Biến đổi của ca trù trong đời sống đương đại tại hà nội

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM Lê Thị Bạch Vân BIẾN ĐỔI CỦA CA TRÙ TRONG ĐỜI SỐNG ĐƯƠNG ĐẠI TẠI HÀ NỘI LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA DÂN GIAN Hà Nội – 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM Lê Thị Bạch Vân BIẾN ĐỔI CỦA CA TRÙ TRONG ĐỜI SỐNG ĐƯƠNG ĐẠI TẠI HÀ NỘI Ngành: Văn hóa dân gian Mã số: 9229041 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA DÂN GIAN NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS. Bùi Huyền Nga Hà Nội - 2022 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án Tiến sĩ Biến đổi của ca trù trong đời sống đương đại tại Hà Nội là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các trích dẫn, số liệu và kết quả nêu trong luận án là trung thực và có xuất xứ rõ ràng. Tôi xin chịu trách nhiệm về nội dung luận án.

Tác giả luận án Lê Thị Bạch Vân ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. i DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT. iv MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ CA TRÙ.

Tổng quan tình hình nghiên cứu. Nhóm các công trình nghiên cứu về ca trù. Nhóm các công trình nghiên cứu về sự biến đổi ca trù. Kết luận về tổng quan tình hình nghiên cứu.

Thuật ngữ và khái niệm. Lý thuyết áp dụng trong luận án. Khái quát về nguồn gốc và quá trình phát triển của ca trù .1 Giai đoạn ra đời ( thế kỷ X ) và định hình nghệ thuật ca trù (từ thế kỷ XV đến thế kỷ XVII thời Hậu Lê). Giai đoạn phát triển ( thế kỷ XVII đến thế kỷ XIX thời Lê - Nguyễn).

Giai đoạn suy thoái và phục hồi ( thế kỷ XX). 33 Chương 2: NGHỆ THUẬT CA TRÙ TRUYỀN THỐNG HÀ NỘI. Nhận diện ca trù truyền thống tại Hà Nội. Nghệ thuật diễn xướng truyền thống.

Môi trường diễn xướng truyền thống. Chủ thể thực hành diễn xướng ca trù. Đối với kép đàn. Đối với người cầm chầu.

Dạy và học ca trù. Tổ chức giáo phường. Học nghề, truyền nghề. Lễ mở xiêm áo.

76 Chương 3: THỰC TRẠNG CA TRÙ TRONG ĐỜI SỐNG ĐƯƠNG ĐẠI TẠI HÀ NỘI. Về nghệ thuật diễn xướng và môi trường diễn xướng. Nghệ thuật diễn xướng. Môi trường diễn xướng.

Chủ thể thực hành ca trù. Người cầm chầu. Vấn đề dạy và học. Nơi truyền dạy: một số câu lạc bộ, giáo phường/nhóm ca trù.

Thực tế truyền dạy ca trù. Hình thức lớp học, phương pháp truyền dạy và thời gian học. Đánh giá trình độ chủ thể thực hành ca trù. Thành phần ban giám khảo các cuộc liên hoan thi ca trù.

Phong tặng danh hiệu nghệ nhân ưu tú, nghệ nhân nhân dân.111 Chương 4: ĐÁNH GIÁ, BÀN LUẬN VỀ BIẾN ĐỔI CỦA CA TRÙ HÀ NỘI. Những biến đổi tích cực và hạn chế của ca trù trong đời sống đương đại tại Hà Nội. Những biến đổi tích cực của ca trù trong đời sống đương đại tại Hà Nội. Những biến đổi của ca trù dẫn đến sai lệch về truyền thống.

Bàn luận về những biến đổi của ca trù trong đời sống đương đại và kiến nghị. Các yếu tố tác động tới biến đổi ca trù trong đời sống đương đại. Một số khuyến nghị .154 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ .156 TÀI LIỆU THAM KHẢO .168 iv DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ + Tay phải - Tay trái P đọc là phách (tiếng đơn, gõ bằng tay phải hoặc tay trái) R đọc là rục hoặc tà rục (tiếng kép gõ bằng hai tay lần lượt: tay gõ đầu tiên hai tiếng, tay gõ sau một tiếng. Tay nào gõ trước cũng được.

