Nghiên cứu sinh trưởng và năng suất của loài Giảo cổ lam Gynostemma pubescens Gagnep. C. Y. Wu tại huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM HOÀNG TRỌNG TUÂN NGHIÊN CỨU SINH TRƯỞNG VÀ NĂNG SUẤT CỦA LOÀI GIẢO CỔ LAM (GYNOSTEMMA PUBESCENS (GAGNEP.WU) TẠI HUYỆN CHỢ ĐỒN, TỈNH BẮC KẠN LUẬN VĂN THẠC SĨ LÂM NGHIỆP THÁI NGUYÊN - 2018 ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM HOÀNG TRỌNG TUÂN NGHIÊN CỨU SINH TRƯỞNG VÀ NĂNG SUẤT CỦA LOÀI GIẢO CỔ LAM (GYNOSTEMMA PUBESCENS (GAGNEP.WU) TẠI HUYỆN CHỢ ĐỒN, TỈNH BẮC KẠN Ngành: LÂM HỌC Mã ngành: 8 62 02 01 LUẬN VĂN THẠC SĨ LÂM NGHIỆP Người hướng dẫn khoa học: TS. NGUYỄN CÔNG HOAN GS.TS ĐẶNG KIM VUI THÁI NGUYÊN - 2018 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan các số liệu, những kết luận nghiên cứu được trình bày trong Luận văn này trung thực và chưa từng được công bố dưới bất cứ hình thức nào. Tôi xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình. Tác giả luận văn Hoàng Trọng Tuân ii LỜI CẢM ƠN Trong suốt quá trình thực hiện luận văn tôi đã nhận được sự quan tâm, giúp đỡ của các cá nhân, tập thể, các cơ quan, đơn vị có liên quan tạo điều kiện thuận lợi để tôi có thể hoàn thành luận văn.

Tôi xin chân thành cảm ơn TS. Nguyễn Công Hoan - Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình làm luận văn. Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy, cô giáo khoa Lâm nghiệp, phòng đào tạo trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi thực hiện tốt luận văn. Tôi xin gửi lời cảm ơn tới gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận văn.

Tôi xin trân trọng cảm ơn! Tác giả luận văn Hoàng Trọng Tuân iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC. iii DANH MỤC CÁC BẢNG. v DANH MỤC CÁC HÌNH VÀ ẢNH.

vi MỞ ĐẦU. Ý nghĩa của đề tài. TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Trên Thế giới.

Tình hình nghiên cứu về dược liệu. Tình hình nghiên cứu về chi Gynostemma. Tình hình nghiên cứu cây Giảo cổ lam. Tình hình nghiên cứu về dược liệu.

Tình hình nghiên cứu về chi Gynostemma. Tình hình nghiên cứu cây Giảo cổ lam. Tổng quan khu vực nghiên cứu. Điều kiện tự nhiên.

Điều kiện kinh tế - xã hội. Những thuận lợi và khó khăn. NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Vật liệu, địa điểm và thời gian nghiên cứu.

Vật liệu nghiên cứu: Là loài Giảo cổ lam (Gynostemma pubescen) tại khu vực nghiên cứu. Địa điểm và thời gian nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Phương pháp kế thừa. Phương pháp nghiên cứu thực địa. Các chỉ tiêu theo dõi. Phương pháp xử lý số liệu.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Đặc điểm phân bố, hình thái và sinh thái của loài Giảo cổ lam tại khu vực nghiên cứu. Đặc điểm phân bố. Đặc điểm hình thái và sinh thái.

Ảnh hưởng của thời vụ trồng đến đến sinh trưởng cây Giảo cổ lam tại khu vực nghiên cứu. Ảnh hưởng của vụ Thu đến sinh trưởng của cây Giảo cổ lam. Ảnh hưởng đến động thái ra lá. Ảnh hưởng của vụ Xuân đến sinh trưởng của cây Giảo cổ lam.

Ảnh hưởng của phương thức trồng đến đến sinh trưởng cây Giảo cổ lam tại khu vực nghiên cứu. Ảnh hưởng của phương thức trồng đến tăng trưởng chiều dài thân. Ảnh hưởng của phương thức trồng đến tăng trưởng số lá/thân. Ảnh hưởng của phương thức trồng đến năng suất cây Giảo cổ lam.

