Luận án tiến sĩ sinh học: Khu hệ thân mềm chân bụng Gastropoda ở cạn Sơn La

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI ĐỖ ĐỨC SÁNG KHU HỆ THÂN MỀM CHÂN BỤNG (GASTROPODA) Ở CẠN TỈNH SƠN LA LUẬN ÁN TIẾN SĨ SINH HỌC HÀ NỘI - 2016 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI ĐỖ ĐỨC SÁNG KHU HỆ THÂN MỀM CHÂN BỤNG (GASTROPODA) Ở CẠN TỈNH SƠN LA Chuyên ngành: Động vật học Mã số: 62. 03 LUẬN ÁN TIẾN SĨ SINH HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. ĐỖ VĂN NHƢỢNG HÀ NỘI - 2016 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, đƣợc thực hiện trên cơ sở nghiên cứu thực địa tại tỉnh Sơn La. Các số liệu, kết quả của luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc bảo vệ trƣớc bất kỳ hội đồng nào trƣớc đây.

Tác giả Đỗ Đức Sáng ii LỜI CẢM ƠN Trong quá trình thực hiện đề tài, tôi luôn nhận được sự hướng dẫn, giúp đỡ tận tình của PGS. Đỗ Văn Nhượng - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc về sự giúp đỡ quý báu của thầy. Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Phòng Sau Đại học, Ban Chủ nhiệm Khoa Sinh học, Bộ môn Động vật học đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu tại trường.

Xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu Trường Đại học Tây Bắc, Ban Chủ nhiệm Khoa Sinh - Hóa đã giúp đỡ tôi được tham gia khóa học và hỗ trợ một phần nguồn kinh phí thực hiện đề tài. Trong quá trình nghiên cứu, tôi đã nhận được sự giúp đỡ quý báu về chuyên môn của GS. Thái Trần Bái, PGS. Nguyễn Hữu Dực, PGS.

Nguyễn Lân Hùng Sơn, PGS. Bùi Minh Hồng (Trường Đại học Sư phạm Hà Nội), PGS. Tạ Huy Thịnh, PGS. Hồ Thanh Hải (Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt nam), PGS.

Nguyễn Văn Vịnh (Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học QG Hà Nội), GS. Anatoly Schileyko (Viện Hàn lâm Khoa học Liên bang Nga), GS. Miklos Szekeres (Viện Hàn lâm Khoa học Hung-ga-ri), TS. Jozef Grego (Viện Hàn lâm Khoa học Slô-vê-ni-a), TS.

Hartmut Nordsieck (Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Frankfurt, Đức), TS. Anna Sulikowska-Drozd (Trường Đại học Lodz, Ba Lan), TS. Barna Páll-Gergely (Trường Đại học Shinshu, Nhật Bản), TS. Tan Siong Kiat (Trường Đại học Quốc gia Xinh-ga-po).

Tôi xin trận trọng cảm ơn! Trong quá trình thực hiện đề tài, tôi nhận được sự giúp đỡ tận tình của chính quyền và nhân dân các xã được chọn làm điểm nghiên cứu, cán bộ kiểm lâm các khu bảo tồn thiên nhiên Copia, Xuân Nha, Tà Xùa và Sốp Cộp, các em sinh viên khóa 50, 51, 52, 53 của ngành Sinh học, Khoa Sinh - Hóa, Trường Đại học Tây Bắc. Xin được chân thành cảm ơn! Xin được tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới mẹ, vợ, các con và những người thân đã động viên, giúp đỡ tôi vượt qua khó khăn để hoàn thành luận án này. Tác giả Đỗ Đức Sáng iii MỤC LỤC DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT. vi DANH MỤC BẢNG .vii DANH MỤC HÌNH.

viii MỞ ĐẦU 1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU3 3. GIỚI HẠN NGHIÊN CỨU3 4.

NỘI DUNG NGHIÊN CỨU3 5. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI4 6. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI4 CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.

TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐA DẠNG CHÂN BỤNG Ở CẠN. Trên thế giới. Các nghiên cứu trước năm 1945. Các nghiên cứu sau năm 1945.

TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU PHÂN LOẠI HỌC LỚP CHÂN BỤNG. Khái quát về hệ thống các taxon bậc cao. Hệ thống Chân bụng ở cạn tại Việt Nam. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU PHÂN BỐ CỦA CHÂN BỤNG Ở CẠN.

TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ỨNG DỤNG CHÂN BỤNG Ở CẠN. KHÁI QUÁT ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI TỈNH SƠN LA. Vị trí địa lý. Thổ nhƣỡng.

Tài nguyên sinh vật. Dân số và đời sống. 24 iv CHƢƠNG 2. ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, VẬT LIỆU VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.

ĐỊA ĐIỂM VÀ THỜI GIAN NGHIÊN CỨU. VẬT LIỆU NGHIÊN CỨU. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Phân chia sinh cảnh và xác định độ cao.

Phƣơng pháp thu mẫu. Phƣơng pháp xử lý mẫu. Mô tả các đặc điểm phân loại. Phƣơng pháp định loại.

Phƣơng pháp xác định các chỉ số sinh học. Cơ sở xác định các yếu tố địa lý động vật. Xử lý số liệu. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 3.

ĐA DẠNG THÀNH PHẦN LOÀI CHÂN BỤNG Ở CẠN TỈNH SƠN LA. Thành phần loài Chân bụng ở cạn tỉnh Sơn La. Đặc điểm thành phần loài Chân bụng ở cạn Sơn La. DANH LỤC VÀ KHÓA ĐỊNH LOẠI CÁC TAXON CHÂN BỤNG Ở CẠN TỈNH SƠN LA.

Danh lục các loài Chân bụng ở cạn tỉnh Sơn La. Khóa định loại các taxon Chân bụng ở cạn tỉnh Sơn La. ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ CỦA CHÂN BỤNG Ở CẠN TỈNH SƠN LA. Phân bố theo sinh cảnh.

Phân bố theo độ cao. PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG KHU HỆ CHÂN BỤNG Ở CẠN SƠN LA. Tình hình sử dụng Chân bụng ở cạn tại Sơn La. Định hƣớng sử dụng Chân bụng ở cạn tỉnh Sơn La.

Sử dụng trong đánh giá chất lượng môi trường. Sử dụng trong giảng dạy lý thuyết và thực hành. Sử dụng trang trí và sản xuất đồ thủ công. Các nhân tố đe dọa đến khu hệ Chân bụng ở cạn Sơn La.

Phá rừng lấy đất canh tác. Áp lực từ xây dựng các thủy điện. Khai thác đá vôi và khoáng sản. Một số đề xuất về phát triển bền vững.

Bảo vệ môi trường sống. Đánh giá tác động môi trường. Tăng cường hoạt động nghiên cứu. Nhân nuôi một số loài có giá trị kinh tế.

148 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ KẾT LUẬN. 150 CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHẦN PHỤ LỤC vi DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT STT Chữ viết tắt Nghĩa 1. A Cá thể trƣởng thành 2. BTTN Bảo tồn thiên nhiên 4.

CBƠC Chân bụng ở cạn 5. ĐCT & KDC Đất canh tác và khu dân cƣ 6. HNUE-OC Mã mẫu vật đƣợc lƣu giữ tại Bảo tàng Sinh vật, Trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội 8. KVNC Khu vực nghiên cứu 9.

nnk Những ngƣời khác 10. Nxb Nhà xuất bản 11. RTNĐ Rừng trên núi đất 12. RTNĐV Rừng trên núi đá vôi 13.

TP Thành phố 14. UBND Ủy ban nhân dân 15. VQG Vƣờn quốc gia vii DANH MỤC BẢNG Bảng 1. Số lƣợng loài, giống, họ Chân bụng ở cạn đã đƣợc ghi nhận ở một số quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới.

Số loài Chân bụng ở cạn đƣợc thống kê theo các giai đoạn ở Việt Nam. Hệ thống taxon bậc cao của Chân bụng ở cạn đƣợc sử dụng cho khu hệ Việt Nam. Thành phần loài Chân bụng ở cạn tại Sơn La. Số lƣợng và tỷ lệ taxon trong các họ Chân bụng ở cạn tại Sơn La.