Các cụ hay gọi là láy phách) C đọc là chát (hai tay cùng gõ một lúc) CLB Câu lạc bộ DSVH Di sản văn hóa DSVHPVT Di sản văn hóa phi vật thể GP Giáo phường HVANQGVN Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam HVNDG Hội Văn nghệ dân gian HVNDGVN Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam KHXH Khoa học Xã hội NCS Nghiên cứu sinh NNUT Nghệ nhân ưu tú NNND Nghệ nhân nhân dân NSUT Nghệ sĩ ưu tú NSND Nghệ sĩ nhân dân NTDX Nghệ thuật diễn xướng NTDG Nghệ thuật dân gian v Nxb Nhà xuất bản GS giáo sư PGS phó giáo sư TK Thế kỉ tr. trang TTPTANVN: Trung tâm phát triển Âm nhạc Việt Nam TS Tiến sĩ (…) phần không trích dẫn VHH Văn hóa học VHDG Văn hóa dân gian VH-TT Văn hóa - Thông tin VH & TT Văn hoá và Thể thao VHNTQGVN Văn hoá Nghệ thuật quốc gia Việt Nam VMQTG Văn Miếu QuốcTử Giám 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Ca trù - một trong các loại hình nghệ thuật có nguồn gốc từ rất lâu đời của người Việt, vừa mang tính dân gian vừa mang tính bác học, đã tạo nên bản sắc riêng biệt cho văn hoá truyền thống Việt Nam. Tuy còn nhiều giả thuyết khác nhau về nguồn gốc nhưng Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội, đất “Kinh kỳ ngàn năm văn hiến” vẫn được coi là nơi ghi dấu ấn rất rõ về sự phát triển rực rỡ của ca trù.

Trải qua nhiều thăng trầm, Hà Nội vẫn là địa phương phát triển nhiều đào hát, nhiều tác giả nổi danh cùng nhiều tác phẩm để đời, lưu truyền cho hậu thế. Cuối TK XIX đầu TK XX, dưới ách đô hộ của thực dân Pháp, lối ăn chơi thực dụng du nhập từ Phương Tây tràn sang, các nhà hát cô đầu mọc lên như nấm ở các thành phố, thị xã lớn. Trong đó, Hà Nội được coi là nơi có nhiều nhà hát cô đầu nức tiếng. Giai đoạn này, tinh thần ca trù xưa trong tín ngưỡng hát thờ ở đình, đền, miếu, hát chơi trong dinh quan lớn (mời cô đầu kép đến hát) đã biến đổi; nay thêm không gian mới lạ: kéo khách chơi đến tận nơi thưởng thức; xuất hiện cô đầu rượu.

Lối hát nghiêm ngặt, lề lối của ca trù đã phần nào đó biến dạng.; một số cô đầu hát “bỏ nghề để giữ phẩm hạnh”. Sau cách mạng tháng 8 năm 1945, các môi trường diễn xướng xưa kia không còn, giáo phường ly tán, đào kép mai danh ẩn tích, tìm kế khác sinh nhai, thế hệ trẻ đứt đoạn với ca trù. Bước vào thời kỳ đổi mới (1986), xã hội đã có nhiều thay đổi tích cực, các giá trị truyền thống bắt đầu được coi trọng dần. Năm 1990 -1991 với việc ra mắt của CLB Ca trù Hà Nội và sự kiện Liên hoan Ca trù Hà Nội mở rộng năm 2000 lần đầu tiên được tổ chức tại Việt Nam đã đánh dấu sự phục hưng, trở lại của ca trù - một di sản quý báu, cổ truyền dân tộc - sau vài chục năm vắng bóng với những diện mạo mới, đã gióng lên hồi chuông báo động về sự 2 mất còn của một loại hình nghệ thuật truyền thống rất đặc sắc của dân tộc.

