Đánh giá tác động kinh tế BĐKH đến khai thác thủy sản Việt Nam và giải pháp ứng phó

BỘ KẾ HOẠCH VÀ ĐẦU TƯ BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN NGHIÊN CỨU QUẢN LÝ KINH TẾ TRUNG ƯƠNG NGUYỄN THỊ VĨNH HÀ ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG KINH TẾ CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN KHAI THÁC THUỶ SẢN VÀ GIẢI PHÁP ỨNG PHÓ CỦA VIỆT NAM Chuyên ngành: Kinh tế phát triển Mã số: 9.05 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1: TS. Nguyễn Mạnh Hải 2: TS. Nguyễn Việt Cường Hà Nội - Năm 2019 i LỜI CẢM ƠN Trong quá trình thực hiện đề tài luận án “Đánh giá tác động kinh tế của biến đổi khí hậu đến khai thác thuỷ sản và giải pháp ứng phó của Việt Nam”, tôi đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ, tạo điều kiện của tập thể lãnh đạo và chuyên viên của Trung tâm tư vấn, đào tạo và thông tin tư liệu; tập thể lãnh đạo, các nhà khoa học, cán bộ, chuyên viên Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương nơi tôi theo học và thực hiện luận án tiến sĩ; tập thể lãnh đạo và đồng nghiệp của tôi tại Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội. Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn chân thành về sự giúp đỡ đó.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS. Nguyễn Mạnh Hải và TS. Nguyễn Việt Cường, những thầy giáo đã trực tiếp hướng dẫn, tận tình chỉ bảo cho tôi hoàn thành luận án này. Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn đối với PGS.

Nguyễn Ngọc Thanh, TS. Nguyễn Viết Thành, những lãnh đạo và đồng nghiệp đã dẫn dắt tôi đến với đề tài nghiên cứu này và hỗ trợ tôi rất nhiều trong quá trình thực hiện. Tôi xin cảm ơn PGS. Chu Tiến Quang, PGS.

Trần Công Sách đã có những góp ý quan trọng để tôi hoàn thiện luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn bạn bè và gia đình đã động viên, khích lệ, tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện và hoàn thành luận án. Tác giả Nguyễn Thị Vĩnh Hà ii LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án này là do tự bản thân thực hiện và không sao chép các công trình nghiên cứu của người khác để làm sản phẩm của riêng mình. Các thông tin thứ cấp sử dụng trong luận án có nguồn gốc và được trích dẫn rõ ràng.

Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về tính xác thực và nguyên bản của luận án. Tác giả Nguyễn Thị Vĩnh Hà iii MỤC LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT. x DANH MỤC CÁC BẢNG .xiii DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ. xv DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ.

xvi DANH MỤC CÁC HÌNH. xvi PHẦN MỞ ĐẦU. Lý do nghiên cứu đề tài luận án. Mục đích và ý nghĩa của việc nghiên cứu đề tài luận án.

