Luận án tiến sĩ tâm lý học: Trầm cảm ở học sinh THPT - Phan Diệu Mai, ĐH Sư Phạm Hà Nội

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI PHAN DIỆU MAI TrÇm c¶m ë häc sinh trung häc phæ th«ng LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC HÀ NỘI - 2020 luan an BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI PHAN DIỆU MAI TrÇm c¶m ë häc sinh trung häc phæ th«ng Chuyên ngành: Tâm lý học Mã số: 9.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1.TS ĐỖ THỊ HẠNH PHÚC 2.TS TRẦN THỊ MỴ LƯƠNG HÀ NỘI - 2020 luan an i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ một công trình nào khác. Tác giả luận án Phan Diệu Mai luan an ii MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU.1 Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TRẦM CẢM Ở HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG. Tổng quan nghiên cứu trầm cảm ở học sinh trung học phổ thông.

Hướng nghiên cứu dịch tễ học về trầm cảm. Hướng nghiên cứu về các liệu pháp can thiệp trầm cảm. Hướng nghiên cứu về ứng phó với trầm cảm. Khái niệm trầm cảm.

Trầm cảm theo các quan điểm tiếp cận. Tiêu chí chẩn đoán trầm cảm theo ICD-10. Tiêu chí chẩn đoán trầm cảm theo DSM – V. Trầm cảm ở học sinh THPT.

Đặc điểm phát triển tâm sinh lí của học sinh THPT. Trầm cảm ở học sinh THPT. Các yếu tố liên quan đến trầm cảm ở học sinh THPT. Ứng phó của học sinh THPT với trầm cảm.58 Tiểu kết chương 1.62 Chương 2: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Tổ chức nghiên cứu. Giai đoạn 1: Nghiên cứu lý luận. Giai đoạn 2: Xây dựng bộ công cụ nghiên cứu. Giai đoạn 3: Khảo sát thử và khảo sát chính thức.

Giai đoạn 4: Đánh giá kết quả khảo sát thực tiễn, viết luận án. Khách thể và phương pháp nghiên cứu. Địa bàn và khách thể nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.70 Tiểu kết chương 2.82 luan an iii Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TRẠNG VỀ TRẦM CẢM Ở HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG.

Thực trạng biểu hiện trầm cảm ở học sinh THPT trên địa bàn nghiên cứu. Tỉ lệ biểu hiện trầm cảm ở học sinh THPT theo thang đo trầm cảm Beck. Biểu hiện trầm cảm ở học sinh THPT. Các yếu tố liên quan đến trầm cảm ở học sinh THPT.

Cách thức ứng phó với khó khăn của học sinh THPT. Phân tích trường hợp điển hình. Kết quả thực nghiệm tác động.131 Tiểu kết chương 3.137 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.138 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN.143 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.1PL luan an iv CÁC CHỮ VIẾT TẮT SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN STT Chữ viết tắt Xin đọc là 1 ĐLC Độ lệch chuẩn 2 ĐTB Điểm trung bình 3 GV Giáo viên 4 HS Học sinh 5 SL Số lượng 6 THPT Trung học phổ thông 7 TN Thực nghiệm luan an v DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2. Mẫu khách thể nghiên cứu.

Số học sinh tham gia thực nghiệm của trường THPT Bình Minh. Độ tin cậy của trắc nghiệm trầm cảm Beck (N=708). Độ tin cậy của trắc nghiệm trầm cảm Beck (N=142). Độ tin cậy của trắc nghiệm Bộ ba nhận thức CTI (N=708).

Độ tin cậy của trắc nghiệm Bộ ba nhận thức CTI (N=142). Độ tin cậy của bảng hỏi về những yếu tố liên quan đến lo âu của học sinh THPT. Độ tin cậy của bảng hỏi về ứng phó của học sinh THPT (N = 708). Độ tin cậy của bảng hỏi về ứng phó của học sinh THPT (N = 142).

