Luận án quản lý cấp nước đô thị tỉnh Bình Thuận trong bối cảnh biến đổi khí hậu

Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài Bình Thuận là tỉnh ven biển duyên hải cực Nam Trung Bộ, có diện tích tự nhiên 7.812,82 km2, bờ biển dài hơn 192 km, dân số là 1. Tính đến tháng 7 năm 2017, Bình Thuận có tổng cộng 15 đô thị và đến năm 2020 dự kiến có 17 đô thị trên cơ sở nâng cấp mở rộng 15 đô thị hiện có, xây dựng mới 2 đô thị. Tổng diện tích đất đô thị 752,4 km2 (chiếm khoảng 9,56% diện tích toàn tỉnh). Dân số đô thị (năm 2017) là 692.889 ngƣời chiếm 56,87 %; tỷ lệ đô thị hoá 40,2% cao hơn tỷ lệ đô thị hoá bình quân của cả nƣớc.

Do ảnh hƣởng của biến đổi khí hậu và các yếu tố bất lợi về điều kiện tự nhiên, địa hình, địa chất, khí hậu,… hàng năm, Bình Thuận thƣờng bị thiên tai, hạn hán, bão, lụt gây nhiều thiệt hại nghiêm trọng về ngƣời, tài sản và môi trƣờng sống. Theo số liệu của Ban Phòng, chống thiên tai và Cứu nạn tỉnh Bình Thuận, chỉ tính từ năm 2010 đến năm 2016, thiên tai xảy ra trên địa bàn tỉnh làm hƣ hỏng 2.966 căn nhà, thiệt hại 128.811,84 ha lúa và hoa màu, giá trị thiệt hại ƣớc tính 562,26 tỷ đồng, cấp độ rủi ro thiên tai (cấp 1, 2, 3). Đặc biệt tình trạng sạt lở bờ biển đã xảy ra ở nhiều nơi và đang có chiều hƣớng ngày một gia tăng. Giai đoạn 2010-2016, làm sạt lở với chiều dài khoảng 11.650m, sập 269 căn nhà, giá trị thiệt hại ƣớc tính gần 1.

Bão, áp thấp nhiệt đới tăng cả về cƣờng độ và tần suất; bão trung bình tăng 0,31 cơn/năm; xu thế dao động mực nƣớc biển dâng hàng năm 3,1mm (riêng đảo Phú Quý dâng 3,6mm); độ cao mực nƣớc (biển, hồ, sông, suối…) dâng khi có bão lớn khoảng 80cm. Con số thống kê 20 năm trở lại đây, đã có trên 20 cơn bão, áp thấp nhiệt đới đổ bộ vào Bình Thuận, gây thiệt hại nặng nề kinh tế, xã hội của tỉnh. [1] Hệ thống cấp nƣớc các đô thị tỉnh Bình Thuận đang chịu sự tác động nặng nề của biến đổi khí hậu, nhiều đô thị trong tỉnh phải đối mặt với mối đe dọa 2 nghiêm trọng về nguồn nƣớc nhƣ bão lụt, hạn hán và các hoạt động dọc các lƣu vực sông lớn cung cấp nƣớc cho các nhu cầu của đô thị. Biến đổi khí hậu đã và đang ảnh hƣởng đến HTCN ở nhiều khu vực đô thị.

Ảnh hƣởng của bão, áp thấp nhiệt đới hay các hình thế thời tiết gây mƣa lớn trên diện rộng hoặc cục bộ làm xuất hiện lũ quét, ngập lụt trên các lƣu vực sông lớn của tỉnh nhƣ sông Cà Ty, sông Phan, sông Dinh, sông Luỹ, sông Mao; ngập lụt dài ngày trên lƣu vực sông La Ngà (huyện Đức Linh và Tánh Linh) làm sạt lở bờ sông ở nhiều nơi ảnh hƣởng đến chất lƣợng nguồn nƣớc. Lũ quét xảy ra với mức độ ngày càng nhiều về số lƣợng và tính ác liệt; từ những năm 1990 trở lại đây, lũ quét xảy ra hầu nhƣ trên toàn bộ các lƣu vực sông, suối vừa và nhỏ trong tỉnh, trên cả những suối nhập lƣu thuộc lƣu vực sông La Ngà. Tình hình mƣa lũ cũng đã tác động trực tiếp đến kết cấu các công trình cấp nƣớc, ảnh hƣởng nghiêm trọng đến sự an toàn của các công trình nhƣ: hồ chứa nƣớc, đập ngăn, hệ thống kênh mƣơng dẫn nƣớc, trạm bơm… Bên cạnh đó, hiện tƣợng sạt lở bờ biển từ huyện Tuy Phong vào tới huyện Hàm Tân hiện nay là rất nghiêm trọng gây ra những thiệt hại lớn về nhà cửa; mất đất khu dân cƣ, đất sản xuất, làm hƣ hỏng các công trình và phá huỷ hệ thống mạng lƣới tuyến ống cấp nƣớc cho các đô thị trên địa bàn. Nguyên nhân chủ yếu do ảnh hƣởng của biến đổi khí hậu, nƣớc biển dâng kết hợp với triều cƣờng, sóng lớn ven bờ gây ra.