Yếu tố địa lý động vật của khu hệ Chân bụng ở cạn Sơn La. Số loài, mật độ, chỉ số đa dạng (H’) và mức độ chiếm ƣu thế (D) của Chân bụng ở cạn trong các sinh cảnh tại Sơn La. Chỉ số tƣơng đồng của Chân bụng ở cạn giữa các sinh cảnh tại Sơn La. Số lƣợng và tỷ lệ các taxon Chân bụng ở cạn theo sinh cảnh tại Sơn La.

Số lƣợng và tỷ lệ các taxon Chân bụng ở cạn theo đai độ cao tại Sơn La. Chỉ số tƣơng đồng của Chân bụng ở cạn giữa các đai độ cao. Số vụ và diện tích rừng bị cháy tại Sơn La giai đoạn 2001-2010. Số vụ và diện tích rừng bị cháy tại Sơn La giai đoạn 2012-2015.

145 viii DANH MỤC HÌNH Hình 1. Diễn biến nhiệt độ và lƣợng mƣa giai đoạn 2012-2015 ở Sơn La. Bản đồ thảm thực vật tỉnh Sơn La. Bản đồ địa hình và các điểm thu mẫu tại khu vực nghiên cứu.

Hình thái vỏ và đặc điểm phân loại ốc cạn. Một số đặc điểm phân loại ở Pupinidae. Sơ đồ vị trí các răng trên miệng vỏ ở Hypselostomatidae. Sơ đồ vị trí các răng đỉnh, răng vòm miệng ở Plectopylidae.

Một số đặc điểm phân loại ở Clausiliidae. Một số đặc điểm phân loại ở Streptaxidae. Một số đặc điểm phân loại ở Cyclophoridae. Cơ quan sinh dục và răng trên lƣỡi bào của Phaedusa paviei.

Hình thái ngoài và đặc điểm phân loại sên trần. Số loài và giống trong các họ thuộc phân lớp Mang trƣớc. Số loài và giống trong các họ thuộc phân lớp Có phổi. Một số thuật ngữ dùng trong phân loại Chân bụng ở cạn.

Mối quan hệ giữa chỉ số đa dạng, mức độ chiếm ƣu thế và mật độ của Chân bụng ở cạn giữa các sinh cảnh tại Sơn La. Số lƣợng loài, giống và họ Chân bụng ở cạn theo sinh cảnh tại Sơn La138 Hình 3. Số lƣợng loài, giống và họ Chân bụng ở cạn phân bố đồng thời ở các đai độ cao. Số lƣợng loài, giống và họ Chân bụng ở cạn theo độ cao tại Sơn La.

LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Chân bụng ở cạn (CBƠC) gồm hai nhóm ốc và sên trần sống trong các hệ sinh thái trên cạn, xuất hiện sớm trƣớc kỷ Cambri [41], thuộc lớp Chân bụng (Gastropoda), ngành Thân mềm (Mollusca). Vai trò to lớn của CBƠC đối với con ngƣời đƣợc thể hiện bằng ảnh hƣởng có ích của chúng trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Ngƣời xƣa đã biết khai thác CBƠC nhƣ một nguồn thực phẩm tự nhiên, dấu tích vỏ còn để lại trong các hang động và nơi cƣ trú của họ [4], [22], [23]. Hiện nay, chúng vẫn đƣợc cƣ dân nhiều nơi khai thác nhƣ một nguồn thực phẩm giá trị [3].

Ngoài ra, vỏ nhiều loài thuộc các giống Cyclophorus, Rhiostoma, Pterocyclos, Hemiplecta, Camaena, Bradybaena, Amphidromus, Moellendorffia có màu sắc, hình dáng và hoa văn đẹp nên đƣợc sử dụng trang trí hoặc có giá trị thƣơng mại [17]. Về sinh thái học, chúng đóng vai trò là những mắt xích quan trọng của nhiều chuỗi và lƣới thức ăn. CBƠC đƣợc đề xuất nhƣ nhóm sinh vật chỉ thị cho tình trạng thay đổi của môi trƣờng do có những đặc tính thuận lợi nhƣ ít di chuyển, số lƣợng cá thể trong các quần thể lớn, kích thƣớc đa dạng, mẫn cảm với những thay đổi của môi trƣờng, nhất là đặc điểm của khí hậu.