Phạm Quỳnh trong Tiến trình Phát triển Báo chí Việt Nam Đầu Thế kỷ XX - Luận án TS

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN LƯƠNG THỊ PHƯƠNG DIỆP PHẠM QUỲNH TRONG TIẾN TRÌNH PHÁT TRIỂN BÁO CHÍ VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XX LUẬN ÁN TIẾN SĨ BÁO CHÍ HỌC HÀ NỘI - 2026 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN LƯƠNG THỊ PHƯƠNG DIỆP PHẠM QUỲNH TRONG TIẾN TRÌNH PHÁT TRIỂN BÁO CHÍ VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XX Ngành : Báo chí học Mã ngành : 9320101 LUẬN ÁN TIẾN SĨ BÁO CHÍ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC HƯỚNG DẪN 1 HƯỚNG DẪN 2 GS, TS. Tạ Ngọc Tấn TS. Lê Thị Nhã HÀ NỘI - 2026 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đề tài nghiên cứu này được thực hiện bởi cá nhân tôi, dưới sự hướng dẫn chuyên môn của GS.TS Tạ Ngọc Tấn cùng TS Lê Thị Nhã. Các kết quả, số liệu phân tích trong luận án đều là sự thật, đảm bảo tính nguyên bản và chưa từng xuất hiện trong bất kỳ công trình nghiên cứu khoa học nào đã được công bố.

Tác giả luận án Lương Thị Phương Diệp LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng tri ân sâu sắc nhất tới GS.TS Tạ Ngọc Tấn cùng TS. Lê Thị Nhã. Sự bao dung, tận tụy và những chỉ dẫn tâm huyết của hai thầy cô là bệ đỡ lớn giúp tôi hoàn thành công trình này. Để hoàn thành chương trình nghiên cứu sinh và bảo vệ thành công luận án này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến sự đồng hành, chỉ bảo và hỗ trợ quý báu từ các giảng viên tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền.

Đặc biệt, tôi xin gửi lời tri ân chân thành đến Ban Giám đốc Học viện, quý thầy cô thuộc Viện Báo chí - Truyền thông cùng tập thể cán bộ Ban Quản lý Đào tạo, Bồi dưỡng. Chính sự quan tâm, tạo điều kiện thuận lợi về mọi mặt của nhà trường đã giúp tôi đạt kết quả trong quá trình học tập và nghiên cứu. Dù đã nỗ lực hết mình với tất cả năng lực và trách nhiệm, luận án chắc chắn vẫn khó tránh khỏi những điểm chưa hoàn thiện. Kính mong nhận được sự lượng thứ, cũng như các ý kiến đóng góp quý báu từ Hội đồng khoa học và các quý đồng nghiệp.

Hà Nội, ngày tháng năm 2026 Nghiên cứu sinh Lương Thị Phương Diệp DANH MỤC BẢNG Bảng 1.1: Đối chiếu tình hình nghiên cứu về Phạm Quỳnh qua 3 giai đoạn lịch sử. Dữ liệu so sánh giữa Phạm Quỳnh và Nguyễn Văn Vĩnh trong công trình Việt Nam văn học sử giản ước tân biên của học giả Phạm Thế Ngũ. So sánh các góc nhìn học thuật của 3 nhà nghiên cứu .1: Thống kê hệ thống văn bản pháp lý về báo chí thuộc địa .2: Các giai đoạn phát triển Chữ Quốc ngữ .3 Đặc điểm của một số ấn phẩm đại diện cho các dòng báo chí giai đoạn 1900 - 1945. Quá trình phát triển sự nghiệp của Phạm Quỳnh.

