Luận án Tiến sĩ Tâm lý học: Nhu cầu tư vấn hướng nghiệp của học sinh THPT tại TP. Hồ Chí Minh

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI LÊ DUY HÙNG NHU CẦU TƢ VẤN HƢỚNG NGHIỆP CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC HÀ NỘI - 2018 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI LÊ DUY HÙNG NHU CẦU TƢ VẤN HƢỚNG NGHIỆP CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH Ngành: Tâm lý học Mã số: 9.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS MẠC VĂN TRANG HÀ NỘI - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Lê Duy Hùng LỜI CẢM ƠN Luận án là kết quả của quá trình học tập, nghiên cứu ở Học viện Khoa học Xã hội kết hợp với sự nỗ lực cố gắng của bản thân. Đạt được kết quả này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến: Quý Thầy/Cô giáo Học viện Khoa học Xã hội, Khoa Tâm lý học đã truyền đạt kiến thức, nhiệt tình giúp đỡ cho tôi trong những năm học vừa qua.

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất đến Thầy giáo, PGS. Mạc Văn Trang - người hướng dẫn khoa học đã dành nhiều thời gian quý báu để giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu, thực hiện luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn đến lãnh đạo, Ban Giám hiệu Trường Đại học Sư phạm TP.HCM, Cán bộ khoa Tâm lý học; Ban Giám hiệu, quý Thầy/Cô và Cha/Mẹ học sinh các trường THPT tại TP.HCM đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi hoàn thành khóa học. Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè đã động viên giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận án này.

Xin gửi lời chúc sức khỏe và chân thành cảm ơn! Hà Nội, ngày 17 tháng 05 năm 2018 TÁC GIẢ LUẬN ÁN Lê Duy Hùng MỤC LỤC MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU NHU CẦU TƢ VẤN HƢỚNG NGHIỆP. Những công trình nghiên cứu nhu cầu tư vấn hướng nghiệp trên thế giới. Những nghiên cứu về nhu cầu tư vấn hướng nghiệp ở Việt Nam.

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NHU CẦU TƢ VẤN HƢỚNG NGHIỆP CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG. Lý luận về nhu cầu. Lý luận về tư vấn hướng nghiệp. Lý luận về Nhu cầu tư vấn hướng nghiệp của HS THPT.

Các yếu tố ảnh hưởng đến NCTVHN của học sinh trung học ph thông. TỔ CHỨC V PHƢƠNG PHÁP NGHI N CỨU NHU CẦU TƢ VẤN HƢỚNG NGHIỆP CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ TH NG. T chức nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN VỀ NHU CẦU TƢ VẤN HƢỚNG NGHIỆP CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH. Thực trạng nhu cầu tư vấn hướng nghiệp của học sinh trung học ph thông tại Thành phố Hồ Chí Minh. Các yếu tố ảnh hưởng đến nhu cầu tư vấn hướng nghiệp của học sinh trung học ph thông tại Thành phố Hồ Ch Minh. Biện pháp tác động và thực nghiệm nh m tăng cường nhu cầu tư vấn hướng nghiệp cho học sinh trung học ph thông tại Thành phố Hồ Chí Minh .134 ẾT LUẬN V IẾN NGH .145 TÀI LIỆU THAM KHẢO .150 DANH MỤC CÁC B I BÁO, C NG TRÌNH ĐÃ ĐƢỢC CÔNG BỐ .150 LI N QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .160 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Stt Chữ viết tắt Nghĩa đầy đủ 1 NC Nhu cầu 2 HN Hướng nghiệp 3 CMHS Cha mẹ học sinh 4 CNH - HĐH Công nghiệp hóa – Hiện đại hóa 5 ĐH, CĐ Đại học, Cao đẳng 6 ĐTB Điểm trung bình 7 ĐLC Độ lệch chuẩn 8 GV Giáo viên 9 GD&ĐT Giáo dục và đào tạo 10 HS Học sinh 11 NCTVHN Nhu cầu tư vấn hướng nghiệp 12 PVS Phỏng vấn sâu 13 SL Số lượng 14 THPT Trung học ph thong 15 TP.HCM Thành phố Hồ Ch Mình 16 TV Tư vấn 17 TVHN Tư vấn hướng nghiệp 18 TTN Trước thực nghiệm 19 STN Sau thực nghiệm DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 3.1: Khách thể là học sinh.2: Khách thể là giáo viên và cha mẹ học sinh.

