Luận án tiến sĩ giáo dục giáo dục môi trường dựa vào trải nghiệm trong dạy học m

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM VÕ TRUNG MINH GIÁO DỤC MÔI TRƢỜNG DỰA VÀO TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC Ở TIỂU HỌC LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Hà Nội, Năm 2015 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM VÕ TRUNG MINH GIÁO DỤC MÔI TRƢỜNG DỰA VÀO TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC Ở TIỂU HỌC Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử giáo dục Mã số: 62 14 01 02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Ngƣời hƣớng dẫn: 1. Nguyễn Dục Quang 2. Lƣơng Việt Thái Hà Nội, Năm 2015 MỤC LỤC TRANG PHỤ BÌA LỜI CAM ĐOAN MỤC LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT.i DANH MỤC CÁC BẢNG. ii DANH MỤC CÁC HÌNH.

iii MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục đích nghiên cứu. Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu.

Giả thuyết khoa học. Nhiệm vụ nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Giới hạn phạm vi nghiên cứu.

Những luận điểm bảo vệ. Những đóng góp mới của luận án. Cấu trúc của luận án. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY DỰNG NỘI DUNG VÀ QUY TRÌNH GIÁO DỤC MÔI TRƢỜNG DỰA VÀO TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC Ở TIỂU HỌC.

Lịch sử nghiên cứu vấn đề. Nghiên cứu về giáo dục môi trường. Nghiên cứu về học tập dựa vào trải nghiệm. Một số khái niệm có liên quan.

Khái niệm liên quan đến giáo dục môi trường. Khái niệm liên quan đến học tập dựa vào trải nghiệm. Giáo dục môi trƣờng ở tiểu học. Một số vấn đề chung về giáo dục môi trường ở tiểu học.

Giáo dục môi trường trong dạy học môn Khoa học cho học sinh ở tiểu học33 1. Một số đặc điểm của học sinh tiểu học có tác động đến giáo dục môi trường dựa vào trải nghiệm trong dạy học ở tiểu học. Những nhân tố ảnh hưởng đến quá trình giáo dục môi trường dựa vào trải nghiệm ở tiểu học. Bản chất, đặc điểm, mô hình học tập dựa vào trải nghiệm.

Bản chất của học tập dựa vào trải nghiệm. Đặc điểm của học tập dựa vào trải nghiệm. Mô hình học tập dựa vào trải nghiệm. Thực trạng giáo dục môi trƣờng dựa vào trải nghiệm trong dạy học môn Khoa học ở tiểu học tại thành phố Đà Nẵng.

Khái quát về điều tra thực trạng. Kết quả nghiên cứu thực trạng. 54 Kết luận chƣơng 1. NỘI DUNG VÀ QUY TRÌNH GIÁO DỤC MÔI TRƢỜNG DỰA VÀO TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC.

Các nguyên tắc giáo dục môi trƣờng dựa vào trải nghiệm trong dạy học môn Khoa học. Bảo đảm mục tiêu, nội dung môn Khoa học. Bảo đảm khai thác tối đa vốn kinh nghiệm của cá nhân học sinh. Bảo đảm huy động tối đa các giác quan của học sinh vào quá trình học tập.

Bảo đảm sự thống nhất giữa vai trò chủ thể tích cực, tự giác học tập của học sinh và vai trò tổ chức, hướng dẫn của giáo viên. Nội dung và quy trình giáo dục môi trƣờng dựa vào trải nghiệm trong dạy học môn Khoa học ở tiểu học. Nội dung giáo dục môi trường dựa vào trải nghiệm trong dạy học môn Khoa học ở tiểu học. Quy trình giáo dục môi trường dựa vào trải nghiệm trong dạy học môn Khoa học ở tiểu học.

Các điều kiện cơ bản để đảm bảo cho việc tổ chức hoạt động giáo dục môi trƣờng dựa vào trải nghiệm trong dạy học môn Khoa học. Công tác quản lý, chỉ đạo của các cấp quản lý. Đội ngũ giáo viên trực tiếp giảng dạy. Sự phối hợp giữa các lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường.

