Nghiên cứu hiện trạng và giải pháp bảo tồn thiên môn chùm tại Gia Lai - Nguyễn Văn Vũ

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM NGUYỄN VĂN VŨ NGHIÊN CỨU HIỆN TRẠNG PHÂN BỐ VÀ GIẢI PHÁP BẢO TỒN, PHÁT TRIỂN LOÀI THIÊN MÔN CHÙM (ASPARAGUS RACEMOSUS WILLD.) TẠI TỈNH GIA LAI LUẬN ÁN TIẾN SĨ LÂM NGHIỆP HUẾ – NĂM 2020 ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM NGUYỄN VĂN VŨ NGHIÊN CỨU HIỆN TRẠNG PHÂN BỐ VÀ GIẢI PHÁP BẢO TỒN, PHÁT TRIỂN LOÀI THIÊN MÔN CHÙM (ASPARAGUS RACEMOSUS WILLD.) TẠI TỈNH GIA LAI Chuyên ngành: Lâm sinh Mã số: 9620205 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LÂM NGHIỆP NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC 1. TRẦN MINH ĐỨC HUẾ – NĂM 2020 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học do chính tôi thực hiện. Các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tất cả các nguồn thông tin trích dẫn trong luận án đã được liệt kê trong tài liệu tham khảo.

Nếu có gì sai sót tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm. Huế, ngày 09 tháng 7 năm 2020 Người viết cam đoan Nguyễn Văn Vũ ii LỜI CẢM ƠN Luận án này được hoàn thành tại Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Huế theo chương trình đào tạo nghiên cứu sinh từ năm 2016 đến 2019. Tôi xin cảm ơn sự quan tâm, tạo điều kiện của lãnh đạo Đại học Huế, lãnh đạo Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Huế. Tôi xin gửi lời cảm ơn đến lãnh đạo Trường Trung cấp Lâm nghiệp Tây Nguyên đã tạo điều kiện tốt nhất cho tôi được tham gia và hoàn thành chương trình đào tạo tiến sĩ.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS. Nguyễn Danh và TS. Trần Minh Đức là những người Thầy hướng dẫn khoa học đã dành nhiều thời gian, công sức và lòng nhiệt huyết để giúp đỡ tôi hoàn thành luận án này. Tôi xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ quý báu của quý Thầy, Cô giáo trong phòng Đào tạo, khoa Lâm nghiệp và tổ bộ môn Quản lý tài nguyên rừng và Môi trường đã giành cho tôi những góp ý quý báu và giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận án.

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Gia Lai, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Gia Lai, Ủy ban nhân dân và Hạt Kiểm lâm các huyện Mang Yang, KBang, Kông Chro, Krông Pa, Chư Pưh và Đức cơ cùng Ủy ban nhân dân 18 xã thuộc 6 huyện nói trên đã tạo điều kiện thuận lợi cho bản thân tôi trong quá trình thu thập số liệu. Tôi xin gửi lời cảm ơn đến các buôn làng, các thầy thuốc và người dân địa phương đã tận tình hợp tác, cung cấp thông tin có liên quan đến luận án. Tôi xin cảm ơn tập thể viên chức Trung tâm Thực nghiệm Mang Yang, đơn vị nơi tôi trực tiếp công tác, đã giúp đỡ, hỗ trợ tôi trong quá trình thực hiện luận án. Cảm ơn vợ và các con đã luôn động viên và đồng hành cùng tôi, là hậu phương vững vàng để cho tôi yên tâm học tập và nghiên cứu.

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm sâu sắc đến tất cả mọi người đã giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận án này mà tôi không kể tên hết được. Xin trân trọng cảm ơn! TP. Huế, ngày 09 tháng 07 năm 2020 Nguyễn Văn Vũ iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN .ii MỤC LỤC. iii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT.

vi DANH MỤC CÁC BẢNG .vii DANH MỤC CÁC HÌNH. ix MỞ ĐẦU. 1 1- Tính cấp thiết của đề tài. 1 2- Mục tiêu của đề tài.

