Nghiên cứu Ruồi đục quả Phương Đông Bactrocera dorsalis: Đặc điểm sinh học, sinh thái và biện pháp phòng chống tổng hợp tại Mộc Châu, Sơn La

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT VIỆN KHOA HỌC NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM --------- NGUYỄN THỊ THANH HIỀN NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC, SINH THÁI HỌC CHỦ YẾU CỦA LOÀI RUỒI ĐỤC QUẢ PHƯƠNG ĐÔNG Bactrocera dorsalis Hendel HẠI CÂY ĂN QUẢ VÀ BIỆN PHÁP PHÒNG CHỐNG THEO HƯỚNG TỔNG HỢP Ở MỘC CHÂU, SƠN LA Chuyên ngành : Bảo vệ thực vật Mã số : 62.12 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NÔNG NGHIỆP Người hướng dẫn khoa học: 1. Lê Đức Khánh 2. Phạm Văn Lầm HÀ NỘI, NĂM 2014 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu kết quả nghiên cứu khoa học đã nêu trong luận án là trung thực và chưa được ai công bố trong bất kỳ một công trình nghiên cứu nào khác.

Hà Nội, ngày tháng năm 2014 Tác giả Nguyễn Thị Thanh Hiền ii LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành bản luận án này, tôi luôn nhận được sự giúp đỡ về mọi mặt của các cấp Lãnh đạo, các tập thể và cá nhân. Trước hết tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc và kính trọng tới TS. Lê Đức Khánh và GS. Phạm Văn Lầm, những người thầy đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn về chuyên môn cũng như phương pháp luận trong suốt quá trình thực hiện đề tài và luôn chia sẻ, động viên để tôi hoàn thành luận án này.

Luận án được thực hiện tại Bộ môn Côn trùng, Viện Bảo vệ thực vật và một số tỉnh ở miền Bắc, Việt Nam. Tôi đã nhận được sự giúp đỡ của Ban Lãnh đạo Viện Bảo vệ thực vật; Tập thể cán bộ Bộ môn Côn trùng. Tôi xin chân thành cảm ơn những sự giúp đỡ quí báu đã dành cho tôi. Tôi xin gửi lời cảm ơn TS.

Cardoso Pereira Rui Manuel đã tạo điều kiện để tôi tham gia học tập về ruồi đục quả tại Trường Đại học Griffith, (Australia) và Thái lan. Trong quá trình học tập tôi cũng nhận được sự giúp đỡ về chuyên môn của các chuyên gia nghiên cứu Ruồi đục quả từ Cơ quan năng lượng nguyên tử quốc tế. Chân thành cảm ơn các bạn đồng nghiệp trong nhóm Nghiên cứu Ruồi đục quả, bộ môn Côn trùng đã luôn chia sẻ kinh nghiệm quý báu trong nghiên cứu và giúp đỡ tôi trên mọi phương diện. Tôi xin gửi lời cảm ơn tới Lãnh đạo Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, Ban Đào tạo Sau đại học cùng tập thể cán bộ và quý thầy cô đã giúp đỡ trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện luận án.

Tôi xin gửi lời cảm ơn đặc biệt đến chồng, con, cha mẹ, anh chị em và toàn thể bạn bè, đồng nghiệp đã luôn hết lòng động viên tinh thần trong suốt thời gian học tập và hoàn thành luận án. Xin chân thành cảm ơn! Nguyễn Thị Thanh Hiền iii MỤC LỤC Lời cam đoan. ii Mục lục. iii Danh mục các chữ viết tắt.

v Danh mục các bảng. vi Danh mục các hình .viii MỞ ĐẦU. iii Chương 1. CƠ SỞ KHOA HỌC VÀ TỔNG QUAN TÀI LIỆU.

Cơ sở khoa học của đề tài. Tình hình nghiên cứu ở ngoài nước về ruồi đục quả. Thành phần loài, sự phân bố và ý nghĩa kinh tế của ruồi đục quả. Nghiên cứu về đặc điểm sinh vật học của ruồi đục quả.

Nghiên cứu đặc điểm sinh thái học của ruồi đục quả. Biện pháp phòng chống ruồi đục quả. Tình hình nghiên cứu ở trong nước. Thành phần loài, phân bố và ý nghĩa kinh tế của ruồi đục quả.

