Luận án sinh kế thích ứng cư dân tái định cư Đà Nẵng trong quá trình công nghiệp hóa hiện đại hóa

Lý do chọn đề tài Đà Nẵng là thành phố “đầu tàu” trong vùng kinh tế trọng điểm miền Trung, có vị trí địa - kinh tế thuận lợi, là đầu mối giao thông cả về đường bộ, đường biển, đường không, đường sắt, và là cửa ngõ ra biển của Tây Nguyên (qua quốc lộ 14B) và các nước Lào, Campuchia, Thái Lan, Myanma qua tuyến “Hành lang kinh tế Đông - Tây”. Những lợi thế này là cơ sở, tiền đề tạo cho Đà Nẵng phát triển kinh tế và thu hút đầu tư, trở thành trung tâm thương mại - dịch vụ lớn của khu vực và cả nước. Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 16/10/2003 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển thành phố Đà Nẵng trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) đất nước, xác định Đà Nẵng “phải phấn đấu để trở thành một trong những địa phương đi đầu trong sự nghiệp CNH, HĐH và cơ bản trở thành thành phố công nghiệp trước năm 2020”. Từ đó, Chương trình hành động số 16-CTr/TU ngày 19/11/2003 của Thành ủy thực hiện Nghị quyết 33-NQ/TW của Bộ Chính trị được ban hành, trong đó, chương trình hành động trọng tâm đầu tiên là “Đẩy mạnh công tác quy hoạch, tăng cường đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng một cách đồng bộ, xây dựng thành phố theo hướng văn minh, hiện đại”.

Từ những điều kiện và chủ trương lớn đó, thành phố Đà Nẵng đã triển khai một cách nhanh chóng, mạnh mẽ và quy mô nhiều dự án, chương trình giải tỏa, di dời, tái định cư (TĐC). Công cuộc giải tỏa, di dời, TĐC ấy đã thể hiện vai trò hết sức quan trọng đối với sự phát triển đô thị Đà Nẵng bởi đặc trưng tác động nhiều chiều cũng như mang lại nhiều hệ quả: Tác động đến hệ sinh thái và kinh tế khu vực; Tác động đến cơ sở hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng giao thông và hạ tầng an sinh xã hội; Tác động đến sự phân bố dân cư và lực lượng lao động; Tác động đến tốc độ tăng trưởng kinh tế và thu nhập, dẫn đến sự phân hóa xã hội; Tác động đến tâm lí, lối sống, môi trường,. Nhờ vậy, sau gần 25 năm trở thành thành phố trực thuộc Trung ương (1997 - 2021), Đà Nẵng khoác lên mình một diện mạo đô thị trẻ với cấu trúc đô thị hiện đại, kết cấu hạ tầng đồng bộ, khang trang. Gắn với thành quả diện mạo đô thị ấy là sự hình thành lớp cư dân bản địa mới, cư dân TĐC.

Trước tác động ngày càng mạnh mẽ của quá trình CNH, HĐH, do 1 biến động về đất đai và chỗ ở từ chính sách thu hồi đất, mỗi cư dân TĐC hay mỗi nhóm người, mỗi cộng đồng TĐC đều có những ứng xử để duy trì, tìm kiếm, phát hiện, thử thách và lựa chọn… cho mình hoạt động sinh kế được xem là phù hợp với bối cảnh và khả năng cho phép. Sinh kế thích ứng chính là được nhìn nhận từ tổng thể những quá trình, cách thức và khả năng đó. Thông qua sinh kế thích ứng, dấu ấn nhân văn của bản thân, gia đình và cộng đồng sẽ được vén mở. Dấu ấn đó, cộng đồng cần biết để tự hiểu, tự điều chỉnh, nhà dân tộc học/nhân học cần biết để nhận định, ghi dấu những khác biệt về mặt văn hóa, những nhà hoạch định chính sách cần nắm để ban hành chính sách phù hợp hơn đối với từng lớp đối tượng người dân đang và sẽ trở thành cư dân TĐC.

