Luận án tiến sĩ Ngữ văn: Tiếp nhận thơ Xecgây Êxênhin ở Việt Nam

LỜI CẢM ƠN Trong quá trı̀nh thực hiê ̣n luâ ̣n án tiế n sı ̃ Ngữ văn với đề tài “Thơ Xecgây Êxênhin ở Việt Nam”, tôi đã nhâ ̣n đươ ̣c sự giúp đỡ quí báu của nhiều cơ quan, tập thể và cá nhân. Hoàn thành luận án này, trước hết, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Hà Thị Hòa (khoa Ngữ văn trường ĐHSP Hà Nội) và PGS.TS Trần Vĩnh Phúc (khoa Ngôn ngữ và văn hóa Nga trường ĐHNN - ĐHQG Hà Nội) - những người thày đã tận tình dìu dắt, hướng dẫn tôi trong suốt quá trình nghiên cứu; giúp tôi hoàn thành luận án và trưởng thành trên con đường nghiên cứu khoa học. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Đỗ Hải Phong, GS.TS Lê Huy Bắc cùng các thày cô trong bộ môn Văn học nước ngoài - khoa Ngữ văn trường ĐHSP Hà Nội đã nhiệt tình ủng hộ, động viên, giúp đỡ tôi trong thời gian học tập và thực hiện luận án. Tôi xin chân thành cám ơn Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo Sau Đại học, khoa Ngữ văn trường ĐHSP Hà Nội đã hỗ trợ tôi trong quá trình học tập và thực hiện luận án.

Tôi xin chân thành cảm ơn ban lãnh đạo, bạn bè, đồng nghiệp trường CĐSP Nam Định đã tạo điều kiện tốt nhất cho tôi để vừa công tác vừa học tập, nghiên cứu. Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn vô hạn tới gia đình tôi, bố mẹ, anh chị em hai bên đã luôn chăm sóc, động viên và tạo điều kiện thuận lợi nhất cho tôi có thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án này. Hà Nội, ngày 20 tháng 7 năm 2017 Tác giả luận án Đào Thị Anh Lê LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình khoa học của riêng tôi. Các kết quả nghiên cứu được nêu trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng được công bố.

Những luận điểm mà luận án kế thừa của những tác giả đi trước đều được trích dẫn nguồn chính xác, cụ thể. Hà Nội, ngày 20 tháng 7 năm 2017 Tác giả luận án Đào Thị Anh Lê Сергeй Алексaндрович Есeнин (1895 - 1925) “Xergây Êxênhin không đơn giản là một con người, mà là một cơ quan được thiên nhiên tạo nên dành riêng cho thi ca, để diễn tả “nỗi sầu vô tận” của đồng ruộng, tình yêu đối với mọi sự sống trên trái đất và lòng nhân từ - điều cần thiết cho con người hơn hết thảy” (M. DANH MỤC BẢNG BIỂU STT TÊN NỘI DUNG Trang Khái quát số liệu tiếp nhận thơ Êxênhin 1. 10 ở Việt Nam Tổng hợp số liệu dịch thuật – xuất bản 2.

27 thơ Êxênhin ở Việt Nam Cơ cấu dịch giả dịch thơ Êxênhin 3. 36 theo số lượng bản dịch Tổng hợp số liệu tiếp nhận thơ Êxênhin trong 4. 63 nghiên cứu phê bình Tổng hợp số liệu tiếp nhận thơ Êxênhin 5. 76 trong nhà trường Nội dung giảng dạy thơ Êxênhin trong SGK 6.3 môn Văn chương trình THPT 85 (giai đoạn 1990 - 2008) 7.

4 Thơ Êxênhin trong đề thi tốt nghiệp 94 Tổng hợp số liệu sáng tác về đề tài 8. 125 “Êxênhin” trong thơ Việt DANH MỤC HÌNH STT TÊN NỘI DUNG Trang 1. Khái quát số liệu tiếp nhận thơ Êxênhin Hình 1. 10 ở Việt Nam Cơ cấu dịch giả dịch thơ Êxênhin 2.

36 theo số lượng bản dịch Tiếp nhận thơ Êxênhin trong nghiên cứu 3. 63 phê bình Tiếp nhận thơ Êxênhin 4. 77 trong nhà trường Biểu đồ sáng tác về đề tài “Êxênhin” trong 5. 125 thơ Việt DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT STT CHỮ VIẾT TẮT CỤM TỪ TIẾNG VIỆT 1.

