Nghiên cứu bệnh do nấm Phytophthora spp gây hại trên cây ăn quả có múi và biện pháp phòng chống theo hướng sinh học tại Cao Bằng

Huyện Trà Lĩnh là vùng trồng cam quýt trọng điểm của tỉnh Cao Bằng. Cây quýt Trà Lĩnh Cao Bằng nổi tiếng với hương vị ngọt thanh và vỏ mỏng. Tuy vậy, diện tích canh tác đang suy giảm do áp lực dịch bệnh. Nấm bệnh tấn công rễ và gốc khiến cây cằn cỗi. Nhiều vườn cây đặc sản phải đốn bỏ sớm khi chưa hết chu kỳ khai thác. Nông dân thiếu quy trình kỹ thuật canh tác an toàn sinh học. Việc sử dụng nguồn giống chưa qua kiểm dịch làm tăng nguy cơ lây lan mầm bệnh. Đất đồi dốc tại địa phương dễ bị xói mòn và rửa trôi dinh dưỡng vào mùa mưa lũ. Độ ẩm cao trong tán lá tạo môi trường lý tưởng cho bào tử nấm phát tán. Năng suất thu hoạch tại các vùng nhiễm bệnh giảm từ 30% đến 50%. Tình trạng này đe dọa sinh kế của người dân và thương hiệu nông sản bản địa.

Nấm Phytophthora spp hại cam quýt tấn công trên mọi giai đoạn sinh trưởng của cây. Bệnh lây lan nhanh qua đường nước tưới và đất vườn. Nấm phá hủy hệ thống rễ hút chất dinh dưỡng. Thân cây xuất hiện các vết nứt kèm theo dịch mủ hôi thối. Lá cây chuyển vàng cục bộ rồi rụng hàng loạt chỉ sau vài tuần. Quả non và quả sắp thu hoạch bị thối nhũn và rụng sớm. Mức độ nhiễm bệnh tại các vườn già cỗi cao hơn đáng kể so với vườn mới trồng. Việc tưới tràn vào gốc tạo điều kiện cho bào tử động bơi tự do và xâm nhập vào rễ. Đa số các hộ trồng cam quýt chưa có biện pháp cách ly cây bệnh kịp thời. Điều này dẫn đến sự bùng phát dịch bệnh trên diện rộng.

Cây ăn quả có múi vùng núi phía Bắc đóng vai trò quan trọng trong cơ cấu kinh tế nông nghiệp. Cây cam, quýt và bưởi giúp nhiều hộ dân thoát nghèo. Dù vậy, thiệt hại do nấm Phytophthora gây ra đang làm gia tăng chi phí sản xuất. Chi phí mua thuốc bảo vệ thực vật hóa học tăng mạnh nhưng không kiểm soát được nguồn nấm trong đất. Sản lượng thu hoạch giảm sút rõ rệt qua từng vụ. Quả bị nhiễm bệnh thối rụng không thể bán ra thị trường hoặc chỉ bán với giá rất thấp. Nhiều nhà vườn thua lỗ nặng nề và phải chuyển đổi sang cây trồng khác. Thu nhập bấp bênh ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống xã hội nông thôn. Việc bảo tồn các vùng giống đặc sản vùng cao gặp muôn vàn thách thức.

Bệnh nứt thân xì mủ cây có múi là triệu chứng điển hình ở phần thân chính và cành lớn. Vỏ cây gần gốc xuất hiện những vết nứt dọc sẫm màu. Nhựa cây màu nâu đỏ hoặc vàng sẫm ứa ra từ vết thương hở. Mô vỏ bên dưới vết xì mủ bị thối nhũn và chuyển sang màu nâu đen. Nấm tiết độc tố làm chết tầng sinh mô và mạch dẫn của cây. Dòng dinh dưỡng từ rễ lên thân bị tắc nghẽn hoàn toàn. Vết bệnh mở rộng chu vi quanh thân khiến cây héo rũ nhanh chóng. Cành cây phía trên vị trí tổn thương bị khô ngọn và rụng lá. Vết xì mủ thu hút nhiều loại côn trùng và nấm cơ hội xâm nhập, làm tổn thương thêm nghiêm trọng.

