Luận án tiến sĩ cạnh tranh địa chiến lược nga mỹ dưới góc nhìn của chủ nghĩa hiệ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NGOẠI GIAO HỌC VIỆN NGOẠI GIAO ------------------- PHAN THỊ THU DUNG CẠNH TRANH ĐỊA CHIẾN LƢỢC NGA - MỸ DƢỚI GÓC NHÌN CỦA CHỦ NGHĨA HIỆN THỰC: TRƢỜNG HỢP KHỦNG HOẢNG TẠI UKRAINE LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH QUAN HỆ QUỐC TẾ MÃ SỐ: 9310206 HÀ NỘI – 2020 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NGOẠI GIAO HỌC VIỆN NGOẠI GIAO ------------------- PHAN THỊ THU DUNG CẠNH TRANH ĐỊA CHIẾN LƢỢC NGA - MỸ DƢỚI GÓC NHÌN CỦA CHỦ NGHĨA HIỆN THỰC: TRƢỜNG HỢP KHỦNG HOẢNG TẠI UKRAINE Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế Mã số: 9310206 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: GS. VŨ DƢƠNG HUÂN HÀ NỘI – 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án Tiến sĩ “Cạnh tranh địa chiến lược Nga - Mỹ dưới góc nhìn của Chủ nghĩa Hiện thực: Trường hợp khủng hoảng tại Ukraine” là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi. Các số liệu, tài liệu trong Luận án Tiến sĩ là trung thực, khách quan. Kết quả nghiên cứu của Luận án Tiến sĩ chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nào.

Hà Nội, ngày tháng năm 2020 NGHIÊN CỨU SINH Phan Thị Thu Dung LỜI CẢM ƠN Hoàn thành Luận án Tiến sĩ này, ngoài sự nỗ lực cố gắng của bản thân, Nghiên cứu sinh đã nhận được sự quan tâm sâu sắc, sự giúp đỡ chân thành, sự hướng dẫn tận tình của nhiều thầy giáo, cô giáo, lãnh đạo, cán bộ quản lý giáo dục, bạn bè và người thân. Nghiên cứu sinh xin bày tỏ lòng cảm ơn chân thành nhất đến người hướng dẫn khoa học đã tận tâm hướng dẫn, luôn ủng hộ và động viên Nghiên cứu sinh vượt qua mọi trở ngại để hoàn thành công trình này. Nghiên cứu sinh đặc biệt biết ơn người Cha, người Mẹ, người Chị gái cùng Gia đình Nhỏ của mình đã luôn đồng hành bên mọi khúc quanh của cuộc sống, những lúc căng thẳng sau sinh chăm con nhỏ mà lòng thì luôn canh cánh, mong mỏi bước đến cuối chặng đường đang dang dở. Lời yêu thương chân ái nhất - xin cảm ơn thiên thần nhỏ của tác giả - động lực to lớn nhất đã đồng hành từ thời kỳ thai nghén với những định hình ý tưởng sơ khai của bản dự thảo Luận án cho đến khi chào đời đánh dấu kỉ niệm vòng bảo vệ đầu tiên để đến hôm nay Nghiên cứu sinh có được kết quả này.

Hà Nội, ngày tháng năm 2020 MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN MỤC LỤC DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT DANH MỤC CÁC HÌNH MỞ ĐẦU .1 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CẠNH TRANH ĐỊA CHIẾN LƢỢC NGA – MỸ DƢỚI GÓC NHÌN HIỆN THỰC. Cơ sở lý luận và khuôn khổ phân tích. Lý luận về cạnh tranh địa chiến lược giữa các cường quốc theo thuyết Hiện thực. Khái niệm địa chính trị, địa chiến lược và cạnh tranh địa chiến lược.

Quan điểm của thuyết Hiện thực về cạnh tranh địa chiến lược giữa các cường quốc. Khuôn khổ phân tích: cách tiếp cận hệ thống và cấu trúc phân bổ quyền lực của hệ thống. Khung phân tích cạnh tranh địa chiến lược giữa các cường quốc từ góc nhìn của Chủ nghĩa Hiện thực. Cơ sở thực tiễn.

Khái quát quan hệ cạnh tranh chiến lược Nga – Mỹ từ sau Chiến tranh Lạnh đến 2013. Tình hình thế giới và khu vực. Chính sách đối ngoại của Nga và Mỹ trong thế kỷ XXI. Chính sách đối ngoại của Mỹ.