ĐHSP đại học Sư phạm 3. GD&ĐT giáo dục và đào tạo 4. KHTN khoa học tự nhiên 5. KHTN - KT khoa học tự nhiên – kĩ thuật 6.

KHXH khoa học xã hội 7. KHXH&NV khoa học xã hội và nhân văn 8. NXB nhà xuất bản 9. PT phổ thông 10.

SGK sách giáo khoa 11. SV sinh viên 12. THCS trung học cơ sở 13. THPT trung học phổ thông 14.

VHNN văn học nước ngoài 15. SL số lượng MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN DANH MỤC BẢNG BIỂU DANH MỤC HÌNH DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.

Đối tượng, phạm vi nghiên cứu. Cơ sở lí thuyết và phương pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án. Cấu trúc luận án.

6 CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Thơ Êxênhin xuất hiện ở Việt Nam và quá trình tiếp nhận. Từ năm 1962 đến 1989 - những tiêu mốc đầu tiên. Từ năm 1990 đến năm 2005 - bước ngoặt trong quá trình tiếp nhận.

Từ năm 2005 đến nay - những chuyển biến mới trong quá trình tiếp nhận. Thơ Êxênhin ở Việt Nam nhìn từ các kênh tiếp nhận. Kênh dịch thuật - xuất bản. Kênh nghiên cứu phê bình.

Kênh giảng dạy. Vấn đề nghiên cứu tiếp nhận thơ Êxênhin ở Việt Nam. Mĩ học tiếp nhận ở Việt Nam. Nghiên cứu thơ Êxênhin ở Việt Nam theo khuynh hướng tiếp nhận.

23 CHƯƠNG 2 THƠ XECGÂY ÊXÊNHIN QUA DỊCH THUẬT - XUẤT BẢN 2. Dịch thuật và xuất bản - hình thức mở đầu của tiếp nhận và giao lưu. Dịch thuật và tiếp nhận văn học. Xuất bản và tiếp nhận văn học.

Tiếp nhận thơ Êxênhin qua dịch thuật. Hành trình dịch thuật thơ Êxênhin. Đội ngũ người dịch thơ Êxênhin. Hệ thống bản dịch thơ Êxênhin.

Tiếp nhận thơ Êxênhin qua xuất bản. Bức tranh xuất bản thơ Êxênhin. Đặc điểm ấn phẩm thơ Êxênhin .60 CHƯƠNG 3 THƠ XECGÂY ÊXÊNHIN QUA NGHIÊN CỨU - PHÊ BÌNH VÀ GIẢNG DẠY 3. Tiếp nhận thơ Êxênhin qua nghiên cứu phê bình.

Nghiên cứu phê bình – kênh tiếp nhận đặc thù. Các khuynh hướng nghiên cứu phê bình thơ Êxênhin ở Việt Nam. Tiếp nhận thơ Êxênhin qua giảng dạy. Vấn đề tiếp nhận VHNN trong nhà trường.

Tiếp nhận thơ Êxênhin trong trường đại học. Tiếp nhận thơ Êxênhin trong trường trung học phổ thông. 97 CHƯƠNG 4 THƠ XECGÂY ÊXÊNHIN - SỰ TƯƠNG ĐỒNG VÀ ẢNH HƯỞNG TRONG SÁNG TÁC 4. Vài nét về sự giao thoa và ảnh hưởng giữa văn học Việt Nam hiện đại và văn học Nga – Xô viết.

Ảnh hưởng văn học - hình thức tiếp nhận đặc sắc. Mối quan hệ giữa văn học Việt Nam hiện đại và văn học Nga - Xô viết 98 4. Êxênhin và các nhà thơ Việt Nam hiện đại - những điểm gặp gỡ. Êxênhin và các nhà thơ Mới - từ điểm nhìn tương đồng loại hình.

Vấn đề tương đồng loại hình giữa thơ Êxênhin và một số nhà thơ Mới từ sự tiếp nhận của giới nghiên cứu phê bình. Sự tương đồng giữa thơ Êxênhin và một số nhà thơ Mới. Cội nguồn của sự tương đồng trong thơ Êxênhin và một số nhà thơ Mới. Hệ quả của sự tương đồng giữa thơ Êxênhin và một số nhà thơ Mới.

Êxênhin và các nhà thơ đương đại Việt Nam - từ điểm nhìn tiếp nhận ảnh hưởng. Bối cảnh tiếp nhận. Chủ thể tiếp nhận đặc biệt. Nội dung tiếp nhận phong phú.