Hiện tượng thối rễ tơ cây cam bưởi diễn ra âm thầm dưới lòng đất. Nấm Phytophthora tấn công vào đầu chóp rễ tơ và rễ con hút nước. Rễ bị nhiễm bệnh chuyển sang màu nâu sẫm, vỏ rễ dễ dàng tuột khỏi lõi gỗ. Cây mất khả năng hút nước và khoáng chất từ đất. Biểu hiện ban đầu trên tán lá là hiện tượng gân lá chuyển sang màu vàng nhạt. Lá mất độ bóng, xoăn mép và rụng từ dưới lên trên. Vào mùa khô hạn hoặc khi thời tiết nắng gắt, cây héo rũ rất nhanh. Ngập úng cục bộ sau mưa rào là điều kiện xúc tác khiến toàn bộ hệ thống rễ tơ bị thối đen chỉ trong vài ngày. Cây không thể phục hồi nếu toàn bộ chóp rễ bị hủy hoại.

Bệnh thối nâu quả có múi phát sinh mạnh trong giai đoạn quả sắp chín và mùa mưa dầm. Bào tử nấm từ đất bắn lên vỏ quả theo hạt nước mưa. Vết bệnh ban đầu là một đốm nhỏ màu nâu xám trên vỏ quả. Sau đó, đốm nâu lan rộng nhanh chóng và làm quả mềm nhũn. Vết thối giữ nguyên cấu trúc hình tròn và tỏa ra mùi chua thối đặc trưng. Bề mặt quả bị bệnh thường phủ một lớp mốc trắng mỏng trong điều kiện ẩm ướt. Quả nhiễm bệnh rụng hàng loạt xuống đất, tạo nguồn lây nhiễm cho toàn vườn. Quả thu hoạch mang mầm bệnh tiềm ẩn sẽ tiếp tục thối rữa trong quá trình vận chuyển và bảo quản.

Kết quả phân lập từ mẫu đất và mô bệnh tại Cao Bằng chỉ ra loài Phytophthora nicotianae chiếm tỷ lệ cao nhất. Loài này có khả năng thích ứng linh hoạt với điều kiện nhiệt độ ấm ẩm vùng đồi núi. Sợi nấm phát triển mạnh trên môi trường dinh dưỡng tổng hợp. Nấm hình thành nhiều bọc bào tử dạng hình quả lê hoặc hình trứng. Bọc bào tử giải phóng vô số bào tử động bơi tự do trong màng nước. Nấm tấn công mạnh mẽ vào cổ rễ và gốc thân cây cam quýt. Phytophthora nicotianae có độc lực cao, gây chết cây con và làm suy kiệt cây trưởng thành. Đây chính là tác nhân chính gây nên dịch thối rễ chảy gôm tại hầu hết các vườn khảo sát.

Bên cạnh loài chiếm ưu thế, sự hiện diện của Phytophthora citrophthora cũng được ghi nhận tại một số tiểu vùng khí hậu mát mẻ. Loài nấm này phát triển mạnh ở ngưỡng nhiệt độ thấp hơn và thường gây hại nặng vào mùa thu đông. Phytophthora citrophthora chuyên gây thối vỏ thân, đốm lá và bệnh thối nâu trên quả cam quýt. Sợi nấm phát triển nhanh và có khả năng sinh sản liên tục khi độ ẩm không khí đạt bão hòa. Khả năng kháng thuốc của loài này tương đối cao nếu dùng thuốc hóa học đơn lẻ. Sự phối hợp gây hại của các loài nấm làm phức tạp hóa quá trình điều trị tại vườn cây ăn trái.

Mẫu phân lập còn ghi nhận sự tham gia của nấm Phytophthora palmivora trong phức hợp nấm hại đất. Loài nấm này có phổ ký chủ rất rộng trên nhiều loại cây trồng nhiệt đới. Nấm tạo ra các bào tử hậu có vách dày để ngủ nghỉ trong tàn dư thực vật. Khi gặp độ ẩm cao và đất ngập nước, bào tử nảy mầm và tấn công vào rễ cây có múi. Nấm Phytophthora palmivora tiết ra nhiều enzyme phân giải tế bào thực vật. Mô cây nhanh chóng bị hoại tử và mất liên kết cơ học. Khả năng tồn tại dai dẳng trong đất khiến việc khử trùng vườn cây gặp nhiều khó khăn nếu chỉ dùng biện pháp thông thường.

Thời tiết ẩm ướt và mưa rào liên tục là đòn bẩy kích thích nấm Phytophthora sinh sôi. Đất trồng có thành phần cơ giới nặng và khả năng thoát nước kém là môi trường lý tưởng cho nấm. Độ ẩm đất vượt quá 80% tạo điều kiện thuận lợi cho bào tử động bơi tìm rễ cây. Nhiệt độ từ 20 đến 28 độ C thúc đẩy nấm phát triển sợi và giải phóng bào tử. Vào các tháng mùa khô, nấm chuyển sang trạng thái bào tử hậu ngủ nghỉ trong lòng đất. Ngay khi có mưa rào đầu mùa, nguồn nấm này thức tỉnh và tấn công ngay vào các đầu rễ non. Vườn cây thiếu rãnh thoát nước luôn có tỷ lệ bệnh cao gấp nhiều lần vườn thoát nước tốt.