Chính sách đối ngoại của Nga. Tương quan so sánh thế và lực Nga – Mỹ. Thực tiễn cạnh tranh địa chiến lƣợc Nga – Mỹ từ 2013 đến nay từ góc nhìn Hiện thực. Tiếp cận cạnh tranh địa chiến lược Nga – Mỹ từ góc nhìn Hiện thực.

Nguyên nhân, động cơ, mục đích của cạnh tranh địa chiến lược Nga–Mỹ. Biện pháp cạnh tranh.58 Tiểu kết chƣơng 1. 64 CHƢƠNG 2: CẠNH TRANH ĐỊA CHIẾN LƢỢC NGA – MỸ QUA CUỘC KHỦNG HOẢNG UKRAINE 2013-2014. Tổng quan về cuộc khủng hoảng Ukraine.

Ý nghĩa địa chiến lược của Ukraine. Đối với Nga. Đối với Mỹ. Nguyên nhân, bản chất.

Chính sách, biện pháp Nga cạnh tranh với Mỹ. Các biện pháp Nga tiến hành tại Ukraine. Nga sáp nhập Crimea. Ủng hộ toàn diện lực lượng ly khai tại miền Đông Ukraine.

Thực hiện các biện pháp răn đe quân sự đối với Ukraine. Điều chỉnh các học thuyết quân sự, chiến lược an ninh quốc gia, coi NATO, Mỹ và phương Tây là mối đe dọa an ninh chính. Đẩy mạnh tập hợp lực lượng với Trung Quốc, Ấn Độ chống lại sức ép từ Mỹ và phương Tây. Tăng cường tuyên truyền chống Mỹ, phương Tây.

Chính sách, biện pháp Mỹ cạnh tranh với Nga. Ủng hộ lực lượng đối lập giành chính quyền, ủng hộ và hỗ trợ toàn diện cho chính quyền mới ở Kiev. Tăng cường sức ép đối với Nga. Tiến hành các biện pháp cấm vận và cô lập Nga.

Tăng cường sức ép đối với Nga qua NATO. Đẩy mạnh tập hợp các nước phương Tây chống Nga. Tăng cường tuyên truyền chống Nga. Một số nhận xét về cạnh tranh địa chiến lƣợc Nga – Mỹ qua cuộc khủng hoảng Ukraine từ góc độ hiện thực.

101 Tiểu kết chƣơng 2. 105 CHƢƠNG 3: TÁC ĐỘNG CỦA CẠNH TRANH ĐỊA CHIẾN LƢỢC NGA – MỸ QUA KHỦNG HOẢNG UKRAINE 2013-2014 VÀ XU HƢỚNG VẬN ĐỘNG CẠNH TRANH ĐỊA CHIẾN LƢỢC NGA – MỸ ĐẾN NĂM 2024 107 3. Tác động của cạnh tranh địa chiến lƣợc Nga – Mỹ qua khủng hoảng Ukraine 2013-2014. Đối với luật pháp quốc tế và các cơ chế đa phương.

Đối với an ninh thế giới. Đối với quan hệ các nước lớn. Đối với an ninh và nội bộ châu Âu. Đối với không gian hậu Xô Viết.

Đối với Nga. Đối với Mỹ. Xu hướng vận động cạnh tranh địa chiến lược Nga – Mỹ đến năm 2024. Thách thức.

Các kịch bản dự báo. Kiểm chứng lý thuyết. Hàm ý đối với Việt Nam. 139 Tiểu kết chƣơng 3.

