Nghiên cứu áp dụng giải pháp can thiệp giảm thiểu ảnh hưởng của ô nhiễm môi trườ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN HÀ XUÂN SƠN NGHIÊN CỨU ÁP DỤNG GIẢI PHÁP CAN THIỆP GIẢM THIỂU ẢNH HƢỞNG CỦA Ô NHIỄM MÔI TRƢỜNG TỚI SỨC KHỎE NGƢỜI DÂN KHU VỰC KHAI THÁC KIM LOẠI MÀU THÁI NGUYÊN LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC THÁI NGUYÊN - NĂM 2015 Số hoá bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN HÀ XUÂN SƠN NGHIÊN CỨU ÁP DỤNG GIẢI PHÁP CAN THIỆP GIẢM THIỂU ẢNH HƢỞNG CỦA Ô NHIỄM MÔI TRƢỜNG TỚI SỨC KHỎE NGƢỜI DÂN KHU VỰC KHAI THÁC KIM LOẠI MÀU THÁI NGUYÊN Chuyên ngành: Vệ sinh xã hội học và Tổ chức y tế Mã số: 62.64 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC:1.TS Nguyễn Duy Bảo 2.TS Đỗ Văn Hàm THÁI NGUYÊN - NĂM 2015 Số hoá bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan rằng số liệu và kết quả nghiên cứu trong Luận án do tôi thu thập là trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu khoa học nào. Tôi xin cam đoan các thông tin trích dẫn trong Luận án đều được chỉ rõ nguồn gốc. Thái Nguyên, tháng 11 năm 2015 Học viên Hà Xuân Sơn Số hoá bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn ii LỜI CẢM ƠN Với lòng biết ơn và kính trọng em xin trân trọng cảm ơn các thầy giáo, các cô giáo Trường Đại học Y Dược - Đại học Thái Nguyên, Phòng Đào tạo, Khoa Y tế công cộng, Bộ môn S ức khỏe môi trường - Sức khỏe nghề nghiệp đã tận tình giảng dạy, hướng dẫn, giúp đỡ em trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành Luận án. Em xin trân trọng cảm ơn Phó Giáo sư - Tiến sĩ Nguyễn Duy Bảo và Giáo sư - Tiế n si ̃ Đỗ Văn Hàm, những người thầy đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ em trong suốt thời gian nghiên cứu và hoàn thành Luận án.

Tôi xin trân trọng cảm ơn Viện Sức khỏe nghề nghiệp và Môi trường - Bộ Y tế, Viện Khoa học sự sống - ĐHTN, Ủy ban nhân dân và Trạm y tế các xã Tân Long - huyện Đồng Hỷ, Hà Thượng - huyện Đại từ đã tạo điều kiện thuận lợi, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu luận án. Tôi xin trân trọng cảm ơn các cán bộ , bác sĩ, giảng viên và sinh viên Trường Đại học Y Dược - ĐHTN, Bệnh viện Đa khoa Trung ương Thái Nguyên đã tham gia khám bệnh cho người dân, giảng dạy cho cán bộ y tế xã và hỗ trợ , giúp đỡ trong quá trình điề u tra, thu thập số liệu để tôi hoàn thành Luận án này. Cảm ơn gia đình, đồng nghiệp, những người bạn thân thiết đã giúp đỡ, động viên, khích lệ, chia sẻ khó khăn trong thời gian tôi học tập và hoàn thành Luận án. Thái Nguyên, tháng 11 năm 2015 Học viên Hà Xuân Sơn Số hoá bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn iii MỤC LỤC Lời cam đoan.

ii MỤC LỤC. iii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT. v DANH MỤC CÁC BẢNG. vii DANH MỤC BẢN ĐỒ, SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ.

viii DANH MỤC CÁC HỘP. Một số khái niệm. Tình hình khai thác mỏ kim loại trên thế giới và Việt Nam. Lịch sử nghiên cứu các nguy cơ, ảnh hưởng của khai thác mỏ đối với môi trường và sức khỏe.

Các biện pháp giảm thiểu ảnh hưởng của ô nhiễm môi trường do khai thác mỏ đối với sức khỏe con người. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tượng nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu.