Bệnh vàng lá thối rễ có xu hướng gia tăng tỷ lệ và mức độ gây hại theo tuổi của vườn cây. Cây cam quýt từ 7 năm tuổi trở lên thường chịu áp lực bệnh nặng hơn cây mới trồng. Nguyên nhân do bộ rễ cây già cỗi suy giảm sức đề kháng tự nhiên. Đất canh tác lâu năm bị tích tụ nguồn nấm bệnh và cạn kiệt vi sinh vật có lợi. Việc lạm dụng phân bón hóa học trong thời gian dài làm chua đất và tổn thương hệ rễ tơ. Cây mang tải trọng quả lớn trong nhiều năm liên tiếp dễ bị suy nhược sinh lý. Khi nấm xâm nhập, các cây già cỗi không đủ khả năng tái tạo rễ mới và chết dần.

Nguồn lây lan nấm Phytophthora spp trong vườn cây rất đa dạng và khó kiểm soát. Nước mặt chảy tràn trong mùa mưa là con đường phát tán nhanh nhất của bào tử nấm. Dụng cụ cắt tỉa cành không được khử trùng mang mầm bệnh từ cây ốm sang cây khỏe. Con người và gia súc di chuyển trong vườn cũng mang theo đất chứa nấm từ vùng nhiễm bệnh. Cây giống mua trôi nổi không rõ nguồn gốc là nguyên nhân đưa nấm vào các vùng trồng mới. Việc đổ tàn dư thực vật nhiễm bệnh ngay tại gốc cây tạo ổ dịch thường trực. Bào tử nấm có thể tồn tại trong đất nhiều năm mà không cần cây ký chủ sống.

Nghiên cứu đã phân lập và tuyển chọn thành công các chủng vi sinh vật đối kháng từ đất vườn Cao Bằng. Các chủng nấm Trichoderma spp và vi khuẩn Bacillus spp bản địa thể hiện hoạt tính ức chế nấm Phytophthora rất mạnh. Vi sinh vật bản địa có ưu thế thích nghi tuyệt vời với khí hậu và thổ nhưỡng vùng cao. Chúng tiết ra các enzyme chitinase và glucanase làm tan vách tế bào nấm gây bệnh. Đồng thời, các chủng này sinh ra chất kích thích sinh trưởng thực vật giúp rễ cây phục hồi nhanh. Việc sử dụng nguồn gen vi sinh vật tại chỗ đảm bảo tính ổn định và hiệu lực sinh học lâu bền khi áp dụng vào thực tế đồng ruộng.

Ứng dụng chế phẩm sinh học chứa vi sinh vật đối kháng tại các vườn cam quýt mang lại kết quả rõ rệt. Mật độ nấm Phytophthora trong đất giảm đáng kể sau các đợt xử lý định kỳ. Tỷ lệ cây bị thối rễ xì mủ giảm từ 40% đến 60% so với vườn đối chứng không xử lý. Hệ thống rễ tơ của cây phục hồi mạnh mẽ, lá xanh dày và bóng trở lại. Chế phẩm sinh học còn hỗ trợ phân giải chất hữu cơ khó tiêu trong đất thành dinh dưỡng dễ hấp thu. Năng suất quả và chất lượng mẫu mã tăng lên rõ rệt. Đất vườn trở nên tơi xốp, giàu mùn và duy trì được cân bằng sinh thái tự nhiên.

Kiểm soát bệnh hiệu quả đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ theo quy trình quản lý dịch hại tổng hợp IPM. Nhà vườn cần thiết kế hệ thống rãnh thoát nước sâu để chống ngập úng mùa mưa. Vệ sinh vườn thường xuyên, cắt tỉa cành thông thoáng và quét vôi quanh gốc định kỳ. Bổ sung phân hữu cơ hoai mục ủ cùng nấm đối kháng để tăng cường hệ đệm sinh học cho đất. Chỉ sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hóa học đặc trị khi áp lực dịch bệnh quá cao và tuân thủ nguyên tắc 4 đúng. Quy trình IPM giúp giảm thiểu chi phí thuốc trừ sâu, bảo vệ nguồn nước và phát triển thương hiệu cây ăn quả có múi bền vững.