Đề cập đến sinh kế thích ứng, lý thuyết liên quan đến khái niệm kép này đến nay vẫn còn hạn chế. Trong khi lý thuyết sinh kế và lý thuyết thích ứng được nhiều học giả, nhà khoa học dày công đầu tư nghiên cứu trong nhiều thập kỷ qua thì lý thuyết về sinh kế thích ứng chưa thực sự thu hút sự quan tâm của giới này. Chính vì vậy, việc vận dụng lý thuyết sinh kế thích ứng vào nghiên cứu một địa phương cụ thể, với một đối tượng cụ thể cho đến nay vẫn còn một khoảng trống cần được bổ sung. Ở một cấp độ nhỏ hơn, mặc dù khái niệm sinh kế thích ứng thỉnh thoảng vẫn được đề cập trong một số nghiên cứu nhưng cách hiểu về khái niệm này theo nhiều hướng khác nhau và cách tiếp cận nghiên cứu cũng không đồng nhất với nhau.

Vì vậy, nghiên cứu sinh kế thích ứng của cư dân TĐC trước quá trình CNH, HĐH ở Đà Nẵng là rất quan trọng và cần thiết. Nghiên cứu sẽ cung cấp dữ liệu sâu rộng và thấu đáo về sự thích ứng sinh kế của cư dân TĐC ở Đà Nẵng. Đây là cơ sở khoa học và thực tiễn để tư vấn cho chính quyền thành phố những chính sách để người dân TĐC có sinh kế tốt hơn, bền vững hơn, góp phần thực hiện Nghị quyết 43-NQ/TW ngày 24/01/2019 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển thành phố Đà Nẵng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045: “phát triển thành phố Đà Nẵng theo hướng đô thị sinh thái, hiện đại, thông minh, mang tầm quốc tế và có bản sắc riêng; phát triển kinh tế nhanh và bền vững, coi việc nâng chất lượng cuộc sống của người dân đạt ở mức cao là nhiệm vụ trung tâm…”. Từ những lý do như trên, NCS đã lựa chọn đề tài “Sinh kế thích ứng của cư dân TĐC ở thành phố Đà Nẵng trong quá trình CNH, HĐH” làm luận án của mình.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Từ kết quả nghiên cứu dân tộc học, xem xét quá trình biến đổi các hoạt động sinh kế từ trước đến sau tái định cư, luận án mô tả, đánh giá, phân tích cấu trúc sinh kế thích ứng, từ đó đánh giá khả năng thích ứng về sinh kế của các cư dân TĐC, tạo cơ sở thực tiễn và căn cứ khoa học cho việc gợi mở động thái gia tăng khả năng thích ứng trong sinh kế của cư dân TĐC ở thành phố Đà Nẵng. Nhiệm vụ nghiên cứu - Hệ thống hóa lý thuyết về sinh kế và thích ứng. - Đánh giá quá trình CNH, HĐH, TĐC và chuyển đổi hoạt động sinh kế của cư dân TĐC ở thành phố Đà Nẵng.

- Phân tích cấu trúc sinh kế thích ứng của cư dân TĐC ở thành phố Đà Nẵng. - Nhận định khả năng thích ứng và gợi mở một số động thái gia tăng khả năng thích ứng trong sinh kế cho người dân TĐC ở thành phố Đà Nẵng. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là sinh kế thích ứng của cư dân TĐC ở thành phố Đà Nẵng thể hiện cụ thể qua hai đối tượng, một là các nguồn vốn sinh kế của cư dân TĐC, hai là hoạt động sinh kế của cư dân TĐC ở thành phố Đà Nẵng.