Đối chiếu hoạt động văn hóa - báo chí với hoạt động (1917- 1932) .1: Một số thuật ngữ của Phạm Quỳnh trên Nam Phong tạp chí.2: Một số thuật ngữ vận dụng điển tích Hán học để chuyển ngữ .3 Số liệu bản in & Giá bán tiêu biểu của một số báo, tạp chí giai đoạn 1900 -1945 .1: Thống kê chi tiết về 4 cuộc đại luận chiến của Phạm Quỳnh trên báo chí Việt Nam đầu thế kỷ XX. 163 DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3.1: Phân bổ tác phẩm theo bút danh của Phạm Quỳnh trên Nam Phong tạp chí (1917 – 1934) .2: Tỷ lệ số lượng tác phẩm của Phạm Quỳnh với tổng lượng tác phẩm của Nam Phong tạp chí .3: So sánh số bài viết theo năm của ba bút danh .4: Số lượng tác phẩm phân bổ theo nhóm nội dung tác phẩm của Phạm Quỳnh trên Nam Phong tạp chí .5: Các hình thức tác phẩm dựa theo nhóm nội dung các tác phẩm của Phạm Quỳnh trên Nam Phong tạp chí .6: Số lượng bài viêt trên Nam Phong tạp chí phân chia theo nội dung (211 số báo, phần quốc ngữ) .7: Số bài xuất bản theo năm (1917 – 1934) của Nam Phong .8: Phân bổ tỉ lệ nhóm nội dung theo năm xuất bản .9: So sánh thời gian tồn tại của Nam Phong với một số báo cùng giai đoạn 1913 - 1939 .10: Nhóm 20 tác giả có số lượng bài viết nhiều nhất trên Nam Phong tạp chí theo bút danh. 151 MỤC LỤC MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU.

Khái quát tình hình nghiên cứu. Những vấn đề đặt ra từ tổng quan tình hình nghiên cứu. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHẠM QUỲNH TRONG TIẾN TRÌNH PHÁT TRIỂN BÁO CHÍ VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XX. Hệ thống các khái niệm công cụ và cơ sở lý luận của luận án.

Bối cảnh lịch sử chính trị - xã hội và diện mạo báo chí Việt Nam đầu thế kỷ XX. Thân thế và sự nghiệp báo chí của Phạm Quỳnh. NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA PHẠM QUỲNH ĐỐI VỚI BÁO CHÍ VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XX. Những đóng góp của Phạm Quỳnh với tư cách nhà báo - tác giả.

Những đóng góp của Phạm Quỳnh với tư cách chủ bút - nhà quản lý. LUẬN BÀN VỀ VỊ TRÍ, VAI TRÒ CỦA PHẠM QUỲNH TRONG TIẾN TRÌNH PHÁT TRIỂN BÁO CHÍ VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XX VÀ Ý NGHĨA VỚI BÁO CHÍ HIỆN NAY. Đánh giá vị trí, vai trò của Phạm Quỳnh trong tiến trình phát triển báo chí Việt Nam đầu thế kỷ XX. Một số vấn đề đặt ra và những bài học kinh nghiệm đối với báo chí hiện nay.

184 CÁC CÔNG BỐ KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 190 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lý do chọn đề tài Đầu thế kỷ XX (1900-1945), báo chí Việt Nam có những bước chuyển mình tiến tới định hình nên diện mạo của báo chí hiện đại. Làm báo đã chính thức trở thành một nghề nghiệp trong xã hội, kéo theo sự xuất hiện của một thế hệ các nhà báo, nhà văn, nhà dịch thuật chuyên nghiệp có thể sống hoàn toàn bằng lương tòa soạn và nguồn thu nhập từ nhuận bút.

Song hành với sự phát triển của nguồn nhân lực, kỹ nghệ in ấn thời kỳ này cũng đạt được những bước tiến vượt bậc nhờ sự phổ biến của công nghệ in Typo. Báo chí giai đoạn này đã dần thoát ly khỏi khuôn mẫu đưa tin thuần túy của chính quyền thuộc địa để trở thành một diễn đàn đa dạng về thể loại và phân hóa về xu hướng tư tưởng. Trong đó, dòng báo chí canh tân, khai dân trí nổi lên với vai trò dẫn dắt của những trí thức tiêu biểu như Nguyễn Văn Vĩnh (Đông Dương tạp chí 1913) và Phạm Quỳnh (Nam Phong tạp chí 1917). Nhóm này chủ trương dung hòa hai nền văn hóa Đông - Tây, tích cực truyền bá học thuật, khoa học kỹ thuật châu Âu, đồng thời nỗ lực bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa cổ truyền của dân tộc.