Kết cấu nội dung của luận án. 3 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ TÁC ĐỘNG KINH TẾ CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN KHAI THÁC THUỶ SẢN VÀ GIẢI PHÁP ỨNG PHÓ .1 Tổng quan các công trình nghiên cứu đã công bố về tác động kinh tế của biến đổi khí hậu đến khai thác thuỷ sản và giải pháp ứng phó .1 Tổng quan các công trình nghiên cứu đã công bố ở nước ngoài 4 1.1 Tác động kinh tế của biến đổi khí hậu đối với khai thác thuỷ sản 4 1.2 Các phương pháp nghiên cứu định lượng đánh giá tác động kinh tế của biến đổi khí hậu đến khai thác thuỷ sản.3 Các giải pháp ứng phó với BĐKH trong khai thác thuỷ sản .2 Tổng quan các công trình nghiên cứu đã công bố ở trong nước .1 Tác động của biến đổi khí hậu đối với khai thác thuỷ sản .2 Các nghiên cứu định lượng đánh giá tác động kinh tế của biến đổi khí hậu đến khai thác thuỷ sản .3 Các giải pháp ứng phó với BĐKH trong khai thác thuỷ sản .3 Hạn chế của các nghiên cứu trước đây (khoảng trống nghiên cứu) và những vấn đề trọng tâm luận án sẽ tập trung nghiên cứu giải quyết 23 iv 1.2 Phương hướng giải quyết các vấn đề nghiên cứu của luận án .1 Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu .2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu .3 Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu.1 Cách tiếp cận nghiên cứu .2 Phương pháp thu thập thông tin tư liệu .3 Phương pháp xử lý số liệu .4 Các bước nghiên cứu của luận án .4 Những đóng góp mới của luận án .28 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN CỦA PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG KINH TẾ CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN KHAI THÁC THUỶ SẢN VÀ GIẢI PHÁP ỨNG PHÓ .1 Một số khái niệm và các vấn đề chung .1 Khai thác thuỷ sản .1 Khái niệm và phân loại hoạt động khai thác thuỷ sản .2 Vai trò của khai thác thuỷ sản đối với phát triển kinh tế xã hội .3 Đặc điểm hoạt động khai thác thuỷ sản .4 Các yếu tố ảnh hưởng tới hoạt động KTTS .2 Biến đổi khí hậu .1 Khái niệm và nguyên nhân của BĐKH .2 Đặc điểm biểu hiện của BĐKH liên quan đến KTTS .3 Tác động kinh tế của biến đổi khí hậu đến khai thác thuỷ sản .1 Tác động của biến đổi khí hậu đến nguồn lợi thuỷ sản .2 Tác động của BĐKH đến hoạt động đánh bắt và hậu cần đánh bắt nguồn lợi thuỷ sản .3 Tác động của BĐKH đến sản lượng và lợi nhuận KTTS .2 Lý thuyết về các giải pháp ứng phó với BĐKH trong KTTS.1 Cơ sở lý luận về giải pháp ứng phó BĐKH trong KTTS .2 Nhóm giải pháp chính sách của nhà nước đối với KTTS trong bối v cảnh BĐKH .1 Kiểm soát đầu vào .2 Kiểm soát đầu ra .3 Kiểm soát kỹ thuật .5 Thuế, phí, trợ cấp .6 Lồng ghép, tích hợp ứng phó BĐKH trong KTTS vào kế hoạch phát triển kinh tế xã hội .7 Chống tham nhũng, tăng cường tính minh bạch và giải trình .8 Hợp tác quốc tế .3 Nhóm giải pháp tổ chức hoạt động KTTS phù hợp với bối cảnh BĐKH .1 Trao quyền sở hữu tài sản và quyền KTTS theo nhóm .3 Tăng cường khả năng thích ứng BĐKH cho ngư dân .4 Chuyển đổi cơ cấu sản xuất thuỷ sản, phát triển sinh kế thay thế 54 2.3 Cơ sở thực tiễn – kinh nghiệm của một số quốc gia về áp dụng các giải pháp ứng phó với BĐKH trong KTTS .1 Liên minh châu Âu .2 Vương quốc Anh .6 Một số quốc gia khác .7 Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam .4 Các phương pháp và mô hình định lượng đánh giá tác động kinh tế của biến đổi khí hậu đến khai thác thuỷ sản ở Việt Nam .1 Khung lý thuyết đánh giá tác động kinh tế của BĐKH đến KTTS vi và lựa chọn phương pháp nghiên