Thời gian nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Thực trạng một số chỉ số ô nhiễm môi trường, bệnh tật của người dân xung quanh các cơ sở khai thác KLM ở Thái Nguyên năm 2012.

Một số yếu tố nguy cơ và liên quan giữa ô nhiễm môi trường với sức khỏe của người dân xung quanh các cơ sở khai thác KLM. 77 Số hoá bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www. Hiệu quả can thiệp giảm thiểu ảnh hưởng của ô nhiễm môi trường đến sức khỏe cộng đồng dân cư xung quanh Xí nghiệp kẽm chì Làng Hích. Thực trạng một số chỉ số ô nhiễm môi trường, bệnh tật của người dân xung quanh các cơ sở khai thác KLM ở Thái Nguyên năm 2012.

Một số yếu tố nguy cơ và liên quan giữa ô nhiễm môi trường với sức khỏe của người dân xung quanh các cơ sở khai thác KLM. Hiệu quả can thiệp giảm thiểu ảnh hưởng của ô nhiễm môi trường đến sức khỏe cộng đồng dân cư xung quanh Xí nghiệp kẽm chì Làng Hích. Một số hạn chế của đề tài nghiên cứu. Thực trạng một số chỉ số ô nhiễm môi trường, bệnh tật của người dân xung quanh các cơ sở khai thác KLM ở Thái Nguyên năm 2012.

Một số yếu tố nguy cơ và liên quan giữa ô nhiễm môi trường với sức khỏe của người dân xung quanh các cơ sở khai thác KLM. Hiệu quả can thiệp giảm thiểu ảnh hưởng của ô nhiễm môi trường đến sức khỏe cộng đồng dân cư xung quanh Xí nghiệp kẽm chì Làng Hích. 128 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 129 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

126 Số hoá bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn v DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ALA: Aminolevulinic acid AMD: Acid Mine Drainage (nước thải acid mỏ) CBYT: Cán bộ y tế CS: Cộng sự CSHQ: Chỉ số hiệu quả CT: Can thiệp CWs: Constructed Wetlands (hệ thống xử lý nước bằng cây) ĐHTN: Đại học Thái Nguyên ĐV: Động vật EC: European Commission (Ủy ban Các cộng đồng châu Âu) EDTA: Ethylene Diamine Tetraacetic Acid (mô ̣t loa ̣i axit hữu cơ dùng để cô lâ ̣p các kim loại) FAO: Food and Agriculture Organization (Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hiệp quốc) HQCT: Hiệu quả can thiệp KAP: Knowledge Attitude Practice (Kiến thức thái độ thực hành) KL: Kim loại KLM: Kim loại màu KLN: Kim loại nặng KVÔN: Khu vực ô nhiễm LĐ: Lãnh đạo LKM: Luyện kim màu Max: Maximum (giá trị lớn nhất) Min: Minimum (giá trị nhỏ nhất) Số hoá bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn vi MT: Môi trường NC: Nghiên cứu PAHs: Polycyclic Aromatic Hydrocarbon (Hợp chất đa vòng thơm ngưng tụ) QCVN: Quy chuẩn Việt Nam SK: Sức khỏe SL: Số lượng SPSS: Statistical Product and Services Solutions (tên một phần mềm thống kê thường dùng trong các nghiên cứu xã hội học) TB: Trung bình TCCP: Tiêu chuẩn cho phép TCVN: Tiêu chuẩn Việt Nam THCS: Trung học cơ sở THPT: Trung học phổ thông TNHH: Trách nhiệm hữu hạn UBND: Ủy ban nhân dân UNEP: United Nations Environment Programme (Chương trình Môi trường Liên Hiệp Quốc) VSMT: Vệ sinh môi trường WHO: World Health Organization (Tổ chức Y tế Thế giới) XN: Xí nghiệp X: Số trung bình Số hoá bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn vii DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1. Tình hình khai thác chì, kẽm một số mỏ tại tỉnh Thái Nguyên. Tình hình khai thác sắt, thiếc, pirit trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên. Hàm lượng kim loại nặng trong đất nông nghiệp.

