Luận án: Phân tích ngôn ngữ trần thuật trong hồi ký của nhà văn Tô Hoài

MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Phương pháp, thủ pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án. Cấu trúc của luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT.

Tổng quan tình hình nghiên cứu. Nghiên cứu về ngôn ngữ trần thuật. Nghiên cứu về hồi ký. Nghiên cứu chung về phong cách nghệ thuật hồi ký Tô Hoài.

Cơ sở lí thuyết của đề tài. Ngôn ngữ trần thuật. Thể loại ký trong văn học. Tô Hoài và hồi ký.

Con người và sự nghiệp sáng tác. Vị trí của hồi ký trong sáng tác của Tô Hoài. Đặc điểm hồi ký Tô Hoài. Tiểu kết chương 1.

TỪ NGỮ TRONG LỜI TRẦN THUẬT HỒI KÝ TÔ HOÀI. Từ trong ngôn ngữ và từ trong tác phẩm nghệ thuật. Từ trong ngôn ngữ. Từ trong tác phẩm nghệ thuật.

Từ ngữ trong lời trần thuật hồi ký Tô Hoài. Các lớp từ xét về mặt cấu tạo. Các lớp từ ngữ xét về mặt phong cách. Các trường từ vựng nổi bật trong Hồi ký Tô Hoài.

Những sáng tạo trong cách sử dụng từ ngữ. Tiểu kết chương 2. CÂU TRONG LỜI TRẦN THUẬT HỒI KÝ TÔ HOÀI. Câu trong ngôn ngữ và câu trong văn bản nghệ thuật.

Câu trong ngôn ngữ. Câu trong văn bản nghệ thuật. Câu trong hồi ký Tô Hoài xét về cấu tạo. Số liệu thống kê.

Câu đơn trong hồi ký Tô Hoài. Câu ghép trong hồi ký Tô Hoài. Câu trong hồi ký Tô Hoài xét theo mục đích nói. Số liệu thống kê.

Vai trò của các loại câu trong hồi kí của Tô Hoài xét theo mục đích nói. Biện pháp tu từ cú pháp trong hồi ký Tô Hoài. Số liệu thống kê. Một số biện pháp tu từ cú pháp trong hồi kí của Tô Hoài.

Tiểu kết chương 3. 147 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 165 MỤC LỤC CÁC BẢNG BIỂU THỐNG KÊ Trang Bảng 2.

Từ đơn trong hồi ký Tô Hoài. Từ ghép trong hồi ký Tô Hoài. Từ láy trong hồi kí Tô Hoài. Từ Hán Việt trong lời trần thuật hồi ký Tô Hoài.

Từ khẩu ngữ trong hồi kí Tô Hoài. Một số trường từ vựng nổi bật trong hồi ký Tô Hoài. Từ chỉ màu sắc trong hồi ký Tô Hoài. Lớp từ ngữ chỉ hoạt động trong hồi ký Tô Hoài.

Lớp từ ngữ chỉ thời gian trong hồi ký Tô Hoài. Thống kê sự sáng tạo từ ngữ trong hồi kí Tô Hoài. Bảng thống kê phân loại câu xét về mặt cấu tạo. Câu đơn trong lời trần thuật của hồi ký Tô Hoài.

Câu đơn bình thường mở rộng trong trong hồi ký Tô Hoài. Câu đơn có các thành phần phụ trong lời trần thuật trong hồi ký Tô Hoài. Câu đơn đặc biệt trong lời trần thuật của hồi ký Tô Hoài. Câu ghép trong lời trần thuật của hồi ký Tô Hoài.

Câu ghép có từ liên kết trong lời trần thuật của hồi ký Tô Hoài. Câu phân loại theo mục đích nói trong lời trần thuật trong hồi ký của Tô Hoài. Một số biện pháp tu từ cú pháp trong hồi ký của Tô Hoài. Lý do chọn đề tài 1.