Hình thức tiếp nhận độc đáo. 144 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 147 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

Lí do chọn đề tài 1. Xecgây Alêcxanđrôvich Êxênhin (Сергeй Алексaндрович Есeнин1) (1895-1925) - “thi sĩ cuối cùng của làng quê Nga”, một tài năng kiệt xuất trong thi ca Nga đầu thế kỉ XX. Thơ Êxênhin (*) với sự kì diệu của “những vần thơ tươi tắn, trong trẻo, thanh thoát, ngân rung” (A. Blôc) đã thể hiện tuyệt vời “hương thơm của mảnh đất Nga” (B.

Bằng sự chân thành sâu sắc thể hiện qua tài năng độc đáo, thơ Êxênhin đã chạm tới những giá trị vĩnh hằng của cuộc sống như cái đẹp, tình yêu, chân lí và làm lay động sâu thẳm trái tim con người. Êxênhin và thơ Êxênhin nhận được sự tôn vinh cao quí: “Thơ Êxênhin - đó là kinh thánh của tâm hồn Nga, của lòng nhân từ và đức tin vào con người. Nó sống mãi muôn đời” và “Êxênhin - đó chính là nước Nga, là tâm hồn và trái tim Nga” [57, tr. Thơ Êxênhin chinh phục rất nhiều thế hệ độc giả trên thế giới nhưng lịch sử tiếp nhận thơ ông không hề đơn giản.

Tiếp nhận thơ Êxênhin là một quá trình phức tạp, trở thành sự kiện sôi động trong đời sống văn học không chỉ ở quê hương xứ sở của nhà thơ. Ở Nga, vừa xuất hiện trên thi đàn, lập tức Êxênhin được Pêtecbua chào đón: “Thành phố đón anh với sự thán phục, như đứa ăn phàm gặp được món dâu đất vào tháng giêng. Bấy giờ anh 18 tuổi” [46, tr. Tuy nhiên, đến với Êxênhin không chỉ có vinh quang mà có cả cay đắng.

Những vần thơ rất đỗi chân thành của ông, đương thời, đã từng không được thấu hiểu và có lúc bị đánh giá sai lệch. Khi nhà thơ Êxênhin mất, M. Gorki khẳng định: “Chúng ta đã mất một nhà thơ Nga vĩ đại” [46, tr.252], nhưng rồi sau đó tên tuổi của ông như chìm vào quên lãng. Phải ba thập kỉ sau, kỉ niệm 60 năm ngày sinh và 30 năm ngày mất của nhà thơ (năm 1955), thơ Êxênhin mới chính thức được phục sinh.

Sau đó, thơ Êxênhin được đưa vào giảng dạy trong trường phổ thông (PT) và đại học (ĐH) của Nga; nghiên cứu thơ Êxênhin trở thành vấn đề có tính cấp bách. Năm 1995 được gọi là năm “Êxênhin” tại Nga, lễ kỉ niệm 100 năm ngày sinh nhà thơ diễn ra nhiều nơi, Êxênhin được công nhận là người kế tục xứng đáng A. Puskin ở thế kỉ XX. Gần 100 năm qua, thơ và đời Êxênhin là đề tài bất tận cho văn học Nga, điêu khắc Nga, âm nhạc Nga, điện ảnh Nga; hoàn toàn xứng đáng với sự trân trọng vinh danh của Viện * Tiếng Nga: Есeнин, có nhiều cách phiên âm tiếng Việt, chúng tôi chọn phiên âm “Êxênhin” và tôn trọng cách gọi tên của các tác giả khác khi sử dụng trích dẫn.

2 Đuma Quốc gia Nga. Thơ Êxênhin cũng vượt biên giới Nga được dịch ra nhiều ngôn ngữ trên thế giới (hơn 150 ngôn ngữ) và luôn được tiếp nhận như một quà tặng tinh thần quí giá. Ở Việt Nam, trong quá trình giao lưu văn hoá, văn học mạnh mẽ Việt - Nga, thơ Êxênhin được giới thiệu lần đầu vào năm 1962. Thơ Êxênhin được dịch trong khói lửa của chiến tranh chống Mĩ cứu nước.

Từ đó đến nay đã có tới hơn 1000 bản dịch thơ Êxênhin ở Việt Nam. Những năm 90, sự tiếp nhận thơ Êxênhin diễn ra hết sức sôi động trong cả hai lĩnh vực: giảng dạy và nghiên cứu phê bình.