Luận án nghiên cứu đặc điểm sinh học sinh thái nhện gié Steneotarsonemus spinki hại lúa và biện pháp phòng chống

1 MỞ ðẦU 1 Tính cấp thiết của ñề tài Lúa là một trong ba cây lương thực chủ yếu trên thế giới, với gần 70% dân số thế giới dùng gạo trong bữa ăn hàng ngày. Ở Việt Nam, ñã từ lâu cây lúa ñã trở thành cây lương thực chủ yếu, có ý nghĩa ñáng kể trong nền kinh tế và xã hội của nước ta. Theo Tổng cục Thống kê, năm 2010 sản xuất lúa ước ñạt với diện tích khoảng 7,5 triệu ha và sản lượng gần 40 triệu tấn (chiếm khoảng 86,9% diện tích và 89,6% sản lượng trong nhóm cây lương thực có hạt) [19]. Nước ta có ñiều kiện khí hậu nhiệt ñới ẩm, thuận lợi cho cây trồng sinh trưởng phát triển, ñồng thời ñây cũng là ñiều kiện tốt ñể sâu, bệnh (dịch hại) phát triển.

Nhện gié Steneotarsonemus spinki Smiley (Tarsonemidae: Acarina) hại lúa là một loài ít phổ biến ñã xuất hiện và gây hại ñược ghi nhận trong hơn 20 năm qua, ñặc biệt là trong một vài năm trở lại ñây nhện gié nổi lên như một ñối tượng dịch hại nghiêm trọng. Sự gây hại của loài này có chiều hướng gia tăng ở vùng Hà Nội, các tỉnh Trung du, miền núi phía Bắc (Nguyễn Văn ðĩnh và Trần Thị Thu Phương, 2006) [10], (Nguyễn Văn ðĩnh và Vương Tiến Hùng, 2007) [12]. Tại một số diện tích hẹp ở Hải Dương, trên lúa mùa sớm nhện gié ñã làm thiệt hại năng suất tới gần 60% (ðỗ Thị ðào và cs, 2008) [5]. Theo số liệu thống kê của phòng BVTV (Cục BVTV), năm 2010 nhện gié ñã xuất hiện gây hại ở cả 3 vùng trồng lúa của nước ta (các tỉnh phía Bắc, Bắc Trung bộ và các tỉnh phía Nam) với tổng diện tích nhiễm nhện gié là 64848 ha, nhiễm nặng 2113 ha và diện tích phòng trừ là 11360 ha.

Với kích thước cơ thể rất nhỏ bé, nhện gié lại có phương thức sống khác với nhóm côn trùng hại lúa ñã biết như chúng sống trong tổ ở gân lá, gây hại ở mặt trong bẹ lá lúa, ống thân lúa và khả năng chịu nước và chịu lạnh cao, có sức sinh sản lớn, cho nên nhện gié là ñối tượng rất khó phòng chống. 2 Trước tình hình gây hại của nhện gié Steneotarsonemus spinki Smiley hại lúa ngày càng tăng trong thời gian gần ñây, trong khi ñó người nông dân chưa có những hiểu biết nhiều về ñối tượng này cũng như biện pháp phòng trừ hiệu quả chúng trong sản xuất. Xuất phát từ những yêu cầu thực tế ñó, ñòi hỏi phải có những nghiên cứu mang tính hệ thống ñể phòng trừ hiệu quả nhện gié hại lúa, chúng tôi tiến hành thực hiện ñề tài: “Nghiên cứu ñặc ñiểm sinh học, sinh thái của nhện gié Steneotarsonemus spinki Smiley hại lúa và biện pháp phòng chống chúng ở một số tỉnh miền Bắc Việt Nam”. 2 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của ñề tài 2.1 Ý nghĩa khoa học của ñề tài Cung cấp những dẫn liệu khoa học mới về ñặc ñiểm sinh vật học, sinh thái học của loài nhện gié Steneotarsonemus spinki Smiley hại lúa và ảnh hưởng của yếu tố mùa vụ, chân ñất, giống lúa, mức bón ñạm ñến biến ñộng số lượng loài nhện gié Steneotarsonemus spinki Smiley.