Trong số các tên tuổi hàng đầu của văn xuôi hiện đại Việt Nam, Tô Hoài là nhà văn có sức sáng tạo dồi dào, bền bỉ và đa dạng vào bậc nhất. Tô Hoài đóng góp cho nền văn học hiện đại Việt Nam bằng một khối lượng tác phẩm đồ sộ, đến nay ông đã cho in trên 200 cuốn. Sáng tác của Tô Hoài lại đa dạng về đề tài và thể loại, ở đề tài và thể loại nào, ông cũng tạo được những dấu ấn riêng rõ nét. Cho nên, nghiên cứu tác phẩm của Tô Hoài, dù ở đề tài, thể loại nào cũng là sự cần thiết đối với sáng tác của ông nói riêng đối với văn học Việt Nam hiện đại nói chung.

Hồi ký là thể văn sở trường, đặc sắc nhất của Tô Hoài, in đậm dấu ấn cảm quan con người của nhà văn. Đối với Tô Hoài, hồi ký là thể loại chiếm vị trí quan trọng trong sáng tác của ông. Đọc các hồi ký của Tô Hoài, ta mới thấy hết cảm quan nghệ thuật và công phu chữ nghĩa của nhà văn. Tô Hoài quan niệm sáng tạo văn chương là thứ lao động nghiêm túc, đòi hỏi một tinh thần trách nhiệm cao.

Có được quan niệm đó, bởi vì, ông sống rất kĩ lưỡng với đời sống quanh mình, từ chuyện riêng tư đến chuyện bạn bè, chuyện làm nghề đến những công việc cách mạng, chuyện gì cũng đưa vào hồi ký để trở thành văn chương. Ông cũng hết sức kỹ lưỡng trong lựa chọn và sử dụng ngôn từ để đụng đâu cũng ra văn, một thứ văn của một bậc thầy tiếng Việt. Cho nên, nghiên cứu văn chương của Tô Hoài thì hồi ký của ông có lẽ đó là một đối tượng cần được quan tâm hàng đầu. Đối với thể loại hồi ký, trần thuật là phương thức đặc trưng.

Vì vậy, nghiên cứu về hồi ký của Tô Hoài, không thể không tìm hiểu nghệ thuật ngôn ngữ của ông, đặc biệt là ngôn ngữ trần thuật. Sự tìm tòi, sáng tạo trong nghệ thuật hồi ký của Tô Hoài chủ yếu thuộc lĩnh vực ngôn từ. Mạch văn, cách dùng chữ của ông có một lối đi riêng, tạo nên một tiếng nói, một cách nhìn, một cá tính độc đáo. Trong khả năng vận dụng ngôn ngữ ấy thì lời văn trần thuật giữ vai trò chủ đạo.

Từ những lý do trên, chúng tôi chọn đi sâu tìm hiểu Ngôn ngữ trần thuật trong hồi ký Tô Hoài nhằm làm nổi rõ sự đa dạng, tính phức điệu của ngôn từ trần thuật, yếu tố góp phần không nhỏ cho sự thành công của thể loại hồi ký và sự nghiệp văn chương của ông. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Thực hiện đề tài Ngôn ngữ trần thuật trong hồi ký Tô Hoài, chúng tôi hướng đến những mục đích sau: - Qua khảo sát ngôn ngữ cụ thể (từ ngữ, câu) được Tô Hoài sử dụng trong ngôn ngữ trần thuật hồi ký, chúng tôi chỉ ra được các đặc điểm về mặt sử dụng ngôn ngữ trên phương diện từ, câu của nhà văn. - Các kết quả nghiên cứu ngôn ngữ trần thuật qua các tác phẩm hồi ký của Tô Hoài góp phần làm rõ hơn đặc điểm ngôn ngữ thể loại hồi ký.

- Luận án góp phần cho thấy những đóng góp của Tô Hoài đối với sự phát triển từ vựng tiếng Việt thế kỷ XX. Nhiệm vụ nghiên cứu Luận án hướng đến thực hiện những nhiệm vụ sau: - Tổng quan tình hình nghiên cứu về ký nói chung và hồi ký nói riêng. Xác định cơ sở lý thuyết đề tài, ngôn ngữ thể loại và khái niệm liên quan đến đề tài. - Khảo sát, thống kê, phân loại, miêu tả một số lớp từ, một số trường nghĩa đặc sắc trong lời văn trần thuật trong các tác phẩm hồi ký Tô Hoài thể hiện sự chọn lựa của tác giả và vai trò, hiệu quả của chúng.

