết ơn tới gia đình, bạn bè thân thiết đã luôn bên tôi để động viên, hỗ trợ trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu của tôi.

iii MỤC LỤC MỤC LỤC iii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT vi DANH MỤC BẢNG, HÌNH VẼ, BIỂU ĐỒ VÀ SƠ ĐỒ vii MỞ ĐẦU 1 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 3 GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU 3 CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 4 1. Khái niệm thừa cân, béo phì 4 1. Phân loại béo phì 4 1.

Thực trạng thừa cân, béo phì trên thế giới và Việt Nam 6 1. Thực trạng thừa cân, béo phì trên thế giới 6 1. Thực trạng thừa cân, béo phì ở Việt Nam 13 1. Những yếu tố nguy cơ của thừa cân, béo phì ở trẻ em lứa tuổi học đường 14 1.

Cơ chế bệnh sinh của béo phì 14 1. Yếu tố gia đình 16 1. Yếu tố di truyền 17 1. Khẩu phần và thói quen ăn uống của trẻ thừa cân, béo phì 18 1.

Hoạt động thể lực và béo phì 19 1. Một số nguyên nhân khác 22 1. Hậu quả của béo phì 26 1. Ảnh hưởng đến sức khỏe 26 1.

Tăng nguy cơ mắc bệnh và tử vong 26 1. Hậu quả kinh tế và xã hội của béo phì 32 1. Các giải pháp can thiệp phòng chống thừa cân, béo phì 34 40 iv CHƯƠNG 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.

Đối tượng nghiên cứu 40 2. Thời gian nghiên cứu 40 2. Địa điểm nghiên cứu 41 2. Phương pháp nghiên cứu 41 2.Thiết kế nghiên cứu 41 2.

Mô tả các bước tiến hành nghiên cứu 45 2. Nội dung, các biến số nghiên cứu 46 2. Phương pháp và công cụ thu thập số liệu 47 2. Xây dựng mô hình can thiệp 51 2.

Tiêu chuẩn và phương pháp đánh giá 56 2. Các biện pháp khống chế sai số 58 2. Xử lý và phân tích số liệu 59 2. Khía cạnh đạo đức trong nghiên cứu 61 CHƯƠNG 3.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 62 3. Thông tin về địa điểm và đối tượng nghiên cứu 62 3. Tình trạng dinh dưỡng học sinh từ 6 – 14 tuổi 64 3. Một số yếu tố nguy cơ liên quan đến thừa cân, béo phì ở học sinh 73 3.

Đánh giá hiệu quả can thiệp 80 3. Đặc điểm đối tượng lựa chọn vào can thiệp 80 3. Hiệu quả đối với tình trạng thừa cân, béo phì 80 3. Hiệu quả thay đổi về kiến thức và thái độ của học sinh 83 3.

Hiệu quả thay đổi về thói quen của học sinh 86 3. Hiệu quả tới sự thay đổi khẩu phần ăn của học sinh 89 3. Hiệu quả của can thiệp tới thể lực của học sinh 91 v CHƯƠNG 4. Tình trạng dinh dưỡng của học sinh từ 6 đến 14 tuổi tại 30 trường tiểu học 92 và THCS ở Hà Nội 4.

Các yếu tố nguy cơ gây thừa cân, béo phì ở học sinh từ 6 đến 14 tuổi 96 4. Xây dựng và thực hiện mô hình can thiệp giáo dục dinh dưỡng phòng 104 chống béo phì ở trẻ em lứa tuổi học đường Kết luận 113 Khuyến nghị 116 Tài liệu tham khảo Phụ lục 1. Bộ câu hỏi Phụ lục 2. Thư gửi phụ huynh học sinh vi DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BMI Chỉ số khối cơ thể (Body Mass Index) BP Béo phì CN Cân nặng CC Chiều cao CT Can thiệp ĐC Đối chứng HS Học sinh IOTF Tổ chức chuyên trách béo phì quốc tế (Ỉnternational Obesity Task Force) NC Nhóm chứng NCĐN Nhu cầu đề nghị NLKP Năng lượng khẩu phần P: L: G Tỷ trọng (%) năng lượng do Protein, Lipit và Gluxit cung cấp SD Độ lệch chuẩn (Standard Deviation) SDD Suy dinh dưỡng SK Sức khoẻ TC Thừa cân TH Tiểu học THCS Trung học cơ sở TP Thành phố TT - GDSK Truyền thông giáo dục sức khoẻ VDD Viện Dinh dưỡng WHO Tổ chức Y tế thế giới (World Health Organization) vii DANH MỤC BẢNG Bảng 1.