Ảnh hưởng của mật độ trồng đến đến sinh trưởng, năng suất cây Giảo cổ lam tại khu vực nghiên cứu. Ảnh hưởng của mật độ trồng đến tăng trưởng chiều dài thân. Ảnh hưởng của mật độ trồng đến tăng trưởng số lá/thân. Ảnh hưởng của mật độ trồng đến năng suất.

50 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 51 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 53 HÌNH ẢNH, TÀI LIỆU CÓ LIÊN QUAN v DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 3. Phân bố của các loài thuộc chi Giảo cổ lam tại tỉnh Bắc Kạn.

Ảnh hưởng của vụ Thu đến tỷ lệ sống và thời gian hồi xanh của cây Giảo cổ lam tại khu vực nghiên cứu 35 Bảng 3. Ảnh hưởng của vụ Thu đến sinh trưởng chiều dài thân cây Giảo cổ lam tại khu vực nghiên cứu 36 Bảng 3. Ảnh hưởng của vụ Thu đến động thái ra lá cây Giảo cổ lam tại khu vực nghiên cứu 38 Bảng 3. Ảnh hưởng của vụ Xuân đến tỷ lệ sống và thời gian hồi xanh của cây Giảo cổ lam tại khu vực nghiên cứu 40 Bảng 3.

Ảnh hưởng của vụ Xuân đến sinh trưởng chiều dài thân cây Giảo cổ lam tại khu vực nghiên cứu 41 Bảng 3. Ảnh hưởng của vụ Xuân đến động thái ra lá cây Giảo cổ lam tại khu vực nghiên cứu 43 Bảng 3. Ảnh hưởng của phương thức trồng đến tăng trưởng chiều dài thân loài Giảo cổ lam 45 Bảng 3. Ảnh hưởng của phương thức trồng đến tăng trưởng số lá/thân loài Giảo cổ lam 46 Bảng 3.

Ảnh hưởng của phương thức trồng đến năng suất Giảo cổ lam. Ảnh hưởng của khoảng cách trồng đến sinh trưởng chiều dài thân loài Giảo cổ lam 48 Bảng 3. Ảnh hưởng của khoảng cách trồng đến số lá/thân cây Giảo cổ lam 49 Bảng 3. Ảnh hưởng của khoảng cách trồng đến năng suất loài Giảo cổ lam 50 vi DANH MỤC CÁC HÌNH VÀ ẢNH Hình 1.

Cấu trúc hóa học của Flavononit và Saponin. Tua cuốn và thân cây Giảo cổ lam tại huyện Chợ Đồn. Loài Giảo cổ lam 5 lá tại huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn. Loài Giảo cổ lam tại huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn.

Đặt vấn đề Phát triển dược liệu trở thành một trong những mục tiêu chiến lược của Đảng và Nhà nước ta, đã được cụ thể hóa trong các văn bản và quyết định như: Quyết định số 1976/QĐ-TTg ngày 30/10/2013 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt qui hoạch tổng thể phát triển dược liệu đến năm 2020 và định hướng đến năm 2030; Quyết định số 45/QĐ-TTg ngày 08/04/2014 của Thủ tướng Chính phủ về quy hoạch tổng thể bảo tồn đa dạng sinh học của cả nước đến năm 2020 và định hướng đến năm 2030; Thông báo số 164/TB-VPCP ngày 16/06/2010 của Văn phòng Chính phủ thông báo ý kiến kết luận của Phó Thủ tướng Nguyễn Thiện Nhân tại Hội nghị phát triển dược liệu và sản phẩm thuốc quốc gia năm 2010. Bắc Kạn là tỉnh miền núi phía bắc Việt Nam có nguồn dược liệu tự nhiên phong phú và đa dạng về chủng loại, công dụng. Tuy nhiên, nguồn dược liệu tự nhiên đang dần cạn kiệt, nhiều loài đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng, một số loài cây dược liệu nuôi trồng đang bị thu hẹp hoặc phát triển một cách tự phát. Kết quả khảo sát cho thấy, tại tỉnh Bắc Kạn có nhiều bài thuốc dân gian có giá trị trong chữa bệnh, có nhiều vị thuốc, cây thuốc đang bị khai thác quá mức như lá thuốc trong bài thuốc tắm, thuốc ngâm chân của người dân tộc Dao.