ðề tài ñã cung cấp những dẫn liệu khoa học về thành phần các loài thiên ñịch và ký chủ của nhện gié Steneotarsonemus spinki Smiley hại lúa ở một số tỉnh miền Bắc Việt Nam.2 Ý nghĩa thực tiễn của ñề tài Bổ xung dẫn liệu về hiệu lực của một số loại thuốc hóa học ñối với nhện gié, thời ñiểm phòng trừ nhện gié hiệu quả. Những dẫn liệu của ñề tài góp phần làm cơ sở cho việc xây dựng quy trình quản lý tổng hợp (IPM) loài nhện gié Steneotarsonemus spinki Smiley hại lúa ở một số tỉnh miền Bắc Việt Nam. 3 Mục ñích và yêu cầu của ñề tài 3.1 Mục ñích của ñề tài Nghiên cứu xác ñịnh ñặc ñiểm sinh học, sinh thái của loài nhện gié Steneotarsonemus spinki Smiley và các biện pháp phòng chống chúng. Trên 3 cơ sở ñó, xây dựng quy trình quản lý tổng hợp (IPM) nhện gié hại lúa áp dụng cho một số tỉnh miền Bắc Việt Nam.2 Yêu cầu của ñề tài - Xác ñịnh ñặc ñiểm sinh học, sinh thái học của nhện gié hại lúa Steneotarsonemus spinki Smiley ở một số tỉnh miền Bắc Việt Nam.

- Xác ñịnh diễn biến mật ñộ của nhện gié Steneotarsonemus spinki Smiley và mối quan hệ của chúng với các yếu tố (mùa vụ, giống lúa, chân ñất, mức bón ñạm) ở một số tỉnh miền Bắc Việt Nam. Thành phần ký chủ và thiên ñịch của nhện gié hại lúa. - Nghiên cứu các biện pháp phòng trừ nhện gié, trên cơ sở ñó xây dựng biện pháp quản lý tổng hợp (IPM) nhện gié Steneotarsonemus spinki Smiley hại lúa ở một số tỉnh miền Bắc Việt Nam. 4 ðối tượng và phạm vi nghiên cứu của ñề tài 4.1 ðối tượng nghiên cứu của ñề tài Nghiên cứu loài nhện gié Steneotarsonemus spinki Smiley (họ Tarsonemidae, bộ Acarina) hại lúa và các loài thiên ñịch của chúng, chú trọng hơn ñến loài nhện nhỏ bắt mồi Lasioseius sp.2 Phạm vi nghiên cứu của ñề tài Phạm vi nghiên cứu của ñề tài là về ñặc ñiểm sinh vật học, sinh thái học và các yếu tố ảnh hưởng ñến diễn biến số lượng và hiệu quả của các biện pháp phòng chống nhện gié Steneotarsonemus spinki Smiley hại lúa ở một số tỉnh miền Bắc Việt Nam.

5 Những ñóng góp mới của luận án Bổ sung một số dẫn liệu về ñặc ñiểm sinh vật học, sinh thái học của loài nhện gié Steneotarsonemus spinki Smiley hại lúa và thành phần ký chủ của nhện gié ở một số tỉnh miền Bắc Việt Nam. Xác ñịnh 4 loài thiên ñịch của nhện gié hại lúa, cung cấp một số dẫn 4 liệu về khả năng sử dụng loài nhện nhỏ bắt mồi Lasioseius sp. phòng chống loài nhện gié Steneotarsonemus spinki Smiley ở Việt Nam. Lần ñầu tiên xây dựng quy trình quản lý tổng hợp loài nhện gié Steneotarsonemus spinki Smiley hại lúa, triển khai thực hiện ñạt hiệu quả kinh tế tại tỉnh Hải Dương và Hà Nam.

5 Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1.1 Cơ sở khoa học của ñề tài Lúa là cây lương thực chính ở nước ta, chiếm khoảng 80% diện tích và 72% sản lượng trong nhóm cây lương thực (lúa, ngô, khoai lang, sắn) [19]. Trong thời gian gần ñây, tổng sản lượng lương thực tăng nhanh, nhất là sản lượng lúa, ñó là kết quả của việc áp dụng nhiều biện pháp canh tác mới như gieo trồng các giống lúa mới, cấy với mật ñộ dầy, bón nhiều phân hóa học và sử dụng nhiều thuốc trừ sâu, tăng vụ, xen vụ,. ñã ñược áp dụng rộng rãi. Ở nước ta, nhện gié ñược ghi nhận gây hại trên lúa tại Thừa Thiên - Huế (Ngô ðình Hòa, 1992) [13], ở vùng ñồng bằng sông Hồng (Nguyễn Văn ðĩnh, 1994) [6].