Hậu quả của béo phì 26 Bảng 1. Béo phì ở trẻ em và nguy cơ béo phì ở tuổi trưởng thành 32 Bảng 1.3 Hậu quả kinh tế của béo phì tại một số nước phát triển 33 Bảng 3.1 Phân bố đối tượng nghiên cứu theo quận/huyện 62 Bảng 3.2 Phân bố đối tượng nghiên cứu theo tuổi và giới 63 Bảng 3.3 Tình trạng dinh dưỡng theo BMI percentile của học sinh từ 6 64 đến 14 tuổi Bảng 3.4 Tình trạng dinh dưỡng theo BMI percentile của học sinh tiểu 67 học Bảng 3.5 Tình trạng dinh dưỡng theo BMI percentile của học sinh THCS 69 Bảng 3.6 Cân nặng và chiều cao trung bình của học sinh tiểu học 71 Bảng 3.7 Cân nặng và chiều cao trung bình của học sinh THCS 72 Bảng 3.8 Yếu tố kinh tế hộ gia đình và thừa cân, béo phì 73 Bảng 3.9 Thu nhập, chi tiêu hộ gia đình và thừa cân, béo phì 74 Bảng 3.10 Yếu tố gia đình và thừa cân, béo phì 75 Bảng 3.11 Hoạt động thể lực và thừa cân, béo phì 76 Bảng 3.12 Thói quen ăn uống và thừa cân, béo phì 77 Bảng 3.13 Mức tiêu thụ lương thực, thực phẩm 24 giờ qua của học sinh từ 78 7 đến 9 tuổi Bảng 3.14 Giá trị dinh dưỡng và tính cân đối khẩu phần của học sinh từ 7 79 đến 9 tuổi Bảng 3.15 Tỷ lệ thừa cân, béo phì sau khi can thiệp tại trường tiểu học 80 Bảng 3.16 Tỷ lệ thừa cân, béo phì sau khi can thiệp tại trường THCS 82 Bảng 3.17 Mức độ cải thiện kiến thức của học sinh sau khi can thiệp 83 Bảng 3.18 Mức độ cải thiện thái độ của học sinh sau khi can thiệp 85 Bảng 3.19 Thay đổi thói quen ăn uống của học sinh sau khi can thiệp 86 Bảng 3.20 Thay đổi hoạt động tĩnh tại của học sinh sau khi can thiệp 87 Bảng 3.21 Thay đổi các hoạt động thể thao sau khi can thiệp 88 Bảng 3.22 Mức tiêu thụ lương thực, thực phẩm 24 giờ qua của học sinh từ 89 7 đến 9 tuổi sau khi can thiệp Bảng 3.23 Giá trị dinh dưỡng và tính cân đối khẩu phần của học sinh từ 7 90 đến 9 tuổi sau khi can thiệp Bảng 3.24 Tỷ lệ đạt yêu cầu kiểm tra thể lực của học sinh tiểu học 91 Bảng 3.25 Tỷ lệ đạt yêu cầu kiểm tra thể lực của học sinh THCS 91 viii DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ Hình 1.1 Tỷ lệ dân số có BMI> 30 ở một số quốc gia trên thế giới năm 2007 7 Hình 1.2 Gánh nặng kép dinh dưỡng (suy dinh dưỡng còm còi và thừa cân, 12 béo phì) của trẻ em châu Mĩ la tinh Hình 1.3 Mối liên quan giữa tiền sử thấp còi và thừa cân, béo phì của trẻ vị 25 thành niên tại Nam Phi Hình 3.1 Tình trạng dinh dưỡng của học sinh nam theo nhóm tuổi 70 Hình 3.2 Tình trạng dinh dưỡng của học sinh nữ theo nhóm tuổi 71 DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ VÀ SƠ ĐỒ Biểu đồ 1.1 Xu hướng thừa cân, béo phì của trẻ em lứa tuổi học đường trên 8 thế giới Biểu đồ 1.2 Tỷ lệ thừa cân ở trẻ em từ 5 - 11 tuổi ở một số quốc gia 9 Biểu đồ 1.3 Tỷ lệ béo phì trẻ em ở cộng hòa Pháp 10 Biểu đồ 1.4 Tỷ lệ thừa cân, béo phì trẻ em ở châu Á, châu Phi, châu Mĩ la 11 tinh (1990 – 2010) Biểu đồ 1.5 Số trẻ em thừa cân, béo phì ở châu Á, châu Phi, châu Mĩ la tinh 11 (1990 – 2010) Biểu đồ 1.6 Diễn biến tình trạng thừa cân, béo phì của học sinh TP. Hà Nội 14 từ năm 1995 đến năm 2000 Biểu đồ 3. 1 Tình trạng dinh dưỡng học sinh theo nhóm tuổi 66 Biểu đồ 3.2 Yếu tố gia đình và thừa cân, béo phì của học sinh từ 6 – 14 tuổi 76 Biểu đồ 3.3 Tỷ lệ thừa cân, béo phì sau can thiệp tại trường tiểu học 81 Biểu đồ 3.4 Tỷ lệ thừa cân, béo phì sau can thiệp tại trường THCS 83 Biểu đồ 4.1 Tỷ lệ thừa cân, béo phì của học sinh tiểu học theo các 95 quận/huyện của Hà Nội Biểu đồ 4.2 Tỷ lệ thừa cân, béo phì của học sinh tiểu học theo các 95 quận/huyện của Hà Nội Sơ đồ 1.1 Mô hình nguyên nhân và cơ chế sinh bệnh của béo phì 16 Sơ đồ 2.1 Qui trình các bước nghiên cứu 45 Sơ đồ 2.