Tỉ lệ và mức độ biểu hiện trầm cảm chung của học sinh THPT. Biểu hiện trầm cảm của học sinh THPT theo các tiêu chí nhân khẩu – xã hội. Kết quả thang đo trầm cảm Beck theo các mặt biểu hiện. Nhận thức về bản thân, thế giới và tương lai của học sinh có biểu hiện trầm cảm.

ĐTB chung hai mặt dương tính và âm tính ở hai nhóm. Nhận thức về bản thân, thế giới và tương lai của HS có biểu hiện trầm cảm theo các mức độ. Đánh giá của học sinh về các yếu tố liên quan đến lo âu (N=566). Đánh giá của HS có biểu hiện trầm cảm về các yếu tố liên quan đến lo âu (N=142).

Đánh giá của HS có biểu hiện trầm cảm về các yếu tố liên quan đến lo âu theo các mức độ (N = 142). Biểu hiện các dạng ứng phó của học sinh THPT. Tương quan giữa các item cảm xúc với bản thân. Biểu hiện ứng phó của học sinh theo các mức độ biểu hiện trầm cảm.

Tương quan giữa các yếu tố gây lo âu, ứng phó bằng suy nghĩ tiêu cực và nhận thức tiêu cực về thế giới, tương lai. Tỉ lệ biểu hiện trầm cảm của học sinh THPT tham gia thực nghiệm (TN) ở hai nhóm theo thang Beck. Nhìn nhận về bản thân, thế giới và tương lai của học sinh ở hai nhóm TN theo thang đo CTI.133 luan an vi luan an vii DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3. Các mức độ trầm cảm phân theo nhóm.

Đánh giá của hai nhóm về những yếu tố liên quan đến lo âu. Biểu hiện ứng phó ở hai nhóm học sinh.116 luan an 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trầm cảm là một trong những rối loạn cảm xúc phổ biến nhất trong các loại bệnh về sức khỏe tâm thần, người bị trầm cảm có biểu hiện khí sắc giảm, cảm xúc buồn bã, tư duy ức chế, ngôn ngữ và vận động chậm chạp. Trầm cảm được biết đến qua những hậu quả của nó đối với người bệnh, tiêu biểu là năng suất lao động giảm sút, mất hứng thú trong mọi hoạt động, tâm trạng trở nên bi quan, chán nản, khả năng sáng tạo dường như hoàn toàn biến mất, thậm chí xuất hiện cả hành vi tự tử nếu ở mức độ nặng.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới, trên thế giới có khoảng 200 triệu người, chiếm gần 5,0% dân số, có các triệu chứng trầm cảm điển hình. Riêng ở Việt Nam, tỷ lệ người bị trầm cảm là 2,8% (WHO, 2000). Hơn một nửa bệnh nhân trầm cảm nhập viện bị tái diễn ít nhất 1 – 2 lần mỗi năm; nếu không được điều trị, số lần xuất hiện của bệnh cũng như độ nặng của các triệu chứng có khuynh hướng tăng dần theo thời gian. Tỷ lệ tự sát nghiêm trọng: trầm cảm chiếm 2/3 số trường hợp chết do tự sát.

Chi phí chăm sóc trầm cảm rất lớn và ngày càng tăng. Về gánh nặng bệnh, trầm cảm xếp hàng thứ 5 ở nữ và 7 ở nam (World Bank, 1990); lo âu và trầm cảm xếp thứ nhất ở cả nam và nữ trưởng thành trên thế giới từ 15 – 34 tuổi (WHO, 2012). Trầm cảm sẽ trở thành nguyên nhân gây mất sức lao động đứng hàng thứ 2 trên thế giới vào năm 2020 (WHO). Trầm cảm ở mức độ nặng hay nhẹ đều có thể ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của cá nhân, ảnh hưởng đến gia đình, cộng đồng và xã hội.