Tháng 10 năm 2009, UNESCO ghi danh Ca trù là Văn hoá phi vật thể (VHPVT) cần bảo vệ khẩn cấp. Hiện nay, cùng với sự phục hồi ca trù tiếp tục có những sự biến đổi cả về chiều rộng và chiều sâu. Tuy nhiên, những biến đổi về chiều sâu vẫn còn chưa thể hiện rõ nét. Thậm chí, ca trù đang dần có những biểu hiện bị “phổ cập hoá” và “đại chúng hoá” theo hướng không giữ được những chuẩn mực để tôn vinh nét đặc sắc hiếm có của ca trù về cả nghệ thuật diễn xướng (NTDX) và môi trường diễn xướng (MTDX).

Là một nghệ sĩ đã có gần 40 năm gắn bó với ca trù, gặp nhiều nghệ nhân giỏi các vùng, sáng lập CLB Ca trù Hà Nội và tác giả đề án Liên hoan Ca trù Hà Nội mở rộng lần thứ nhất năm 2000 đồng thời trực tiếp tham gia truyền dạy và trình diễn các tác phẩm ca trù nổi danh mà cha ông đã để lại, góp phần phục hưng ca trù hậu đổi mới với gần 20 năm hoạt động tại Bích Câu đạo quán của CLB Ca trù Hà Nội giai đoạn rất khó khăn; NCS rất quan tâm tới những biến đổi của ca trù trong những thập kỷ gần đây, nhất là trên địa bàn Hà Nội - kinh đô phồn hoa, nơi đã nuôi dưỡng ca trù phát triển đến đỉnh cao; nơi có nhiều làng nghề ca trù, giáo phường, đào kép, quan viên sành nghe, lịch lãm; nơi bảo tồn, phục dựng ca trù đầu tiên và cho đến hiện nay vẫn được coi là phát triển nhất nhưng còn gặp nhiều khó khăn trong việc truyền nghề, lớp kế cận đa phần chưa tiếp thu được nghề, thậm chí còn sai lạc quá nhiều. Đó là những vấn đề mà NCS rất trăn trở và đã dày công tìm hiểu. Vì vậy, NCS đã chọn đề tài Biến đổi của ca trù trong đời sống đương đại tại Hà Nội làm đối tượng nghiên cứu của luận án ngành văn hoá dân gian. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở hệ thống hoá những vấn đề lý luận về biến đổi của ca trù trong đời sống đương đại tại Hà Nội, luận án hướng tới mục đích luận giải những 3 biến đổi và xu hướng phát triển của ca trù trong cuộc sống đương đại nhằm phát huy những giá trị thích hợp, hạn chế những biến đổi chưa phù hợp của ca trù tại Hà Nội trong thời gian tới. Nhiệm vụ nghiên cứu - Khảo sát về ca trù truyền thống và đương đại tại Hà Nội. - Phân tích, đánh giá thực trạng biến đổi của ca trù trong đời sống đương đại tại Hà Nội thông qua các cuộc liên hoan ca trù và các câu lạc bộ, giáo phường/nhóm ca trù diễn ra trên địa bản. - Tổng kết những biến đổi thích hợp và chưa phù hợp; bàn luận về những biến đổi đó trong xu thế phát triển của xã hội mới.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Trên cơ sở cách tiếp cận về tính nguyên hợp của văn hoá dân gian, luận án tập trung nghiên cứu đối tượng là những biến đổi của ca trù trên các khía cạnh: (1) biến đổi về nghệ thuật diễn xướng (NTDX), (2) biến đổi về môi trường diễn xướng (MTDX) (3) biến đổi về đối tượng thực hành ca trù, (4) biến đổi về cách truyền dạy và học ca trù v. Phạm vi nghiên cứu 3.