Nghiên cứu đặc điểm sinh vật học của ruồi đục quả. Nghiên cứu đặc điểm sinh thái học của ruồi đục quả. Biện pháp phòng chống ruồi đục quả. Những vấn đề quan tâm.

VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 36 2. Địa điểm nghiên cứu. Các địa điểm nghiên cứu. Vài nét về địa điểm nghiên cứu đồng ruộng.

Thời gian nghiên cứu. Vật liệu và dụng cụ nghiên cứu. Vật liệu nghiên cứu. Dụng cụ nghiên cứu.

Nội dung nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu thành phần loài, tác hại của ruồi đục quả. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm sinh vật học.

Phương pháp nghiên cứu đặc điểm sinh thái học. Phương pháp nghiên cứu biện pháp phòng chống diện rộng ruồi đục quả Phương Đông hại quả đào mèo theo hướng tổng hợp. Phương pháp xử lý số liệu. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN.

Thành phần loài và tác hại của ruồi đục quả ở một số tỉnh miền Bắc. Thành phần loài và phân bố của ruồi đục quả. Thành phần loài ruồi đục quả theo cây ký chủ. Ruồi đục quả và cây ký chủ của chúng ở Mộc Châu, Sơn La.

Tác hại của ruồi đục quả. Đặc điểm sinh vật học của ruồi đục quả Phương Đông B. Tập tính sinh sống của ruồi đục quả Phương Đông. Thời gian phát triển các pha phát dục và vòng đời.

Sinh sản của ruồi đục quả Phương Đông. Nhiệt độ khởi điểm phát dục, số lứa của ruồi đục quả Phương Đông. Bảng sống của ruồi đục quả Phương Đông B. Ký chủ của loài ruồi đục quả B.

Đặc điểm sinh thái học của ruồi đục quả Phương Đông. Ảnh hưởng của nhiệt độ đến các pha phát dục. Ảnh hưởng của thức ăn nuôi sâu non. Sự phát sinh và yếu tố ảnh hưởng tới sự phát triển của ruồi đục quả Phương Đông B.

dorsalis ở vùng Mộc Châu (Sơn La). Biện pháp quản lý ruồi đục quả B. dorsalis theo hướng tổng hợp tại Mộc Châu, Sơn La. Xác định thời điểm phòng trừ.

Biện pháp quản lý ruồi đục quả Phương Đông B. dorsalis theo hướng tổng hợp trên diện rộng tại Mộc Châu (Sơn La). 111 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ. 118 CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC v DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Ký hiệu, chữ viết tắt Diễn giải BVTV Bảo vệ thực vật bẫy CuE bẫy Cue eugenol DT Thời gian tăng đôi số lượng cá thể trong quần thể nnk Những người khác NXB Nhà xuất bản bẫy ME bẫy Methyl eugenol K Tổng tích ôn hữu hiệu FTD Số lượng ruồi bắt trong một ngày của một bẫy PVC Nhựa tổng hợp Q Tổng tích ôn năm của khu vực Sơn La r Tỷ lệ gia tăng tự nhiên RH Ẩm độ tương đối của không khí (%) Ro Hệ số nhân của một thế hệ Số TT Số thứ tự T Thời gian một thế hệ tính theo đời con Tc Thời gian một thế hệ tính theo mẹ tc Nhiệt độ khởi điểm phát dục o tC Nhiệt độ không khí (độ C) Y Số lứa lý thuyết trong năm của ruồi B.dorsalis λ Giới hạn tăng tự nhiên < Nhỏ hơn > Lớn hơn ♀ Con cái ♂ Con đực CAQ Cây ăn quả UBND Ủy ban nhân dân Ø Đường kính ISPM 8 Hiệp ước số 8 về Tiêu chuẩn quốc tế xác định vùng dịch hại ISPM 35 Hiệp ước số 35 về Tiêu chuẩn tiếp cận hệ thống dịch hại ruồi đục quả PPRI Viện Bảo vệ thực vật vi DANH MỤC CÁC BẢNG STT Tên bảng Số trang bảng 3.

Thành phần loài và phân bố của ruồi đục quả ở một số tỉnh phía Bắc Việt Nam (2009 - 2011) 53 3. Thành phần loài ruồi đục quả theo cây trồng tại 4 tỉnh thành phía Bắc Việt Nam (2009-2011) 58 3. Mức độ gây hại của ruồi đục quả thuộc họ Tephritidae tại Mộc Châu, Sơn La (2010 - 2012) 63 3. Thời gian phát dục các pha của ruồi đục quả Phương Đông B.