Phạm vi nghiên cứu - Về không gian: Nghiên cứu sinh kế thích ứng của cư dân TĐC sinh sống ở các khu TĐC trên địa bàn thành phố Đà Nẵng ở các quận/huyện: quận Hải Châu, quận Thanh Khê, quận Sơn Trà, quận Cẩm Lệ, quận Ngũ Hành Sơn, quận Liên Chiểu và huyện Hòa Vang. Bảy quận/huyện này chiếm gần hết đơn vị hành chính cấp huyện của thành phố Đà Nẵng, 01 huyện còn lại là huyện đảo Hoàng Sa không được đưa vào không gian nghiên cứu vì đây là huyện mang tính chất đặc thù, chưa diễn ra quá trình giải tỏa, TĐC. - Về thời gian: Từ 1997 đến năm 2020. Năm 1997 là thời điểm Đà Nẵng trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, mở ra quá trình ĐTH mạnh mẽ.

Năm 2020 là thời điểm Đà Nẵng hoàn thành kế hoạch, chiến lược… theo thời kỳ 5 năm, 10 năm. Nguồn tƣ liệu Để thực hiện luận án, NCS sử dụng các nguồn tư liệu chính như sau: 3 - Nguồn tư liệu thành văn của các nhà khoa học trong và ngoài nước liên quan đến đề tài bao gồm các sách, báo, tạp chí, các văn bản pháp luật của Trung ương và thành phố Đà Nẵng,. - Nguồn tư liệu thu thập được trong quá trình điền dã Dân tộc học, bao gồm tư liệu mô tả, quan sát, phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm, khảo sát bằng bảng hỏi và từ một số phương pháp khác. Đóng góp của luận án 5.

Đóng góp về khoa học Luận án góp phần bổ sung, làm rõ lý thuyết về sinh kế, đặc biệt là sinh kế thích ứng, đây là vấn đề còn nhiều tranh luận và khác biệt về quan điểm. Bên cạnh đó, luận án cung cấp tư liệu thực tiễn về sinh kế thích ứng của cư dân TĐC trong quá trình CNH, HĐH tại một địa bàn cụ thể. Đóng góp về thực tiễn - Luận án đưa ra các cơ sở khoa học và thực tiễn giúp cho các nhà quản lý, nhà hoạch định chính sách có thêm căn cứ để điều chỉnh những chính sách và giải quyết các vấn đề xã hội liên quan đến TĐC trong quá trình CNH, HĐH ở thành phố Đà Nẵng. - Luận án góp phần giúp cho cộng đồng cư dân TĐC ở thành phố Đà Nẵng có những điều chỉnh để thích ứng với môi trường mới.

- Luận án này có thể được sử dụng như là/làm tài liệu tham khảo hữu ích phục vụ công tác nghiên cứu, giảng dạy cho cán bộ và sinh viên trường đại học. Bố cục của luận án Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận án được thể hiện trong 4 chương như sau: Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận, phương pháp và khái quát địa bàn nghiên cứu (tr. 5-43) Chương 2: Công nghiệp hóa, hiện đại hóa và chuyển đổi hoạt động sinh kế của cư dân tái định cư ở thành phố Đà Nẵng (tr. 55-72) Chương 3: Cấu trúc sinh kế thích ứng của cư dân tái định cư ở thành phố Đà Nẵng (tr.

73-104) Chương 4: Khả năng thích ứng và gợi ý một số động thái gia tăng khả năng thích ứng trong sinh kế của cư dân tái định cư ở thành phố Đà Nẵng (tr. 4 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN, PHƢƠNG PHÁP VÀ KHÁI QUÁT ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu của đề tài Liên quan đến đề tài “Sinh kế thích ứng của cư dân TĐC ở thành phố Đà Nẵng trong quá trình CNH, HĐH”, NCS tiếp cận tình hình nghiên cứu qua hai nhóm cơ bản. Nhóm thứ nhất là những nghiên cứu về mối quan hệ giữa sinh kế và TĐC; Nhóm thứ hai là những nghiên cứu về sinh kế thích ứng.