2 3- Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài. 2 4- Những điểm mới của đề tài. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU. Cơ sở lý luận của các vấn đề nghiên cứu.

Phân loại thực vật. Phân bố thực vật. Sinh thái học. Tri thức bản địa.

Bảo tồn Đa dạng sinh học. Nhân giống thực vật. Cơ sở thực tiễn của các vấn đề nghiên cứu. Những nghiên cứu ở nước ngoài liên quan đến đề tài.

Những nghiên cứu ở Việt Nam. Thảo luận tổng quan và xác định vấn đề nghiên cứu. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Phạm vi, đối tượng nghiên cứu.

Phạm vi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Phương pháp tiếp cận. Phương pháp kế thừa tài liệu thứ cấp. Phương pháp thu thập tài liệu sơ cấp. Phương pháp xác định giải pháp bảo tồn và phát triển loài Thiên môn chùm tại tỉnh Gia Lai.

Phương pháp xử lý số liệu nghiên cứu. KHÁI QUÁT ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI TỈNH GIA LAI. Khái quát về điều kiện tự nhiên. Vị trí địa lý, địa hình.

Khí hậu - thuỷ văn. Tài nguyên đất đai, khoáng sản. Tài nguyên rừng. Tài nguyên về du lịch.

Khái quát về tình hình kinh tế - xã hội. Tình hình kinh tế. Tình hình văn hóa - xã hội. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN.

Danh pháp khoa học và đặc điểm sinh vật học của loài Thiên môn chùm. Giám định loài và xác định danh pháp khoa học. Đặc điểm sinh vật học của loài Thiên môn chùm. Đặc điểm phân bố và sinh thái của loài Thiên môn chùm.

Hiện trạng phân bố của loài Thiên môn chùm. Đặc điểm phân bố và sinh thái của loài Thiên môn chùm. Cơ sở khoa học và thực tiễn để bảo tồn và phát triển Thiên môn chùm tại tỉnh Gia Lai. Tri thức bản địa về khai thác và sử dụng Thiên môn chùm.

Thực trạng công tác quản lý và các mối đe dọa đối với loài Thiên môn chùm tại Gia Lai. Tiềm năng gây trồng và phát triển Thiên môn chùm. Kỹ thuật gieo ươm cây con từ hạt giống loài Thiên môn chùm. Kỹ thuật trồng loài Thiên môn chùm trên các điều kiện lập địa khác nhau.

Đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển loài Thiên môn chùm tại tỉnh Gia Lai. 123 2- Những tồn tại, hạn chế. 127 DANH MỤC CÁC BÀI BÁO KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA LUẬN ÁN. 129 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

139 vi DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Từ viết tắt Nghĩa của từ viết tắt 2,4-D Diclorophenoxy Acetic Acid BAP (BA) 6-benzyl adenine cs Cộng sự CT Công thức D Đường kính gốc cây Thiên môn chùm DAP Di amôn phốt phát ĐDSH Đa dạng sinh học DNA Deoxyribo Nucleic Acid GIS Geographic Information System -Hệ thống thông tin địa lý GP Giải pháp GPS Global Positioning System - Hệ thống định vị toàn cầu H Chiều cao vút ngọn cây Thiên môn chùm HST Hệ sinh thái IAA Indolyl Acetic Acid IBA Indolyl Butyric Acid In vitro Nhân giống trong ống nghiệm, vi nhân giống International Union for Conservation of Nature - Liên minh bảo tồn IUCN thiên nhiên quốc tế LSNG Lâm sản ngoài gỗ mg/L Đơn vị miligam/lít MS Murashige and Skoog medium - Môi trường nuôi cấy in vitro N, P, K Nitơ, Phốt pho, Kali NAA Naphthyl Acetic Acid PCCCR Phòng cháy chữa cháy rừng pH Độ pH của đất ppm Part per million (1ppm= 1mg/L), đơn vị đo nồng độ hóa chất QLBVR Quản lý bảo vệ rừng SK Sinh khối SKCK Sinh khối củ khô SKCT Sinh khối củ tươi SKKTC Sinh khối khô toàn cây SKTTC Sinh khối tươi toàn cây SPSS Statistical Package for the Social Sciences - Phần mềm xử lý thống kê TMC Thiên môn chùm UBND Ủy ban nhân dân United Nations Educational Scientific and Cultural Organization - UNESCO Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hiệp quốc vii DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2. Đặc điểm điều kiện lập địa nơi trồng TMC tại Gia Lai. Đặc điểm vật hậu của loài Thiên môn chùm tại khu vực nghiên cứu. Chu kỳ sinh trưởng và phát triển của loài Thiên môn chùm.