Không chỉ tác động trực tiếp, gây tổn thƣơng đến chính bản thân công trình (khả năng tồn tại của công trình), tác động của biến đổi khí hậu còn tác động đến khả năng vận hành so với năng lực thiết kế của công trình. Mặc dù chƣa có con số thống kê cụ thể những thiệt hại do biến đổi khí hậu gây ra đối với hệ thống cấp nƣớc đô thị. Tuy nhiên, theo đánh giá của Ban phòng, chống thiên tai và cứu nạn tỉnh Bình Thuận, tình hình thiên tai thƣờng xuyên xảy ra trên địa bàn tỉnh trong những năm qua là hết sức phức tạp và có xu hƣớng ngày càng gia tăng; thiên tai đã tác động và làm hƣ hỏng nhiều công trình cấp nƣớc và hệ thống cấp nƣớc đô 3 thị trong tỉnh.Trong khi tại các trung tâm đô thị của Việt Nam nói chung và tỉnh Bình Thuận nói riêng không thể ứng phó tích cực và đầy đủ trƣớc những thách thức của biến đổi khí hậu [1] Bên cạnh hệ thống cấp nƣớc đô thị chƣa đáp ứng yêu cầu cấp nƣớc thì công tác quản lý cấp nƣớc tại các đô thị tỉnh Bình Thuận còn nhiều bất cập, hiệu quả quản lý bị hạn chế, chƣa đáp ứng yêu cầu thực tế đồng thời chƣa có giải pháp để chủ động ứng phó với với biến đổi khí hậu ngày một gia tăng. Nguyên nhân ảnh hƣởng, làm hạn chế công tác quản lý cấp nƣớc đô thị gồm các nhân tố tác động nhƣ: Yếu tố về điều kiện tự nhiên; hệ thống pháp luật trong lĩnh vực cấp nƣớc đô thị chƣa hoàn thiện, còn nhiều nội dung liên quan đến việc quản lý, khai thác sử dụng và bảo vệ nguồn nƣớc vẫn chƣa đƣợc hƣớng dẫn để thực hiện; cơ cấu tổ chức bộ máy quản lý chƣa phù hợp, còn nhiều chồng chéo trong chức năng, nhiệm vụ; chƣa xây dựng cơ chế hợp lý để thực hiện; năng lực của cán bộ quản lý còn nhiều hạn chế, chƣa đáp ứng yêu cầu thực tế.

Để đạt đƣợc mục tiêu cấp đủ khối lƣợng và đảm bảo chất lƣợng nguồn nƣớc sạch cho các đô thị, góp phần vào sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh, việc khai thác, sử dụng và quản lý hiệu quả cấp nƣớc cho các đô thị tỉnh Bình Thuận có ý nghĩa hết sức quan trọng đối với sự tồn tại và phát triển bền vững của các đô thị. Do vậy nghiên cứu “Quản lý cấp nước các đô thị tỉnh Bình Thuận trong điều kiện biến đổi khí hậu” là một nghiên cứu mang tính cấp thiết, phục vụ thiết thực cho công tác định hƣớng quy hoạch cấp nƣớc cũng nhƣ công tác quản lý cấp nƣớc đô thị tỉnh Bình Thuận trong bối cảnh biến đổi khí hậu đƣợc tốt hơn. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu đánh giá hiện trạng cấp nƣớc và thực trạng quản lý cấp nƣớc tại các đô thị tỉnh Bình Thuận trong điều kiện biến đổi khí hậu nhằm đề xuất: (1) Phƣơng án cân bằng nƣớc thô, nƣớc sạch cho các đô thị đến năm 2025 phân bổ 4 theo các vùng địa hình; (2) Đề xuất mô hình và một số giải pháp quản lý cấp nƣớc tại các đô thị tỉnh Bình Thuận trong điều kiện biến đổi khí hậu; (3) Đề xuất sự tham gia của các bên liên quan trong quản lý cấp nƣớc các đô thị tỉnh Bình Thuận trong điều kiện biến đổi khí hậu. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu a) Đối tượng nghiên cứu: Quản lý cấp nƣớc các đô thị tỉnh Bình Thuận trong điều kiện biến đổi khí hậu.