Các yếu tố về cơ sở vật chất, tài liệu hướng dẫn, tài liệu tham khảo. Các yếu tố môi trường tự nhiên. Các yếu tố môi trường xã hội. Xây dựng kế hoạch tổ chức hoạt động giáo dục môi trƣờng dựa vào trải nghiệm trong dạy học môn Khoa học.

Xây dựng kế hoạch. Đánh giá kết quả. Minh họa xây dựng một số kế hoạch giáo dục môi trường dựa vào trải nghiệm trong dạy học môn Khoa học. 92 Kết luận chƣơng 2.

THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM. Khái quát về quá trình thực nghiệm. Mục đích thực nghiệm. Đối tượng, thời gian và địa điểm thực nghiệm.

Nội dung và phạm vi thực nghiệm. Quy trình thực nghiệm và đánh giá. Phương pháp xử lý, phân tích kết quả trước và sau thực nghiệm. Kết quả thực nghiệm.

Kết quả trước thực nghiệm. Kết quả sau thực nghiệm .133 Kết luận chƣơng 3 .152 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ .155 DANH MỤC NHỮNG BÀI VIẾT ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .157 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Pi i DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BVMT : Bảo vệ môi trƣờng CBQL : Cán bộ quản lý ĐC : Đối chứng GDMT : Giáo dục môi trƣờng GD&ĐT : Giáo dục và Đào tạo GV : Giáo viên HS : Học sinh MT : Môi trƣờng NT : Nông thôn TB : Trung bình TN : Thực nghiệm TT : Thành thị ii DANH MỤC CÁC BẢNG Số bảng Tên bảng Trang Quan điểm của GV về con đƣờng hiệu quả nhất Bảng 1.1 57 để GDMT cho HS tiểu học Nội dung hoạt động GDMT dựa vào trải nghiệm Bảng 2.1 74 trong dạy học môn Khoa học ở tiểu học Bảng 3.1 Số HS nhóm TN và nhóm ĐC 113 Kết quả kiến thức trƣớc TN của nhóm TN và Bảng 3.2 122 ĐC Thái độ của HS trƣớc những việc làm liên quan Bảng 3.3 124 đến BVMT Bảng 3.4 Kết quả thái độ trƣớc TN của nhóm TN và ĐC 124 Bảng 3.5 Kết quả hành vi trƣớc TN của nhóm TN và ĐC 128 Bảng 3.6 Kết quả kiến thức sau TN của nhóm TN và ĐC 133 Bảng 3.7 Kết quả thái độ sau TN của nhóm TN và ĐC 137 Bảng 3.8 Kết quả hành vi sau TN của nhóm TN và ĐC 139 Bảng so sánh kết quả kiến thức trƣớc TN với Bảng 3.9 142 sau TN Bảng so sánh kết quả thái độ trƣớc TN với sau Bảng 3.10 143 TN Bảng so sánh kết quả hành vi trƣớc TN với sau Bảng 3.11 145 TN Kết quả kiểm tra tính bền vững về kiến thức của Bảng 3.12 148 nhóm TN và ĐC iii DANH MỤC CÁC HÌNH Số biểu đồ Tên biểu đồ Trang Biểu đồ 1.1 Nhận thức của GV về khái niệm MT và GDMT 54 Biểu đồ 1.2 Quan niệm của GV về học tập dựa vào trải nghiệm 55 Quan điểm của GV về khả năng GDMT và GDMT Biểu đồ 1.3 58 dựa vào trải nghiệm trong dạy học ở tiểu học Thực trạng mức độ áp dụng trải nghiệm nhằm Biểu đồ 1.4 62 GDMT trong dạy học môn Khoa học Kết quả phân loại kiến thức trƣớc TN giữa nhóm TN Biểu đồ 3.1 122 và ĐC Kết quả phân loại kiến thức trƣớc TN giữa nhóm TN Biểu đồ 3.2 123 và ĐC theo khu vực sống Kết quả phân loại thái độ trƣớc TN của nhóm TN và Biểu đồ 3.3 125 ĐC Kết quả phân loại thái độ trƣớc TN giữa nhóm TN và Biểu đồ 3.4 126 ĐC theo khu vực sống Biểu đồ 3.5 Thực trạng hành vi BVMT của HS trƣớc TN 128 Kết quả phân loại hành vi trƣớc TN của nhóm TN và Biểu đồ 3.6 129 ĐC Kết quả phân loại hành vi trƣớc TN giữa nhóm TN và Biểu đồ 3.7 130 ĐC theo khu vực sống Kết quả phân loại kiến thức sau TN trong các nhóm Biểu đồ 3.8 134 TN và ĐC Kết quả phân loại kiến thức sau TN trong các nhóm Biểu đồ 3.9 135 TN và ĐC theo khu vực sống Kết quả phân loại thái độ sau TN của nhóm TN và Biểu đồ 3.10 137 ĐC iv Kết quả phân loại thái độ sau TN giữa nhóm TN và Biểu đồ 3.11 138 ĐC theo khu vực sống Kết quả phân loại hành vi sau TN của nhóm TN và Biểu đồ 3.12 140 ĐC Kết quả phân loại hành vi sau TN giữa nhóm TN và Biểu đồ 3.13 141 ĐC theo khu vực sống Biểu đồ phân bố tỷ lệ xếp loại kiến thức trƣớc và sau Biểu đồ 3.15 Biểu đồ phân bố tỷ lệ xếp loại thái độ trƣớc và sau TN 144 Biểu đồ phân bố tỷ lệ xếp loại hành vi trƣớc và sau Biểu đồ 3.16 146 TN Kết quả phân loại điểm kiểm tra tính bền vững về Biểu đồ 3.17 149 kiến thức giữa nhóm TN và ĐC 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Hội nghị quốc tế về MT lần I tại Thụy Điển (năm 1972) đã cảnh báo thế giới về một hiện trạng nghiêm trọng, khó xử.