Tại nhiều tỉnh phía Nam (An Giang, ðồng Tháp, Tiền Giang, Kiên Giang,.) ñã ghi nhận triệu chứng “bệnh cạo gió” gây ra bởi loài này. Trong khoảng 10 năm trở lại ñây, nhện gié Steneotarsonemus spinki Smiley ñã trở thành ñối tượng gây hại khá phổ biến trên lúa. Sự xuất hiện và gây hại mạnh của nhện gié tại miền Bắc trong vòng vài năm vừa qua cho thấy hệ thống canh tác ở ñây có nhiều ñiểm bất hợp lý, ñã làm cho nhóm dịch hại nhỏ này (cùng với nhện ñỏ Tetranychus cinnabarinus K. và nhện trắng Polyphagotarsonemus latus B.

hại cây trồng) trở nên quan trọng, từ chỗ dịch hại thứ yếu (hoặc không biết ñến) trở thành dịch hại quan trọng, mà trên thế giới thường gọi là nhóm “MAN MADE PESTS” - nhóm do con người tạo nên. Nhóm dịch hại này có ñặc ñiểm chung là sự gia tăng quần thể lớn, sinh sản mạnh, vòng ñời ngắn và thường bị nhóm thiên ñịch phong phú khống chế. Một khi nhóm thiên ñịch do các ñiều kiện bất thuận (thường là do phun thuốc trừ sâu hóa học) không phát huy ñược tác dụng thì nhện hại sẽ chiếm ưu thế và sự thiệt hại là rất lớn và khó kiểm soát. 6 Nhện gié Steneotarsonemus spinki Smiley với phương thức sống: ñục vào bẹ lá lúa, sống trong tổ, khả năng chịu nước và chịu lạnh cao, sức sinh sản lớn, khác biệt với nhiều loài nhện nhỏ hại cây trồng như nhện trắng Polyphagotarsonemus latus Banks, nhện ñỏ son Tetranychus cinnabarius Boisduval, nhện ñỏ hại chè Oligonychus coffeae Niet., nhện ñỏ cam chanh Panonychus citri McG.

Triệu chứng gây hại lại dễ nhầm lẫn với triệu chứng của các bệnh do vi sinh vật gây nên (như nấm, vi khuẩn Pseudomonas glumae.) mà người ta thường gọi là “bệnh lem lép”. Trong các năm 2007, 2008 tình hình nhện gié gây hại ngày một tăng. Theo thống kê chưa ñầy ñủ của 11/25 tỉnh thành ở miền Bắc, diện tích lúa bị nhện gié gây hại trong 2 năm 2007, 2008 là trên 5000 ha. Có nhiều tỉnh như Thái Nguyên, Phú Thọ diện tích lúa mùa bị hại nặng lên tới trên 500 ha, toàn thân cây lúa chuyến sang màu xám nâu hơi ñen, mất màu vàng ñặc trưng khi lúa chín, năng suất giảm ñáng kể.

Các tỉnh miền núi cao như ðiện Biên, Sơn La và ở ñồng bằng sông Hồng như Hải Dương, Ninh Bình, Bắc Ninh,… cũng ñã ghi nhận sự gây hại của nhện gié [20]. Vụ mùa năm 2009, nhện gié gây hại và phân bố rộng hơn năm trước, hại nặng cục bộ ở một số tỉnh Thái Nguyên, Bắc Giang, Hoà Bình, ðiện Biên, Quảng Ninh, Ninh Bình, Hưng Yên… Diện tích nhiễm hơn 2.000 ha, nhiễm nặng 115 ha (Trung tâm BVTV phía Bắc, 2009) [21]. Năm 2010, nhện gié xuất hiện ở cả 2 vụ nhưng hại chủ yếu ở vụ mùa, diện phân bố rộng hơn, mức ñộ gây hại nặng hơn vụ mùa năm trước. Diện tích nhiễm gần 10.000 ha, nhiễm nặng 1.

Trong vòng 5 năm trở lại ñây có sự gia tăng rõ rệt mức ñộ gây hại của nhện gié ở ðồng bằng sông Hồng và Trung du miền núi phía Bắc (Nguyễn Văn ðĩnh và Vương Tiến Hùng, 2007) [12]; (ðỗ Thị ðào và cs, 2008) [5]. Một số tỉnh ở miền Bắc như Hà Nam, Hải Dương, Ninh Bình, ðiện 7 Biên, Hưng Yên, Bắc Ninh, Thái Nguyên, Yên Bái, Lai Châu, năm 2011 từ ñầu tháng 9 ñến ñầu tháng 10, tỷ lệ hại của nhện gié phổ biến từ 3-7%, cao từ 20-40% và cục bộ tới 60% số dảnh bị hại. Tổng diện tích nhiễm nhện gié là 1.871 ha, nhiễm nặng 270 ha, diện tích phòng trừ phòng trừ 62 ha (Trung tâm BVTV phía Bắc, 2011) [23].