Hiện trạng tái sinh tự nhiên của Thiên môn chùm. Độ cao địa hình nơi Thiên môn chùm phân bố tự nhiên. Đặc điểm chế độ nhiệt nơi Thiên môn chùm phân bố tự nhiên tại Gia Lai. Lượng mưa và chỉ số khô hạn tại địa phương có TMC phân bố.

Tần suất xuất hiện loài TMC theo dạng sinh cảnh. Tổ thành tầng cây gỗ lớn nơi sinh cảnh Thiên môn chùm mọc. Tổ thành tầng cây tái sinh nơi sinh cảnh có Thiên môn chùm mọc. Tổ thành tầng cây bụi thảm tươi nơi sinh cảnh Thiên môn chùm mọc.

Tổng hợp kết quả khảo sát hiện trạng phân bố của loài TMC theo yếu tố địa hình và sinh thái. Các bài thuốc có thành phần TMC được người Bahnar, Jrai sử dụng để chữa bệnh và chăm sóc sức khỏe tại cộng đồng. Phân tích các mối đe dọa và nguyên nhân tác động đến quần thể loài TMC tại khu vực nghiên cứu. Phân tích các mối đe dọa và nguyên nhân tác động đến tri thức bản địa trong khai thác và sử dụng loài TMC.

Diện tích các khu vực có độ tàn che phù hợp với sự phát triển của loài cây Thiên môn chùm trên địa bàn tỉnh Gia Lai. Thống kê diện tích phù hợp với đặc điểm sinh thái loài TMC. Tỷ lệ nảy mầm của 3 phương pháp xử lý hạt giống TMC. Tỷ lệ nảy mầm của hạt giống TMC theo thời gian xử lý.

Sinh trưởng D, H của TMC ở các công thức thành phần ruột bầu. Tỷ lệ sống của TMC ở các công thức thành phần ruột bầu. Sinh trưởng D, H của TMC ở các công thức bón thúc phân. Tỷ lệ sống của TMC ở các công thức bón thúc khác nhau.

Sinh trưởng D, H của TMC ở các thí nghiệm che sáng. Tỷ lệ sống của Thiên môn chùm ở các công thức che sáng trong giai đoạn vườn ươm. Một số mật độ và kích thước mặt luống trồng Thiên môn chùm. Các chỉ tiêu sinh trưởng và sinh khối của TMC ở 2 phương thức trồng khác nhau.

Kết quả phân tích phương sai đa nhân tố tác động đến sinh trưởng D, H và sinh khối của TMC trong điều kiện gây trồng. Sinh trưởng, sinh khối và tỷ lệ sống của TMC ở 3 nơi trồng khác nhau. Sinh trưởng và sinh khối của Thiên môn chùm ở các công thức bón lót. Sinh trưởng và sinh khối của Thiên môn chùm ở các công thức bón thúc112 Bảng 4.

Khung giải pháp bảo tồn và phát triển loài TMC tại tỉnh Gia Lai. 117 ix DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1. Hình ảnh hoa và quả của loài TMC. Sơ đồ Khung phương pháp nghiên cứu của đề tài.

Sơ đồ minh họa độ tàn che trên tuyến cơ sở (Tcs) trong OTC .