147 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 153 DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TT Từ viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt 1 ADB Asian Development Bank Ngân hàng Phát triển châu Á 2 ADMM+ ASEAN Defence Ministerial Hội nghị Bộ trưởng Quốc Meeting Plus phòng ASEAN mở rộng 3 AIIB The Asian Infrastructure Ngân hàng Phát triển hạ tầng Investment Bank châu Á 4 ANQG An ninh quốc gia 5 ARIA The Asia Reassurance Initiative Đạo luật sáng kiến tái đảm Act bảo châu Á 6 ARF Asian Regional Forum Diễn đàn Khu vực Châu Á 7 ASEAN Association of Southeast Asian Hiệp hội các Quốc gia Đông Nations Nam Á 8 ASEAN + ASEAN plus Hội nghị ASEAN với các đối tác 9 ASEAN+1 ASEAN plus One Hội nghị ASEAN và từng bên đối thoại 10 ASEAN+3 ASEAN plus Three Hội nghị ASEAN và Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc 11 ASEM The Asia-Europe Meeting Hội nghị thượng đỉnh Á – Âu 12 ÂĐD-TBD Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương 13 BRICS Brazil, Russia, India, China, Khối bao gồm các nền kinh tế South Africa. mới nổi Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc, Nam Phi 14 CA - TBD Asia Pacific Châu Á - Thái Bình Dương 15 CNHT Chủ nghĩa Hiện thực 16 CTQT Chính trị quốc tế 17 CPTPP Comprehensive and Progressive Hiệp định Đối tác toàn diện và Agreement for Trans - Pacific Tiến bộ xuyên Thái Bình Partnership Dương 18 CSĐN Chính sách đối ngoại 19 CTL Chiến tranh Lạnh 20 ĐCL Địa chiến lược 21 EAMF Expanded ASEAN Maritime Diễn đàn Biển ASEAN mở Forum rộng 22 EAS East Asia Summit Hội nghị Cấp cao Đông Á 23 EU European Union Liên minh Châu Âu 24 FTA Free Trade Agreement Hiệp định Thương mại tự do 25 HĐBA Hội đồng Bảo an 26 IMF International Monetary Fund Quỹ tiền tệ quốc tế 27 INF Intermediate-Range Nuclear Hiệp ước Lực lượng hạt Forces Treaty nhân tầm trung 28 IS Tổ chức Nhà nước Hồi giáo tự xưng 29 LHQ Liên Hợp quốc 30 NAFTA North American Free Trade Hiệp định Thương mại Tự Agreement do Bắc Mỹ 31 NATO North Atlantic Treaty Hiệp ước Quân sự Bắc Đại Organization Tây Dương 32 NDB New Development Bank Ngân hàng Phát triển mới 33 NDT Nhân dân tệ 34 NRF NATO Response Force Lực lượng phản ứng nhanh của NATO 35 NXB Nhà xuất bản 36 QHQT Quan hệ quốc tế 37 SCO Shanghai Cooperation Tổ chức hợp tác Thượng Hải Organization 38 Shangri-la Hội nghị thượng đỉnh an ninh châu Á 39 SNG Commonwealth of Independent Cộng đồng các Quốc gia States (CIS) Độc lập 40 TPP Trans - Pacific Partnership Hiệp định Đối tác xuyên Agreenment Thái Bình Dương 41 UNESCO United Nations Educational Tổ chức Văn hóa, Giáo dục Scientific and Cultural và Khoa học Liên hợp quốc Organization 42 UNSC United Nations Security Council Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc 43 USD Đồng Đô la Mỹ 44 WB World Bank Ngân hàng Thế giới 45 WTO World Trade Organization Tổ chức thương mại thế giới DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1.1: Khung phân tích cạnh tranh địa chiến lược giữa các cường quốc từ góc nhìn của Chủ nghĩa Hiện thực .2: Mô hình cạnh tranh địa chiến lược Nga – Mỹ từ 2013 đến nay từ góc nhìn Hiện thực.

Lý do chọn đề tài 1. Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh (CTL), thuật ngữ địa chiến lược (ĐCL) được phản ánh khá rõ nét trong “chiến lược ngăn chặn” về quân sự và ý thức hệ chính trị - tư tưởng giữa Mỹ và Liên Xô. Tư tưởng và hành động ĐCL từ đó được sử dụng khá phổ biến, bao trùm gần như toàn bộ chủ đề nghiên cứu trọng tâm về quan hệ quốc tế (QHQT) trong thế kỷ 20 cho đến những năm 1990 – 1991. Tuy nhiên, khoảng thời gian từ sau khi kết thúc CTL, đặc biệt cho đến tận thời điểm xảy ra cuộc khủng hoảng Ukraine - giai đoạn mà địa chính trị, ĐCL được cho rằng bị suy thoái phần nào khi mà giới nghiên cứu QHQT không bàn nhiều đến vai trò cũng như tầm quan trọng của nó nữa một phần do sự phụ thuộc lẫn nhau ngày càng cao, sự gia tăng của các công cụ quyền lực mềm, sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật khiến cho khái niệm địa lý cũng như tầm quan trọng của nó bị giảm dần.

Nhiều người cho rằng, không nhất thiết phải kiểm soát trực tiếp vùng lãnh thổ, không gian địa vật lý hoặc vùng đệm nữa mà có thể tận dụng ưu thế của công nghệ tiên tiến để thay thế.