Nguyên nhân của thực trạng này là do người dân khai thác và sử dụng không hợp lý nguồn dược liệu, cơ quan chức năng chưa quan tâm đến việc bảo tồn, nuôi trồng, chưa có sự tham gia của doanh nghiệp trong chuỗi gia tăng giá trị sản phẩm, trong đó có loài cây Giảo cổ lam. Cây Giảo cổ lam có tên khoa học là (Gynostemma pubescens (Gagnep.Wu) thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae), có phân bố tự nhiên ở độ cao từ 200-2.000m trong các khu rừng thưa và ẩm ở Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ và một số nước châu Á [24]. Giảo cổ lam đã được xếp trong thang bậc phân hạng IUCN 1994 EN A1 a, c, d. Đây là loại thảo dược có tác dụng điều hòa 2 huyết áp, tăng cường hệ thống miễn dịch, làm giảm hàm lượng colesterol nhất là đối với những người cao tuổi, cao huyết áp, máu nhiễm mỡ.

Do tính năng và tác dụng tốt nên được người sử dụng hết sức quan tâm, nhiều công ty trong và ngoài nước chú trọng bào chế và sản xuất ra nhiều dạng thuốc khác nhau. Tuy nhiên, cây Giảo cổ lam hiện nay chủ yếu do người dân thu hái tận diện dẫn đến loài này có nguy cơ cạn kiệt trong tự nhiên. Trước nhu cầu hội nhập và phát triển của ngành dược liệu, đồng thời để thực hiện chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước đáp ứng yêu cầu ngày càng tăng về số lượng và chất lượng nguồn nguyên liệu làm thuốc, phát triển vùng trồng các cây dược liệu có giá trị chữa bệnh và giá trị kinh tế, trong đó có cây Giảo cổ lam, vì vậy chúng tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu sinh trưởng và năng suất của loài Giảo cổ lam (Gynostemma pubescens (Gagnep.Wu) tại huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn”. Mục tiêu chung: Xác định được biện pháp kỹ thuật gây trồng thích hợp để năng suất cây Giảo cổ lam cao nhất tại khu vực nghiên cứu.

Mục tiêu cụ thể - Xác định được đặc điểm hình thái, sinh thái và phân bố của loài Giảo cổ lam tại khu vực nghiên cứu. - Xác định được mùa vụ, mật độ và phương thức trồng để cây Giảo cổ lam cho năng suất cao nhất tại khu vực nghiên cứu. Ý nghĩa của đề tài 3. Ý nghĩa khoa học Kết quả nghiên cứu của đề tài là cơ sở khoa học để nghiên cứu tìm ra biện pháp canh tác cây Giảo cổ lam trong sản xuất đạt hiệu quả cao nhất, đồng thời góp bảo tồn nguồn gen và đa dạng sinh vật học tại địa phương.

Kết quả nghiên cứu của đề tài bổ xung thêm tài liệu cho công tác nghiên cứu khoa học, tài liệu tham khảo về cây Giảo cổ lam. Ý nghĩa thực tiễn - Về kinh tế: Nhu cầu sử dụng các loại thảo dược để chữa bệnh, nâng cao sức khỏe hiện nay ngày càng tăng. Quỹ đất trồng và nguồn lao động miền núi rất lớn, đây là cơ hội để người dân miền núi sản xuất cây Giảo cổ lam theo hướng hàng hóa, cải thiện và phát triển kinh tế hộ gia đình. - Về xã hội: Từ kết quả nghiên cứu của đề tài góp phần sản xuất cây Giảo cổ lam chất lượng tốt đáp ứng nhu cầu làm dược liệu mà thực tiễn đặt ra.

- Về môi trường: Sử dụng hợp lý các nguồn đầu vào nhằm giảm thiểu các tồn dư về các chất khi sản xuất Giảo cổ lam. 4 Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Trên Thế giới 1. Tình hình nghiên cứu về dược liệu Từ ngàn xưa, trong quá trình hái lượm các loại cây cỏ để làm thức ăn, con người đã phát hiện ra những cây cỏ có độc thì tránh, những cây cỏ ăn được thì sử dụng làm lương thực, thực phẩm; những loại cây cỏ ăn vào khỏi bệnh thì dần được tích lũy thành kinh nghiệm sử dụng làm thuốc và được truyền tụng từ đời này qua đời khác.