Tỷ lệ giới tính ruồi đục quả Phương Đông nuôi trong buồng sinh thái (Viện Bảo vệ thực vật, 2013) 70 3. Tỷ lệ trưởng thành cái ruồi đục quả Phương Đông đẻ trứng (Viện Bảo vệ thực vật, 2012) 70 3. Thời gian đẻ trứng và sức đẻ trứng của trưởng thành ruồi đục quả Phương Đông B. Tổng tích ôn hữu hiệu và số lứa lý thuyết ruồi đục quả Phương Đông B.

dorsalis tại Mộc Châu (Sơn La, 2010-2012) 74 3. Bảng sống của ruồi đục quả Phương Đông B. Một số chỉ tiêu sinh học liên quan tới bảng sống của ruồi đục quả Phương Đông B. Phổ cây ký chủ của ruồi đục quả Phương Đông B.

dorsalis tại Mộc Châu, Sơn La (2010 -2012) 79 vii 3. Thời gian phát dục các pha và vòng đời của ruồi đục quả Phương Đông nuôi bằng thức ăn khác nhau (Viện Bảo vệ thực vật, 2012-2013) 84 3. Ảnh hưởng của thức ăn khác nhau đến tỷ lệ trưởng thành cái đẻ trứng ở ruồi đục quả Phương Đông (Viện Bảo vệ thực vật, 2012-2013) 89 3. Ảnh hưởng của thức ăn nuôi sâu non đến sức đẻ trứng của trưởng thành cái ruồi đục quả Phương Đông(Viện Bảo vệ thực vật, 2012- 2013) 90 3.

Khối lượng nhộng ruồi đục quả Phương Đông khi nuôi sâu non bằng các loại thức ăn khác nhau (Viện Bảo vệ thực vật, 2012- 2013) 91 3. Tỷ lệ hoàn thành phát triển các pha của ruồi đục quả Phương Đông B. dorsalis khi nuôi sâu non bằng các thức ăn khác nhau (Viện Bảo vệ thực vật, 2012- 2013) 93 3. Ẩm độ và nhiệt độ không khí ở một số thời gian trong năm và thời điểm trưởng thành ruồi đục quả Phương Đông vào bẫy (Mộc Châu, Sơn La) 98 3.

Tình hình xuất hiện thiên địch của ruồi đục quả Phương Đông 107 3. Tỷ lệ quả đào mèo bị ruồi đục quả gây hại theo cấp độ chín với màu vỏ khác nhau (Mộc Châu, Sơn La, 2007- 2011) 109 viii DANH MỤC CÁC HÌNH STT Tên hình Số trang hình 3. Vết châm đẻ trứng quan sát ngoài vỏ quả và bên trong ruột một số loại quả (Viện Bảo vệ thực vật, 2009-2013) 62 3. Tỷ lệ ruồi có trứng thành thục du nhập vườn quả đào trong 3 năm tại xã Lóng Luông, Mộc Châu, Sơn La 66 3.

Ống đẻ trứng của con cái loài ruồi B. Buồng trứng con cái loài B. Tinh hoàn con đực ruồi đục quả Phương Đông B. Số lượng trứng thu được tại các thời điểm thu trong ngày (Viện Bảo vệ thực vật, 2012) 71 3.

Nhịp điệu đẻ trứng của trưởng thành cái ruồi đục quả Phương Đông B. Tỷ lệ sống (lx) và sức sinh sản (mx) của ruồi đục quả B. Thời gian phát dục pha trứng của ruồi đục quả Phương Đông B. dorsalis ở nhiệt độ khác nhau (Viện Bảo vệ thực vật, 2013) 82 3.

Thời gian phát dục pha sâu non và nhộng của ruồi đục quả Phương Đông B. dorsalis ở nhiệt độ khác nhau (Viện Bảo vệ thực vật, 2013) 82 3. Thời gian trước đẻ trứng và vòng đời của ruồi đục quả Phương Đông B. dorsalis ở nhiệt độ nuôi khác nhau (Viện Bảo vệ thực vật, 2013) 83 3.