Luận án giải pháp điều chỉnh chính sách tạo động lực cho giáo viên THCS - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Lý do chọn đề tài Đội ngũ GV là một yếu tố cơ bản của quá trình GD, là điều kiện tiên quyết để đảm bảo hiệu quả và chất lượng GD. Vì vậy, khi phát triển chính sách và chiến lược GD, dù ngắn hạn hay dài hạn, các nhà hoạch định đều quan tâm đến vấn đề phát triển và quản lý đội ngũ GV. Trong thế kỷ 21 – kỷ nguyên của công nghệ thông tin và kinh tế tri thức thì vai trò của đội ngũ GV lại càng có ý nghĩa đặc biệt. Họ không chỉ là yếu tố quyết định chất lượng giáo dục mà còn là lực lượng quan trọng nhất trong nguồn nhân lực trình độ cao.

Vì vậy, nếu giáo dục được đặt ở vị trí trung tâm trong các chiến lược phát triển kinh tế-xã hội thì phát triển GV là lĩnh vực ưu tiên trong các chiến lược phát triển nguồn nhân lực. Báo cáo “GV cho trường học ngày mai” của OECD (2001) đã khuyến nghị: “Trong một vài thập kỷ tới, việc phát triển đội ngũ GV có chất lượng và có động lực sẽ là thách thức chính của nhiều quốc gia. Điều đó phải được thể hiện thành một ưu tiên GD trong ngân sách quốc gia.” [91] Hiện nay, hầu hết các quốc gia đang tìm cách cải thiện trường học để đáp ứng tốt hơn những mong đợi ngày càng cao của xã hội. GV là nguồn lực có ý nghĩa và giá trị nhất trong trường học, là trung tâm cho những nỗ lực cải tiến trường học.

Vì vậy, các quốc gia đều coi vấn đề GV là một ưu tiên trong chính sách công hoặc hơn thế nữa vì họ hiểu rõ vai trò quan trọng của GV trong công cuộc đổi mới giáo dục. Ở nước ta, Đảng và Nhà nước cũng xác định ‘Phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầu’, luôn chú trọng đến sự nghiệp phát triển giáo dục nói chung và các chính sách đối với GV nói riêng. Về chính sách đối với GV, Nghị quyết 29 –NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện GD VN nêu rõ: « Có cơ chế tuyển sinh và cử tuyển riêng để tuyển chọn được những người có phẩm chất, năng lực phù hợp vào ngành sư phạm.; Có chế độ ưu đãi đối với nhà giáo và CBQL giáo dục. Việc tuyển dụng, sử dụng, đãi ngộ, tôn vinh nhà giáo và CBQL giáo dục phải trên cơ sở đánh giá năng lực, đạo đức nghề nghiệp và hiệu quả công tác…; Lương của nhà giáo được ưu tiên xếp cao nhất trong hệ thống thang bậc lương hành chính sự nghiệp và có thêm phụ cấp tùy theo tính chất công việc, theo vùng».

Về chế độ đối với nhà giáo, Nhà nước cũng áp dụng nhiều chính sách khuyến khích như:phụ cấp vùng miền, phụ cấp đứng lớp, phụ cấp thâm niên… Tuy nhiên, trên thực tế, ngành sư phạm vẫn chưa tạo được sức hút với giới trẻ. Theo thống kê của Bộ GD-ĐT, năm học 2018-2019, số HS trung cấp sư phạm nhập học chỉ bằng 58% so với chỉ tiêu được giao, số sinh viên CĐ sư phạm nhập học chỉ bằng 62% so với chỉ tiêu được giao, số SV ĐH SP nhập học chỉ bằng 77% so với chỉ tiêu 2 được giao, cá biệt có một số ngành không có HS vào nhập học như sư phạm thể dục thể thao, sư phạm chuyên biệt sư phạm công nghệ, sư phạm khoa học tự nhiên không tuyển sinh được HS. Thực tế mấy năm gần đây cho thấy số HS giỏi thi tuyển vào các trường sư phạm ngày càng giảm dẫn đến việc điểm chuẩn đầu vào của khối sư phạm thấp hơn hẳn so với trước đây và so với nhiều trường ĐH, CĐ khác. Điều này khiến xã hội lo ngại về chất lượng của đội ngũ GV trong tương lai.