- Khảo sát, miêu tả câu trên phương diện cấu tạo, chức năng cũng như các phương diện biện pháp tu từ cú pháp và phân tích hiệu quả của cách sử dụng đó. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Ngôn ngữ trong lời trần thuật hồi ký Tô Hoài (từ, câu và các biện pháp tu từ cú pháp nổi bật). Phạm vi khảo sát và nghiên cứu - Phạm vi ngữ liệu khảo sát: Các tác phẩm hồi ký của Tô Hoài bao gồm: + Cỏ dại (1944); + Tự truyện (1978); + Những gương mặt (1988); + Cát bụi chân ai (1992); 3 + Chiều chiều (1999).

- Phạm vi nghiên cứu: Luận án chỉ giới hạn ở việc khảo sát từ ngữ và câu trong ngôn ngữ trần thuật hồi ký Tô Hoài. Phương pháp, thủ pháp nghiên cứu Thực hiện đề tài này, chúng tôi chủ yếu sử dụng các phương pháp và thủ pháp nghiên cứu sau: 4. Phương pháp phân tích diễn ngôn Phương pháp phân tích diễn ngôn là phương pháp chủ đạo để phân tích ngôn ngữ trần thuật trong hồi ký Tô Hoài gồm cách sử dụng từ ngữ, trường nghĩa, câu và biện pháp tu từ cú pháp. Phương pháp miêu tả Dựa vào số lượng các loại từ và câu trong ngôn ngữ trần thuật của hồi ký Tô Hoài được thống kê, phân loại, luận án đi sâu vào miêu tả đặc điểm về ngữ nghĩa, các nhân tố chi phối đến sự hành chức của ngôn ngữ trần thuật.

Các nhận định, đánh giá được luận án rút ra đều dựa trên sự miêu tả, phân tích số liệu cụ thể. Tần số lặp lại cao hay thấp của số liệu thống kê là cơ sở quan trọng phản ánh tính quy luật của đối tượng, giúp chúng tôi chỉ ra và lý giải những đặc điểm ngôn ngữ trần thuật trong hồi ký của ông. Thủ pháp thống kê phân loại Luận án thống kê các lớp từ ngữ về cấu tạo và một số lớp từ ngữ về phong cách, các trường nghĩa nổi bật, câu và các biện pháp tu từ cú pháp trong ngôn ngữ trần thuật ở 5 tác phẩm hồi ký của Tô Hoài. Từ nguồn tư liệu này, chúng tôi tiến hành phân loại các lớp từ ngữ, trường nghĩa, câu và biện pháp tu từ cú pháp dựa vào những tiêu chí cụ thể.

Thủ pháp so sánh Luận án so sánh một số điểm tương đồng và khác biệt giữa ngôn ngữ trần thuật của Tô Hoài với một số tác giả cùng thời để làm nổi rõ những nét riêng trong phong cách ngôn ngữ hồi ký của ông. Đóng góp của luận án - Luận án là công trình đầu tiên nghiên cứu về ngôn ngữ trần thuật trong hồi ký Tô Hoài một cách hệ thống từ góc nhìn ngôn ngữ học. Các kết quả của luận án 4 nhằm làm nổi rõ những nét đặc sắc trong ngôn ngữ hồi ký của nhà văn Tô Hoài; ghi nhận những đóng góp của ông trong sự phát triển ngôn ngữ hồi ký nói riêng, ngôn ngữ nghệ thuật nói chung. - Luận án góp phần chỉ ra vai trò của Tô Hoài trong việc sử dụng đa dạng các loại ngôn ngữ đời sống vào ngôn ngữ nghệ thuật, sự kết hợp giữa phong cách truyền thống và phong cách hiện đại; khẳng định những đóng góp của nhà văn đối với sự phát triển của thể hồi ký nói riêng và văn học Việt Nam nói chung.