Hàm lượng kim loại nặng trong nước bề mặt. Hàm lượng kim loại nặng trong nguồn nước ăn uống. Hàm lượng kim loại nặng trong cây rau trồng tại khu vực. Ô nhiễm KLN trong nước bề mă ̣t theo khoảng cách đế n nguồ n ô nhiễm.

Thông tin chung về đối tượng nghiên cứu. Tỷ lệ mắc một số bệnh thường gặp ở người dân. Tỷ lệ thấm nhiễm và nhiễm độc chì ở người dân. Kiến thức về VSMT của người dân trước can thiệp.

Thái độ về VSMT của người dân trước can thiệp. Thực hành về VSMT của người dân trước can thiệp. Một số nguy cơ đối với nhiễm độc chì ở người dân 2 xã trong khu vực ô nhiễm (KVÔN). Liên quan giữa việc ăn thường xuyên các động, thực vật được nuôi trồng ở khu vực khai thác mỏ với bệnh đường tiêu hóa.

Liên quan giữa việc ăn thường xuyên các động, thực vật được nuôi trồng ở khu vực khai thác mỏ với bệnh mũi họng. Liên quan giữa việc ăn thường xuyên các động, thực vật được nuôi trồng ở khu vực khai thác mỏ với bệnh ngoài da. Liên quan giữa việc ăn thường xuyên các động, thực vật được nuôi trồng ở khu vực khai thác mỏ với bệnh mắt. Liên quan giữa việc ăn thường xuyên các động, thực vật được nuôi trồng ở khu vực khai thác mỏ với bệnh răng miệng.

81 Số hoá bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn viii Bảng 3. Liên quan giữa việc ăn thường xuyên các động, thực vật được nuôi trồng ở khu vực khai thác mỏ với bệnh tiết niệu. Liên quan giữa khoảng cách với nguồn ô nhiễm và bệnh đường tiêu hóa. Liên quan giữa khoảng cách với nguồn ô nhiễm và bệnh mũi họng.

Liên quan giữa khoảng cách với nguồn ô nhiễm và bệnh ngoài da. Liên quan giữa khoảng cách với nguồn ô nhiễm và bệnh mắt. Liên quan giữa khoảng cách với nguồn ô nhiễm và bệnh răng miệng. Liên quan giữa khoảng cách với nguồn ô nhiễm và bệnh tiết niệu.

Hiệu quả can thiệp thay đổi kiến thức về vệ sinh môi trường. Hiệu quả can thiệp thay đổi thái độ về vệ sinh môi trường. Hiệu quả can thiệp thay đổi thực hành về vệ sinh môi trường. Hiệu quả can thiệp đối với bệnh tiêu hóa.

Hiệu quả can thiệp đối với bệnh mũi họng. Hiệu quả can thiệp đối với bệnh ngoài da. Hiệu quả can thiệp đối với bệnh mắt. Hiệu quả can thiệp đối với bệnh răng miệng.

Hiệu quả can thiệp đối với bệnh tiết niệu. Hiệu quả can thiệp đối với nhiễm độc chì (ALA niệu ≥ 10 mg/L). 94 Số hoá bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn ix DANH MỤC BẢN ĐỒ, SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ Bản đồ 2. Địa điểm nghiên cứu ở hai xã Tân Long và Hà Thượng.

Mô hình thiết kế nghiên cứu can thiệp có so sánh trước sau và đối chứng …. Ô nhiễm KLN trong đấ t nông nghiê ̣p theo khoảng cách đế n nguồ n ô nhiễm. Ô nhiễm KLN trong nguồ n nước ăn uố ng theo khoảng cách đến nguồn ô nhiễm. Ô nhiễm KLN trong cây rau theo khoảng cách đế n nguồ n ô nhiễm.

Tỷ lệ mắc một số bệnh thường gặp ở người dân xã Tân Long (xã can thiệp) trước và sau can thiệp. Tỷ lệ mắc một số bệnh thường gặp ở người dân xã Hà Thượng (xã chứng) thời điểm khám lần 1 và lần 2 .