Luận án: Biểu tượng văn hóa Chăm trong thơ Chăm đương đại - ĐHSP Hà Nội

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI ------------------- TRẦN HOÀI NAM BIỂU TƯỢNG VĂN HÓA CHĂM TRONG THƠ CHĂM ĐƯƠNG ĐẠI Chuyên ngành: Lí luận văn học Mã số: 62.20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Người hướng dẫn khoa học: PGS.TSKH Nguyễn Nghĩa Trọng HÀ NỘI - 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ “Biểu tượng văn hóa Chăm trong thơ Chăm đương đại” là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu và tài liệu trong luận án là trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào. Tất cả những tham khảo và kế thừa đều được trích dẫn và tham chiếu đầy đủ. Nghiên cứu sinh Trần Hoài Nam LỜI CẢM ƠN Trong quá trình thực hiện đề tài “Biểu tượng văn hóa Chăm trong thơ Chăm đương đại”, tôi đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ, tạo điều kiện của Ban Giám Hiệu, Phòng Sau Đại học, khoa Ngữ văn, tổ Lí luận văn học… trường Đại học Sư phạm Hà Nội.

Tôi xin chân thành cảm ơn về sự giúp đỡ đó. Tôi xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TSKH Nguyễn Nghĩa Trọng – người trực tiếp hướng dẫn và chỉ bảo tôi hoàn thành luận án này. Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp và gia đình đã động viên, khích lệ, tạo điều kiện và giúp đỡ trong suốt quá trình thực hiện và hoàn thành luận án. TÁC GIẢ LUẬN ÁN NCS: Trần Hoài Nam MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

Lý do chọn đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Đóng góp của luận án. Cấu trúc luận án.5 Chương 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VĂN HÓA, VĂN HỌC CHĂM. Về hoạt động sưu tầm, dịch thuật, nghiên cứu lịch sử, văn hóa dân tộc Chăm. Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài.

Nghiên cứu của các tác giả người Việt. Nghiên cứu của các tác giả người Chăm. Nghiên cứu văn học Chăm. Nghiên cứu biểu tượng văn hóa Chăm trong văn học Chăm.17 Chương 2: BIỂU TƯỢNG VĂN HÓA TRONG VĂN HỌC VÀ THƠ CHĂM ĐƯƠNG ĐẠI.

Định nghĩa biểu tượng trong đời sống, khoa học (logic học, ký hiệu học, nhân học…). Định nghĩa biểu tượng trong văn hóa. Biểu tượng văn hóa trong văn học. Khảo sát hệ thống biểu tượng văn hóa Chăm trong thơ Chăm đương đại.

Sơ lược về nguồn gốc của biểu tượng văn hóa Chăm trong thơ Chăm đương đại. Tiêu chí phân loại và phương thức miêu tả biểu tượng văn hóa Chăm trong thơ Chăm đương đại. Bảng thống kê các biểu tượng văn hóa Chăm trong thơ Chăm đương đại được khảo sát và giải mã trong luận án. Biểu tượng trong thơ Chăm nhìn từ các chiều văn hóa.

Quan niệm thẩm mỹ chi phối cách tạo dựng biểu tượng trong thơ Chăm đương đại. Thơ – tiếng nói tâm hồn hướng về cái đẹp và tìm về cội nguồn và tâm hồn dân tộc. Thơ – các cung bậc rung động thẩm mỹ của con tim đa cảm về nhân sinh. Thơ còn là hành trình đi tìm cái đẹp mới.

Tâm tư Chăm với vấn đề bản sắc Chăm trong biểu tượng thơ Chăm đương đại. 64 Tiểu kết chương 2.71 Chương 3: GIẢI MÃ MỘT SỐ BIỂU TƯỢNG VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG TRONG THƠ CHĂM ĐƯƠNG ĐẠI. Biểu tượng về tín ngưỡng – bảo tồn văn hóa ngàn xưa. Tháp Chămpa – Biểu tượng muôn mặt của văn hóa Chăm.

Biểu tượng lễ hội – hồn vía dân tộc Chăm. Biểu tượng Mẫu – sự sinh dưỡng và tinh thần nữ quyền Chăm. Biểu tượng sông nước. Thánh địa Mỹ Sơn – biểu tượng người mẹ tâm linh thường trụ.