b) Phạm vi nghiên cứu - Không gian nghiên cứu: Địa bàn các đô thị tỉnh Bình Thuận gồm: 01 thành phố tỉnh lỵ (thành phố Phan Thiết), 01 thị xã (La Gi) và 13 thị trấn thuộc 08 huyện (Tuy Phong, Bắc Bình, Hàm Thuận Bắc, Hàm Thuận Nam, Hàm Tân, Tánh Linh, Đức Linh). - Thời gian nghiên cứu: Phù hợp với định hƣớng phát triển cấp nƣớc đô thị tỉnh Bình Thuận đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2050. Nội dung nghiên cứu - Nghiên cứu tác động của biến đổi khí hậu và hiện trạng cấp nƣớc các đô thị tỉnh Bình Thuận trong điều kiện BĐKH; - Phân tích thực trạng các mô hình quản lý khai thác dịch vụ cấp nƣớc tại các đô thị tỉnh Bình Thuận hiện nay; đánh giá thực trạng công tác quản lý cấp nƣớc tại các đô thị tỉnh Bình Thuận trong điều kiện BĐKH; - Nghiên cứu tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nƣớc có liên quan đến quản lý cấp nƣớc đô thị trong điều kiện BĐKH; - Xác lập cơ sở khoa học đề xuất mô hình và một số giải pháp quản lý cấp nƣớc đô thị tỉnh Bình Thuận trong điều kiện BĐKH; - Tổng hợp kinh nghiệm quản lý cấp nƣớc các đô thị trên thế giới và Việt Nam, rút ra bài học cho tỉnh Bình Thuận; 5 - Đề xuất phƣơng án cân bằng nƣớc cho các đô thị tỉnh Bình Thuận đến năm 2025 phân bổ theo các vùng địa hình có tính đến BĐKH; - Đề xuất mô hình quản lý cấp nƣớc các đô thị tỉnh Bình Thuận theo hƣớng hợp nhất trong điều kiện BĐKH; - Nghiên cứu đề xuất sự tham gia của các bên liên quan trong quản lý hoạt động cấp nƣớc đô thị tỉnh Bình Thuận; - Bàn luận về các kết quả nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu Luận án sử dụng một số phƣơng pháp nghiên cứu sau: - Phương pháp điều tra khảo sát: điều tra thu thập số liệu, khảo sát hiện trƣờng để đánh giá đúng hiện trạng công trình/hệ thống cấp nƣớc và thực trạng công tác quản lý cấp nƣớc các đô thị tỉnh Bình Thuận trong điều kiện BĐKH.

Từ đó đề xuất hợp lý mô hình, các giải pháp quản lý cấp nƣớc cho các đô thị của tỉnh Bình Thuận; - Phương pháp thống kê: tổng hợp các số liệu, thông tin liên quan nhằm phục vụ quá trình phân tích (định lƣợng) và đánh giá các nội dung nghiên cứu; - Phương pháp phân tích tổng hợp: tiếp cận và khai thác xử lý các nguồn tài liệu, thông tin có liên quan đến hiện trạng cấp nƣớc và thực trạng công tác quản lý cấp nƣớc đô thị ở Việt Nam và các đô thị tỉnh Bình Thuận trong điều kiện BĐKH nhằm lựa chọn mô hình quản lý phù hợp và đề xuất các giải pháp quản lý cấp nƣớc cho các đô thị tỉnh Bình Thuận trong điều kiện BĐKH; - Phương pháp so sánh, đối chiếu: phƣơng thức quản lý hoạt động cấp nƣớc đô thị đƣợc so sánh, đối chiếu giữa các đô thị trên thế giới và các đô thị ở Việt Nam có những điểm tƣơng đồng với địa bàn nghiên cứu về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và mối quan hệ với BĐKH.