Kết quả kiểm định độ tin cậy Alpha của từng phép đo .4: Thời gian và nội dung của một bu i tư vấn hướng nghiệp.5: Các mức độ lựa chọn và thang điểm quy đ i với các mức tương ứng .1: Nhận thức của HS THPT về hoạt động tư vấn hướng nghiệp .2: Đánh giá của học sinh THPT về sự cần thiết phải có hoạt động/cơ sở hướng nghiệp trong nhà trường ph thông .3: Đánh giá chung về thực trạng nhu cầu TVHN của HS THPT .4: Đánh giá chung về thực trạng nhu cầu TVHN của HS THPT theo tiêu chí giới tính, khối lớp, học lực) .5: Nhu cầu hiểu biết về thị trường lao động .6: Nhu cầu hiểu biết về thị trường lao động so sánh theo tiêu ch khối lớp và giới tính) .7: Nhu cầu hiểu biết về nghề và yêu cầu của nghề của HS THPT .8: Nhu cầu hiểu biết về nghề và yêu cầu của nghề theo tiêu ch khối lớp và giới tính) .9: Nhu cầu hiểu biết về điều kiện và đặc điểm tâm lý phù hợp với nghề.10: Nhu cầu hiểu biết về điều kiện và đặc điểm tâm lý phù hợp với nghề theo tiêu ch khối lớp và giới tính).11: Nhu cầu được tư vấn về những nội dung khác .12: Nhu cầu của HS THPT về các hình thức TVHN .13: Nhu cầu của HS THPT về nhà TVHN .14: Lý do HS THPT đã tìm đến TVHN.15: Lý do HS THPT chưa tìm đếnTVHN .16: Các hoạt động tìm kiếm thông tin liên quan đến các ngành nghề khác nhau của HS THPT .17: Mong muốn của HS THPT về lực lượng thực hiện việc TVHN .18: Nhận thức của HS THPT về lợi ch của TVHN .19: Thói quen s dụng dịch vụ TVHN của HS THPT .20: Đánh giá của HS về các hoạt động hướng nghiệp trong nhà trường .21: Đánh giá của HS THPT về chất lượng TVHN .22: Đánh giá của HS về ảnh hưởng của truyền thông xã hội .23: Đánh giá của HS về ảnh hưởng của gia đình đến NCTVHN của HS .24: Dự báo sự thay đ i NCTVHN của HS THPT dưới tác động của một số yếu tố độc lập.25: Nhận thức của HS THPT trước và sau thực nghiệm về mức độ cần thiết của TVHN khi các em bước vào chọn nghề .26: Nhận thức của HS THPT về lợi ch của TVHN .27: Sự hài lòng của HS THPT về các chương trình TVHN .28: Sự thay đ i NCTVHN trước và sau thực nghiệm về thị trường lao động, đặc điểm của nghề, đặc điểm cá nhân .29: Đánh giá của sinh viên về ngành mà các em đang theo học .142 DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 1.1: Miền chọn nghề tối ưu .1: T lệ học sinh s dụng TVHN khi chọn nghề .2: Sự cần thiết t chức TVHN cho HS THPT hiện nay .1: Sơ đồ tam giác hướng nghiệp và các hình thức hướng nghiệp.1: Tương quan giữa NCTVHN của HS THPT với yếu tố chủ quan.2: Tương quan giữa NCTVHN của HS THPT với các yếu tố khách quan132 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài 1. Nhu cầu là sự đòi hỏi tất yếu khách quan của mỗi con người trong những điều kiện nhất định cảm thấy cần được thoả mãn để tồn tại và phát triển.Levin, dưới sự tác động của nhu cầu nào đó, trạng thái căng thẳng sẽ xuất hiện, đồng thời ở chủ thể cũng xuất hiện sự liên tưởng có liên quan tới nhu cầu. Nhu cầu vừa là nguyên nhân làm xuất hiện căng thẳng và đó cũng là nguyên nhân tạo ra sự hoạt động tích cực của con người, hoạt động sẽ làm dịu sự căng thẳng [dẫn theo27, tr.

Nhu cầu thúc đẩy con người tích cực hoạt động nh m tạo nên những điều kiện, những phương tiện tương ứng để thoả mãn những đòi hỏi của mình. TVHN là nhu cầu không thể thiếu được của HS THPT. Mỗi con người có những phẩm chất, đặc điểm tâm sinh lý tương đối n định phù hợp với những nhóm nghề nhất định. Nếu con người chọn được nghề phù hợp với năng lực bản thân và nhu cầu xã hội, họ sẽ phát huy được năng lực của mình và cống hiến được nhiều cho đất nước.

Tuy nhiên, không phải ai cũng nhận ra được điều đó, nhất là lứa tu i HS, ở các em còn thiếu kinh nghiệm sống và khả năng đánh giá ch nh xác bản thân. Hơn nữa nước ta đang trong giai đoạn phát triển kinh tế thị trường và hội nhập với nền kinh tế thế giới, cơ cấu kinh tế có sự thay đ i, xuất hiện nhiều ngành nghề mới, yêu cầu về phẩm chất và năng lực người lao động trong điều kiện mới cũng thay đ i. Việc chọn nghề của học sinh ph thông sao cho phù hợp với năng lực bản thân và nhu cầu xã hội là một khó khăn. Vì nếu các em lựa chọn ngành mà các em th ch nhưng xã hội không cần hoặc ngược lại các em lựa chọn ngành xã hội cần nhưng bản thân các em lại không th ch, đều gây ra những hệ quả không tốt và thực tế là năm học 2015 – 2016 tại TP.HCM có hàng ngàn sinh viên bị cảnh cáo học vụ và buộc thôi học [109][110], mà một trong những nguyên nhân chính là việc lựa chọn nghề không phù hợp.

Từ những thực tế trên, việc ra quyết định lựa chọn theo nghề nào đối với HS THPT là một việc vô cùng khó khăn và phức tạp đối với các em. Bởi chính từ những khó khăn và căng thẳng, ở các em xuất hiện mong muốn được hướng dẫn cách thức chọn nghề nghiệp tương lai một cách khoa học, như Jeffery et al. 1995 1 đã khẳng định, nhu cầu xảy ra khi bất kỳ dạng căng thẳng nào thúc đẩy một người hành động. Các nhu cầu phát triển nghề nghiệp thường bắt nguồn từ nhu cầu phát triển con người khác [dẫn theo 100, tr 8].

Nhu cầu TVHN phát sinh từ nhu cầu phát triển của con người, đó có thể là mong muốn tìm được một công việc mà người ta có thể thiết lập và phát triển thông qua các mối quan hệ với người khác (Niles & Harris-Bowlsbey, 2005, dẫn theo 100, tr 8). Tuy nhiên, trên thực tế nhu cầu này vẫn chưa nhận được sự quan tâm đúng mức.