Hiện tượng các nhà giáo đang công tác cảm thấy chán nản phải chuyển hoặc bỏ nghề cũng không còn là cá biệt. Trước thực tế như vậy, việc nghiên cứu một đề tài chuyên sâu về các chính sách tạo động lực cho GV là một việc làm cần thiết, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn. Nghiên cứu này, một mặt sẽ rà soát, phân tích các chính sách hiện hành, tìm hiểu thực trạng thực thi những chính sách đó để tìm ra các ưu, nhược điểm, mặt khác, đưa ra các khuyến nghị cần thiết nhằm điều chỉnh các chính sách hiện hành hoặc ban hành các chính sách mới giúp tạo động lực thực sự cho GV. Một đội ngũ GV có động lực làm việc tốt, say mê với nghề sẽ góp phần quan trọng vào việc nâng cao chất lượng GD.

Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn thực hiện chính sách tạo động lực cho giáo viên THCS hiện nay, luận án đề xuất một số giải pháp điều chỉnh chính sách nhằm tạo động lực làm việc tốt hơn cho đội ngũ giáo viên, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục THCS của Việt Nam 3. Khách thể, đối tượng nghiên cứu 3.Khách thể nghiên cứu: Chính sách GV cấp THCS 3.Đối tượng nghiên cứu: Các chính sách tạo động lực cho GV THCS. Giả thuyết khoa học Động lực làm việc của giáo viên THCS phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó chính sách cho GV là một trong những yếu tố có ý nghĩa quyết định. Hiện nay, nhiều chính sách đã được ban hành với những ưu đãi nhằm tạo môi trường làm việc thuận lợi cho GV phổ thông nói chung và GV THCS nói riêng.

Tuy nhiên, các chính sách này còn nhiều bất cập, chưa thực sự tạo động lực làm việc cho GV THCS. Nếu đề xuất được các giải pháp điều chỉnh chính sách một cách khoa học, hệ thống và phù hợp với thực tiễn theo hướng cải thiện chính sách đãi ngộ, chế độ làm việc, đánh giá tôn vinh và phát triển nghề nghiệp cho giáo viên thì sẽ tác động tích cực đến động lực làm việc, giúp GV THCS thực hiện tốt vai trò, nhiệm vụ của mình, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục THCS của Việt Nam. Luận điểm bảo vệ  Động lực làm việc của giáo viên THCS phụ thuộc vào các yếu tố thuộc về bản thân GV, các yếu tố bên trong công việc và các yếu tố liên quan đến quản lý. Trong đó hệ thống chính sách cho GV về các khía cạnh như: lương, thưởng, phụ cấp, phúc lợi; điều kiện làm việc; bồi dưỡng chuyên môn; đánh giá, tôn vinh; thăng tiến nghề nghiệp đều tác động đến động lực làm việc của người GV.

 Tạo động lực làm việc cho GV THCS nói riêng và GV phổ thông nói chung là việc làm cần thiết góp phần nâng cao chất lượng GD. Trong đó, việc điều chỉnh hệ thống chính sách cho GV là một trong những yếu tố quyết định tới hiệu quả của hoạt động này.  Các giải pháp điều chỉnh chính sách về chế độ đãi ngộ, chế độ làm việc, đánh giá tôn vinh và phát triển nghề nghiệp là cần thiết và khả thi để tạo động lực làm việc tốt hơn cho đội ngũ GV THCS 6. Nội dung nghiên cứu ● Nghiên cứu cơ sở lí luận về chính sách tạo động lực làm việc cho GV THCS ● Nghiên cứu thực trạng về các chính sách tạo động lực làm việc của GV THCS ở Việt Nam hiện nay ● Nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về chính sách tạo động lực làm việc cho GV ● Đề xuất các giải pháp cải thiện chính sách tạo động lực cho GV THCS ● Khảo nghiệm tính cần thiết và khả thi của các giải pháp và thử nghiệm một giải pháp được đề xuất trong khuôn khổ luận án.