Vũ nữ Apsara hóa thân từ vũ nữ Ấn Độ trở thành biểu tượng vẻ đẹp muôn màu của người phụ nữ Chăm. Chữ viết Chăm – biểu tượng của niềm tự hào, tự tôn dân tộc Chăm.98 Tiểu kết chương 3.104 Chương 4: GIẢI MÃ NHỮNG BIỂU TƯỢNG CÓ TÍNH CÁCH TÂN TRONG THƠ CHĂM ĐƯƠNG ĐẠI. Thơ Chăm đương đại – hiện thực đời sống và ý thức cách tân. Sơ lược về thơ các dân tộc thiểu số đương đại ở Việt Nam.

Vài nét về thơ Chăm đương đại. Giải mã một số biểu tượng mới được biểu hiện trong thơ Chăm đương đại. Các biểu tượng về thiên nhiên. Biểu tượng cây xương rồng đậm đặc như sức sống tiềm tàng của người Chăm đương đại.

Biểu tượng dòng sông – nơi nuôi dưỡng quê hương, lưu giữ kỷ niệm. Biểu tượng về nhân sinh – nét xưa còn lại và những đổi thay. Biểu tượng Palei (làng) Chăm – quê hương nghèo xác xơ nhưng thanh bình, nơi gìn giữ truyền thống văn hóa lâu đời của dân tộc Chăm. Phố trong cảm thức của người Chăm – nơi người Chăm muốn hòa nhập đời sống đô thị, những kiếp tha hương, lạc lõng.147 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ.151 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

Lý do chọn đề tài 1.Trong nền văn học đương đại Việt Nam, dòng văn học của các dân tộc thiểu số ngày càng thực sự có tiếng nói và đang dần khẳng định vị trí ngày càng ổn định bên cạnh nền văn học của người Kinh. Trong thời gian gần đây, nền văn học Chăm nói chung, thi ca Chăm nói riêng cũng đã đạt được những thành tựu đáng chú ý. Nhiều tên tuổi mới đã định hình phong cách và ít nhiều để lại dấu ấn của mình trong dòng chảy chung của nền văn học những thập niên cuối thế kỉ XX – thập niên đầu thế kỉ XXI. Có thể điểm được sơ bộ hơn mười cái tên đang làm nên diện mạo văn học Chăm hiện nay: TT Tuệ Nguyên (Michelia), Trà Ma Hani, Trà Vigia, Trần Wũ Khang, Jalau Anưk, Bá Minh Trí, Chế Mỹ Lan, Diễm Sơn, Huy Tuấn, Huyền Hoa, Inrasara, Jalau, Kahat, Lộ Trung Thiện, MihTơm, Quỳnh Chi, Simhapura, Sonputra, Thạch Giáng Hạ, Trà Thy Mưlan, Trầm Ngọc Lan, Đồng Chuông Tử, Cahya Mưlơng, Đặng Tịnh, Hlapah, Jaya Hamu Tanran, Jaya Yut Cam, Minh Trí, Phú Đạm, Phutra Noroya… trong số gần 100 nhà thơ Chăm đương đại.

Sự độc đáo của thơ Chăm có gốc rễ sâu xa trong lịch sử từ chính bản sắc của văn hoá và văn học truyền thống của dân tộc Chăm. Nó bắt nguồn từ lối sống, cách cảm nghĩ riêng của người Chăm. Văn học Chăm trong quá khứ đã có nhiều tác phẩm xuất sắc (Akayet – Sử thi Chăm; Ariya Cam – Trường ca Chăm, Glơng Anak, Pauh Catwai…). Đây là nền văn hoá, văn học có nhiều nét riêng, có vẻ đẹp thẩm mỹ hấp dẫn… đã và đang làm giàu có nền văn hoá và văn học của tổ quốc Việt Nam.