Sự chuyển dịch của đời sống chính trị - xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX cũng đặt nền móng cho sự xuất hiện của một tầng lớp trí thức mà Nguyễn Văn Vĩnh định danh là “lớp người An Nam mới” trên diễn đàn báo chí tiếng Pháp L'Annam Nouveau (1931–1936) [147]. Điểm đặc trưng của thế hệ này là thông thạo cả chữ Nho và tiếng Pháp, vừa am tường cựu học vừa tinh thông tân học. Tuy nhiên, từ cùng một tiền đề tiếp xúc với văn minh phương Tây thông qua giáo nghiệp thuộc địa, hệ thống trí thức này đã có sự phân hóa sâu sắc về phương thức hành động và tư tưởng canh tân đất nước. Nằm trong mạch nguồn của “lớp người An Nam mới” nhưng Phạm Quỳnh (1892 – 1945) đã định vị bản thân ở khuynh hướng thứ hai: mô hình tri thức kết 2 hợp Đông - Tây.

Ông xem chữ Nho và các giá trị phương Đông như một công cụ cốt lõi của văn minh dân tộc, gạn lọc lấy những gì tinh túy nhất để làm bệ đỡ vững chắc trước khi tiếp nhận các tư tưởng lập hiến hay thể chế dân chủ phương Tây. “Ông là người chủ trương cái thuyết: đọc sách Tây là để thâu thái lấy tư tưởng, lấy tinh thần văn hóa Âu Tây để bồi bổ cho nền quốc văn còn khiếm khuyết, để chọn lấy cái hay của người mà dung hòa với cái hay của mình, ngõ hầu gìn giữ cho cái học của mình không mất bản sắc, mà vẫn có cơ tiến hóa được” [83, tr. Bằng hoạt động báo chí, đặc biệt qua tờ Nam Phong tạp chí (1917 – 1934), Phạm Quỳnh đã góp phần định hình nền báo chí quốc ngữ, sử dụng báo chí như môi trường thử nghiệm và chuẩn hoá tiếng Việt, và tạo ra diễn đàn trí thức mang tính học thuật. Nhờ vào việc xây dựng hệ thống thuật ngữ triết học, khoa học phong phú và hoàn thiện thể loại văn xuôi nghị luận, ông đã chứng minh năng lực biểu đạt của chữ Quốc ngữ trên báo chí.

Trong cuốn Lịch sử báo chí Việt Nam 1865 - 1945, tác giả Đỗ Quang Hưng nhận định: “Nói đến Nam Phong tạp chí không thể không nhắc đến Phạm Quỳnh, và ngược lại. Với Nam Phong thì Phạm Quỳnh là linh hồn của tờ báo, còn đối với Phạm Quỳnh thì mỗi số Nam Phong là một nấc thang trên sự nghiệp chính trị và danh vọng” [41, tr. Bên cạnh đưa thông tin về lịch sử ra đời “được giới thực dân làm từ lâu và rất có tính toán” [41, tr.61], tác giả cũng ghi nhận “với phong cách một tạp chí khảo cứu có tính “bách khoa toàn thư”, Nam Phong đã để lại một kho tư liệu quý”. Các bài viết có tính học thuật khá cao, đến nay vẫn được người đời tham khảo [41, tr.

Đứng từ góc độ sử học - văn hóa, nhà nghiên cứu người Mỹ David G. Marr trong công trình “Vietnamese Tradition on Trial, 1920-1945”(lược dịch: Truyền thống Việt Nam trong thử thách) đã chỉ ra rằng, vượt qua những ràng buộc và sự kiểm duyệt nghiêm ngặt của chính quyền bảo hộ, Phạm 3 Quỳnh đã kiến tạo một không gian học thuật tương đối trung lập trên báo chí thuộc địa. Thông qua diễn đàn Nam Phong, ông âm thầm thực hiện một chiến lược “chủ nghĩa quốc gia văn hóa”, dùng việc khai dân trí và chuẩn hóa quốc văn làm bệ đỡ bảo tồn dân tộc trước nguy cơ đồng hóa.150–175] Ở góc độ tích cực, tờ báo nhanh chóng trở thành cuốn “cẩm nang tự học” của thế hệ Nho sĩ đang lúng túng trước làn sóng Tây học và tầng lớp tiểu tư sản thành thị khao khát tri thức mới.