cứu .2 Khảo sát phỏng vấn nhóm .3 Phương pháp phân tích tác động dựa trên mô hình hàm sản xuất .1 Cơ sở xây dựng mô hình .2 Mô hình đánh giá tác động của BĐKH đến sản lượng KTTS .3 Mô hình đánh giá tác động của BĐKH đến trữ lượng KTTS.4 Các bước ước lượng tác động của BĐKH bằng mô hình hàm sản xuất 65 2.4 Phương pháp phân tích cân bằng bộ phận .1 Cơ sở xây dựng mô hình .2 Mô hình hàm cầu thuỷ sản và dữ liệu. 73 CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG TÁC ĐỘNG KINH TẾ CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN KHAI THÁC THUỶ SẢN VÀ CÁC GIẢI PHÁP ỨNG PHÓ CỦA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1976-2017 .1 Thực trạng khai thác thuỷ sản ở Việt Nam .1 Vai trò của lĩnh vực khai thác thuỷ sản trong nền kinh tế .2 Thực trạng phát triển hoạt động KTTS ở Việt Nam từ 1976 đến 2017 77 3.1 Sản lượng khai thác thuỷ sản .2 Số lượng và công suất tàu khai thác thuỷ sản .3 Quy mô sản xuất .4 Cơ cấu nghề nghiệp khai thác thuỷ sản .5 Trình độ lao động .6 Trữ lượng và phân bố nguồn lợi thuỷ sản .2 Xu hướng biến đổi khí hậu ở Việt Nam từ 1976 đến 2017 .3 Tác động kinh tế của BĐKH đến khai thác thuỷ sản ở Việt Nam .1 Thực tiễn tác động của các yếu tố thời tiết và khí hậu đến KTTS 88 vii 3.1 Tác động tích cực .2 Tác động tiêu cực .2 Kết quả phỏng vấn nhóm ngư dân về tác động của BĐKH đến KTTS 92 3.3 Kết quả đánh giá định lượng tác động kinh tế của BĐKH đến KTTS ở Việt Nam bằng mô hình hồi quy hàm sản xuất .1 Kết quả kiểm định các mô hình .2 Tác động ngắn hạn của các yếu tố khí hậu đối với KTTS .3 Tác động dài hạn của BĐKH tới sản lượng và trữ lượng KTTS 104 3.4 Thực trạng giải pháp ứng phó với BĐKH trong KTTS ở Việt Nam .1 Quan điểm của Đảng về ứng phó BĐKH trong KTTS .2 Các giải pháp ứng phó BĐKH trong KTTS ở Việt Nam từ 1976 đến 2017 .1 Kiểm soát đầu vào .2 Kiểm soát đầu ra .3 Kiểm soát kỹ thuật .5 Thuế, phí, trợ cấp .6 Phân cấp quản lý .8 Tăng cường khả năng thích ứng BĐKH cho ngư dân .9 Hợp tác quốc tế .116 CHƯƠNG 4: DỰ BÁO TÁC ĐỘNG KINH TẾ CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TỚI KHAI THÁC THUỶ SẢN ĐẾN 2025, 2055 VÀ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP ỨNG PHÓ CHO VIỆT NAM .1 Dự báo tác động kinh tế của BĐKH tới KTTS đến năm 2025 và 2055 .1 Triển vọng phát triển hoạt động KTTS và các kịch bản BĐKH cho Việt Nam .1 Dự báo về gia tăng dân số và sự dịch chuyển đường cầu .2 Độ co giãn của cầu thuỷ sản khai thác theo giá .3 Độ co giãn của cung thuỷ sản theo giá .4 Dự báo thay đổi nhiệt độ và lượng mưa theo các kịch bản BĐKH .2 Dự báo tác động của BĐKH đến sản lượng KTTS đến 2025 và 2055 123 4.3 Dự báo tác động của BĐKH đến lợi ích xã hội của hoạt động KTTS đến 2025 và 2055 .1 Trường hợp đường cầu không thay đổi .2 Trường hợp đường cầu quay sang phải .1 So sánh thiệt hại của người KTTS và thiệt hại của người tiêu dùng bằng phân tích độ nhạy theo mức giảm đường cung và mức tăng đường cầu .2 So sánh kết quả đánh giá tác động kinh tế của BĐKH đến KTTS theo một số phương pháp tính .2 Phân tích SWOT của hoạt động KTTS trong bối cảnh BĐKH .3 Đề xuất định hướng và giải pháp ứng phó BĐKH trong hoạt động KTTS ở Việt Nam đến năm 2025 và 2055 .1 Kiến nghị định hướng KTTS ở Việt Nam đến 2055 trong bối cảnh BĐKH .2 Các giải pháp ứng phó BĐKH trong KTTS ở Việt Nam đến năm 2025 135 ix 4.1 Các giải pháp về chính sách của nhà nước. 135 (a) Nhóm giải pháp về thích ứng BĐKH .136 (1) Kiểm soát đầu vào và kiểm soát đầu ra.

136 (2) Kiểm soát kỹ thuật .