Việc nghiên cứu văn hoá, văn học dân tộc Chăm, nhất là nền văn học Chăm đương đại, nền văn học đang làm nên hơi thở - sức sống của dân tộc này, lâu nay chưa được quan tâm nhiều, đây là khoảng đất còn nhiều chỗ trống, trong đó có vấn đề biểu tượng văn hoá, cho nghiên cứu nói chung và cho những ai say mê sức cuốn hút của nền văn hoá, văn học này nói riêng. Tìm hiểu văn học Chăm, nhất là thơ Chăm đương đại hứa hẹn đem lại nhiều phát hiện mới mẻ. Trong sáng tạo văn học, biểu tượng được xem như một phương thức tư duy nghệ thuật của nhà văn, nhà thơ mang đến những hình tượng cụ thể cảm tính, đa nghĩa, được lặp đi lặp lại và giàu giá trị nghệ thuật. “Những biểu tượng do con người sáng tạo ra là chiếc chìa khoá kì diệu của văn hoá nhân loại.

Nắm được chìa khoá có thể nắm bắt được tất cả sự bí mật của văn hoá con người” [dẫn theo 24,1]. Trong tiếp cận văn học, việc nghiên cứu, giải mã biểu tượng chính là chìa khoá để đi sâu vào hành trình thám mã thế giới nghệ thuật. Hơn nữa, việc tìm hiểu về biểu tượng còn giúp ta giải thích thấu triệt những hiện tượng văn học phức tạp từ ngọn nguồn văn hoá, đồng thời thấy được tài năng, bản lĩnh, phong cách nghệ thuật của mỗi nhà văn cũng như một trào lưu, một giai đoạn, một thời kì văn học nhất định. Chúng tôi dự kiến, một mặt, sẽ làm sáng tỏ phương diện chủ đề và biểu tượng văn hoá trong thơ Chăm đương đại (từ năm 1990 đến nay), điều còn khá mới mẻ hiện nay.

Mặt khác, chúng tôi muốn làm rõ tư tưởng thực sự chi phối thơ ca Chăm đương đại để có thể thẩm định nó từ góc độ tiếp cận văn học dưới cái nhìn văn hoá để thấy rõ quy luật khách quan trong hành trình văn hoá và văn học dân tộc Chăm nhằm thấy được sự chi phối của rất nhiều nhân tố tới thơ ca như lịch sử xã hội, phẩm cách dân tộc, đặc điểm tâm lí, văn hoá, tiếng nói, lối sống, môi trường, hệ tư tưởng, cảm xúc thẩm mĩ… Từ những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài: Biểu tượng văn hoá Chăm trong thơ Chăm đương đại. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2. Đối tượng nghiên cứu: Biểu tượng văn hoá Chăm trong thơ Chăm đương đại 2. Phạm vi nghiên cứu Chúng tôi khảo sát những sáng tác của những nhà thơ đương đại người Chăm tiêu biểu được biên soạn trên sách báo giấy và các trang mạng đáng tin cậy trong khoảng hai mươi năm trở lại đây.

Trong đó, thơ Inrasara chiếm số lượng lớn. Bởi vì, Inrasara là nhà thơ đương đại tiên phong, được coi là đại 3 diện tiêu biểu nhất của thơ Chăm đương đại với số lượng và chất lượng thơ đều chiếm ưu thế so với phần còn lại. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3. Mục đích nghiên cứu Luận án góp phần làm sáng tỏ phương diện chủ đề và biểu tượng văn hoá trong thơ Chăm đương đại (từ năm 1990 đến nay).

Mặt khác, chúng tôi muốn làm rõ tư tưởng thực sự chi phối thơ ca Chăm đương đại để có thể thẩm định nó từ góc độ tiếp cận văn học dưới góc nhìn văn hoá nhằm góp phần làm rõ quy luật khách quan trong hành trình văn hoá và văn học dân tộc Chăm 3. Nhiệm vụ nghiên cứu - Xác lập hệ thống lí thuyết về biểu tượng, biểu tượng văn hoá, biểu tượng văn học, cơ chế hình thành biểu tượng văn hóa từ biểu tượng ngôn từ, các đặc điểm, bản chất, chức năng của biểu tượng. - Trên cơ sở lí thuyết về biểu tượng đã được xác lập, chúng tôi tiến hành phân tích hệ thống, giải mã biểu tượng văn hoá Chăm trong thơ Chăm đương đại.