Một mặt, cần tăng tối đa nhịp độ phát triển kinh tế để đáp ứng những nhu cầu cơ bản của loài ngƣời đang ngày càng đông lên. Mặt khác, chạy đua vũ trang của các nƣớc giàu và đẩy nhanh “công nghiệp hóa, hiện đại hoá” ở các nƣớc nghèo để phát triển đã gây ra những tác động xấu chƣa từng có đối với MT, đặc biệt đối với hệ sinh thái - hệ nuôi dƣỡng sự sống trên Trái Đất. Năm 1980 trở lại đây, nhân loại đã chứng kiến sự bùng phát các thảm họa MT: hạn hán, bão lụt, ô nhiễm không khí và mƣa axit, các sự cố hạt nhân và rò rỉ hóa chất độc hại, sự suy thoái thảm hại quỹ đất trồng trọt, lan tràn hóa chất bảo vệ thực vật và ô nhiễm các nguồn nƣớc, thủng tầng ôzôn, hiện tƣợng ấm lên toàn cầu do hiệu ứng nhà kính, đan xen với các cuộc chiến tranh sắc tộc và tranh giành không gian sử dụng MT,. Kết quả là môi trƣờng sống của chúng ta đang lâm vào tình trạng khủng hoảng với quy mô toàn cầu.

Trƣớc thực trạng đó, trên thế giới, nhiều cuộc hội thảo đã đƣợc tổ chức, nhiều đạo luật, quyết định đƣợc ban hành nhằm cứu vãn, ngăn chặn nguy cơ suy thoái, khủng hoảng MT. Các nƣớc đã thực hiện hàng loạt các biện pháp, trong đó GDMT đƣợc coi là biện pháp có hiệu quả nhất. GDMT có thể đƣợc thực hiện thông qua nhiều hình thức khác nhau. Trong đó, GDMT cho HS ở các trƣờng phổ thông chiếm vị trí đặc biệt quan trọng, vì trƣờng phổ thông là nơi đào tạo thế hệ trẻ, những ngƣời chủ tƣơng lai của đất nƣớc [24].

Thực tiễn hoạt động MT ở các nƣớc đã chỉ ra rằng: “Sẽ không có đạo luật hoặc một mức thuế nào có thể bắt buộc đƣợc các công dân phải tôn trọng MT, vì sự tôn trọng tự nguyện chỉ có thể đƣợc truyền thụ qua giáo dục” [53].