Phạm vi nghiên cứu Luận án tập trung nghiên cứu về các chính sách công hiện hành liên quan đến tạo động lực làm việc cho GV THCS đương nhiệm tại các trường công lập. Trong một số tài liệu, hai thuật ngữ “nghiên cứu chính sách” và “phân tích chính sách” được sử dụng để cũng nói về một phạm trù. Trong luận án này, chúng tôi cũng xem xét nghiên cứu chính sách tạo động lực cho GV THCS theo cách tiếp cận phân tích chính sách, do vậy “nghiên cứu chính sách” và “phân tích chính sách” cũng được hiểu tương đương nhau. Trong nghiên cứu/phân tích chính sách, có một số cách tiếp cận như: phân tích tương lai, phân tích quá khứ, phân tích tổng hợp (xem phần lý luận về chính sách).

Luận án sử dụng cách tiếp cận phân tích quá khứ, có nghĩa là phân tích các văn bản chính sách đã ban hành và đang có hiệu lực. Và, nghiên cứu/phân tích chính sách được hiểu là quá trình sử dụng các kiến thức khoa học, các phương pháp kĩ thuật để xử lý các thông tin thực tế về chính sách, từ đó rút ra những điểm cần sửa đổi, bổ sung để nâng cao hiệu lực và hiệu quả của chính sách. Như vậy, việc nghiên cứu chính sách trong 4 Luận án tập trung vào giai đoạn thực thi chính sách hướng tới mục tiêu điều chỉnh chính sách – đây cũng là khâu cuối cùng của một chu trình chính sách. Về cấp độ chính sách, Luận án chỉ tập trung phân tích chính sách công, là những chính sách được ban hành ở cấp nhà nước (Quốc hội, Chính phủ, Liên Bộ, Bộ chủ quản…), có phạm vi áp dụng trên toàn quốc.

Việc khảo sát thực tiễn được thực hiện bằng phiếu hỏi (định lượng) và phỏng vấn sâu, tọa đàm (định tính). Khảo sát bằng phiếu hỏi kết hợp tọa đàm phỏng vấn được thực hiện ở 09 trường THCS công lập tại Hà Nội, Phú Thọ, Nghệ An, Hải Dương - đại diện cho các vùng: thành thị, nông thôn và miền núi phía Bắc. Ngoài ra, việc tọa đàm và phỏng vấn còn được tiên hành thêm ở các địa phương: Vĩnh Phúc, Thái Nguyên, Hà Tĩnh, TP.HCM và Kiên Giang. Cách tiếp cận và các phương pháp nghiên cứu 8.

Cách tiếp cận Nghiên cứu được tiếp cận theo những quan điểm phương pháp luận sau: - Cách tiếp cận hệ thống: Việc nghiên cứu, phân tích, đánh giá các chính sách tạo động lực cho GV THCS phải được đặt trong mối tương quan với các chính sách khác trong hệ thống xã hội. - Cách tiếp cận logic- lịch sử: Chính sách tạo động lực cho GV THCS được nghiên cứu theo logic gắn liền với quá trình và điều kiện lịch sử cụ thể. - Cách tiếp cận nghiên cứu chính sách công: Chính sách tạo động lực cho GV THCS là chính sách công, vì vậy việc nghiên cứu sẽ được thực hiện theo cách tiếp cận nghiên cứu chính sách công. Trong nghiên cứu chính sách nói chung và chính sách công nói riêng cũng có nhiều cách tiếp cận như: nghiên cứu tương lai, nghiên cứu quá khứ, nghiên cứu tổng hợp.

Luận án được thực hiện theo cách tiếp cận nghiên cứu quá khứ (như đã trình bày trong phần Phạm vi nghiên cứu).