Các nhà tâm lí học cho rằng phát hiện các dấu hiệu trong giai đoạn sớm thì hiệu quả điều trị có thể sẽ cao hơn, đỡ tốn kém chi phí hơn. Lứa tuổi học sinh THPT là một giai đoạn phát triển chuyển tiếp từ trẻ em sang người lớn: tuổi không còn là trẻ con nhưng cũng chưa phải là người lớn. Đây là giai đoạn phát triển đặc biệt với một loạt những thay đổi về thể chất, tâm lí và sự thay đổi về các quan hệ xã hội, nhằm đáp ứng các yêu cầu, nhiệm vụ của lứa tuổi. Các em thường gặp khó khăn trong việc xây dựng kế hoạch đường đời, chọn luan an 2 nghề và trường học nghề.

Đây cũng là giai đoạn dễ nảy sinh nhiều rối nhiễu tâm lí nhất so với các lứa tuổi khác. Theo nghiên cứu “Rối nhiễu tâm lí – chẩn đoán và trị liệu với học sinh phổ thông trên địa bàn Hà Nội” của Viện Tâm lí học, năm 2000, cho thấy ở lứa tuổi 17 có: 19,5% học sinh bị rối nhiễu dạng thu mình; 40% thường than phiền về cơ thể; 22,5% lo âu trầm cảm; 29,3% có vướng mắc các vấn đề xã hội như: bỏ học, trốn nhà, đánh nhau, dùng ma túy… [9]. Một nghiên cứu cắt ngang của 972 học sinh trung học, từ 13 đến 16 tuổi, ở miền bắc Việt Nam cho thấy tỷ lệ cao có sức khỏe tâm thần kém, với 17,6% cảm thấy buồn và vô vọng mỗi ngày trong hai tuần trong 12 tháng qua [142]. Trầm cảm và lo âu vị thành niên tạo thành mối quan tâm sức khỏe cộng đồng đáng kể.

Các triệu chứng lo âu và trầm cảm thường tăng lên trong thời kỳ phát triển của tuổi thiếu niên, dẫn đến ước tính khoảng 20% thanh thiếu niên đáp ứng các tiêu chuẩn chẩn đoán cho chứng rối loạn trầm cảm và ước tính 32% thanh thiếu niên đáp ứng các tiêu chí về rối loạn lo âu ở tuổi 18 (Hankin et al. 1998; Merikangas et al. Trầm cảm có thể khiến học sinh THPT giảm kết quả học tập, trốn học, cắt đứt đột ngột quan hệ bạn bè, các em trở nên quậy phá, chống đối xã hội, bỏ nhà, gia nhập nhóm bạn xấu, có thể có ý tưởng và hành vi tự tử. Trầm cảm và lo âu có thể ảnh hưởng đến quá trình phát triển của thanh thiếu niên và có nguy cơ bỏ học, tự tử và lạm dụng chất gây nghiện (Swan và Kendall 2016; Vander Stoep et al.

Việc phát hiện sớm và điều trị trầm cảm ở người trẻ có thể giảm được tình trạng bệnh lý, chết chóc và những nguy cơ do những hành vi không thích hợp. Mục tiêu thích hợp để phòng ngừa trầm cảm ở học sinh THPT là những chương trình phòng ngừa bước đầu. Những chiến lược điều trị bao gồm giáo dục tâm lý như huấn luyện cha mẹ kỹ năng chăm sóc con cái, đưa các chương trình chăm sóc sức khỏe vào trường học, trị liệu tâm lý và trị liệu bằng thuốc cũng như tâm lý liệu pháp gia đình. Những yếu tố nguy cơ gây trầm cảm ở học sinh THPT bao gồm thiếu thốn về kinh tế-xã hội, sự chết chóc của cha mẹ, chỉ sống với mẹ và cha mẹ bị trầm cảm.

Con cái của cha mẹ bị trầm cảm là nhóm có nguy cơ cao và luan an 3 đã nhận được sự quan tâm nhiều trong những năm gần đây. Nguy cơ đối với nhóm trẻ này tăng một cách đáng kể do yếu tố di truyền cũng như những yếu tố tâm lý xã hội. Sự phát hiện sớm và điều trị tích cực ở giai đoạn đầu của trầm cảm trong nhóm này là rất quan trọng trong việc giảm được sự phát bệnh, phí tổn và các bệnh đi kèm với trầm cảm.