Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu chữ Nôm và tiếng Việt trong Nhị độ mai tinh tuyển

BỘ GIÁO DỤC V Đ O TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI VÕ THỊ NGỌC THÚY Nghiên cứu chữ Nôm và tiếng Việt trong văn bản Nhị độ mai tinh tuyển LUẬN ÁN TIẾN SĨ NG V N HA NỘI - 2019 BỘ GIÁO DỤC V Đ O TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI VÕ THỊ NGỌC THÚY Nghiên cứu chữ Nôm và tiếng Việt trong văn bản Nhị độ mai tinh tuyển Chuyên ngành: Hán Nôm Mã số: 9.04 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NG V N Người hướng dẫn khoa học: 1. Nguyễn Ngọc San 2. Dƣơng Tuấn Anh HA NỘI - 2019 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ “Nghiên cứu chữ Nôm và tiếng Việt trong văn bản Nhị độ mai tinh tuyển” là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu và tài liệu trong luận án là trung thực và chƣa đƣợc công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào.

Tất cả những tham khảo và kế thừa đều đƣợc trích dẫn và tham chiếu đầy đủ. Nghiên cứu sinh Võ Thị Ngọc Thúy ii LỜI CẢM ƠN Luận án này đã không thể hoàn thành nếu thiếu sự hƣớng dẫn, cổ vũ động viên và hỗ trợ của nhiều cá nhân và tổ chức. Trƣớc tiên, tôi xin bày tỏ sự kính trọng và lòng biết ơn sâu sắc tới GS. NGND Nguyễn Ngọc San và PGS.TS Dƣơng Tuấn Anh, hai ngƣời Thầy đã hết lòng hƣớng dẫn, động viên, giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và viết luận án này.

Những nhận xét và đánh giá của các Thầy, đặc biệt là những gợi ý về hƣớng giải quyết vấn đề trong suốt quá trình nghiên cứu, thực sự là những bài học vô cùng quý giá đối với tôi không chỉ trong quá trình viết luận án mà cả trong hoạt động nghiên cứu chuyên môn sau này. Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn chân thành đến các thầy cô giáo trong Tổ bộ môn Hán Nôm của Khoa Ngữ văn Trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội, các cô chú, anh chị trong Viện Nghiên cứu Hán Nôm đã tận tình giúp đỡ, tạo mọi điều kiện tốt nhất cho tôi trong quá trình thực hiện đề tài. Tôi xin cảm ơn Ban Giám hiệu và tập thể giảng viên Khoa Ngữ văn Trƣờng Đại học Sƣ phạm Huế, nơi tôi đang công tác đã chia sẻ, động viên, giúp đỡ để tôi hoàn thành luận án này. Cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình đã luôn hậu thuẫn cho tôi về thời gian, vật chất lẫn tinh thần để giúp tôi hoàn thành luận án này.

Nghiên cứu sinh Võ Thị Ngọc Thúy iii MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU .1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT. Tổng quan về tình hình nghiên cứu. Tổng quan tình hình nghiên cứu các tác phẩm diễn Nôm Nhị độ mai. Tổng quan tình hình nghiên cứu văn bản tác phẩm Nhị độ mai tinh tuyển.

Kết quả đạt được và những hạn chế trong các nghiên cứu trước. Cơ sở lí thuyết của đề tài. Lí thuyết văn bản học. Lí thuyết văn tự học.

Lí thuyết ngôn ngữ học .20 Tiểu kết chƣơng 1 .23 CHƢƠNG 2: KHẢO CỨU V N BẢN TÁC PHẨM NHỊ ĐỘ MAI TINH TUYỂN. Tình hình chung về các bản diễn Nôm từ truyện Nhị độ mai. Nhóm các văn bản truyện Nôm. Nhóm các kịch bản sân khấu.

Một số vấn đề văn bản học của NĐMTT. Mô tả văn bản. Chữ húy trong NĐMTT. Các bản sao của “Nhị độ mai tinh tuyển”.

Các bản sao của AB. Quá trình dịch chuyển các bản sao NĐMTT. Một số vấn đề về tác giả, tác phẩm truyện Nôm NĐMTT. Niên đại tác phẩm.52 Tiểu kết chƣơng 2 .62 CHƢƠNG 3: NGHIÊN CỨU CẤU TRÚC CH NÔM TRONG V N BẢN NHỊ ĐỘ MAI TINH TUYỂN.

Thống kê phân loại cấu trúc chữ Nôm. Mô hình phân loại. Tiêu chí thống kê. Kết quả thống kê.

Nhận xét về các loại cấu trúc chữ Nôm trong NĐMTT. Loại chữ Nôm vay mượn. Loại chữ Nôm tự tạo. Tương quan giữa các tiểu loại cấu trúc chữ Nôm trong NĐMTT.

Tương quan giữa cấu trúc chữ Nôm NĐMTT và các văn bản Nôm khác. Tương quan cấu trúc chữ Nôm giữa AB.350 với các bản sao. Đặc điểm riêng trong phong cách viết chữ Nôm của NĐMTT. Điểm riêng về hình thể chữ Nôm NĐMTT.

Chữ Nôm được ghi bằng nhiều cách khác nhau. Một số chữ Nôm hậu kì có cách ghi khác chữ Nôm sơ kì .98 Tiểu kết chƣơng 3 .102 CHƢƠNG 4: TIẾNG VIỆT QUA CÁCH GHI CH NÔM TRONG “NHỊ ĐỘ MAI TINH TUYỂN”. Cách ghi âm chữ Nôm trong văn bản NĐMTT. Cách ghi âm đầu.

Cách ghi phần vần. Vấn đề âm đệm. Cách ghi thanh điệu. Đặc điểm ngữ âm tiếng Việt thể hiện qua chữ Nôm trong NĐMTT.

Sự ổn định của một số âm đầu trong tiếng Việt: s, tr. Sự hòa lẫn/ đồng qui một số âm đầu. Đặc điểm từ vựng tiếng Việt thể hiện qua chữ Nôm trong NĐMTT. Độ phong phú từ vựng.

Cơ cấu từ vựng .141 Tiểu kết chƣơng 4 .159 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.162 TÀI LIỆU THAM KHẢO .163 PHỤ LỤC v DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 3. Bảng mô hình phân loại chữ Nôm trong NĐMTT .2: Bảng thống kê tỉ lệ cấu trúc chữ Nôm trong NĐMTT .3: Bảng tỉ lệ loại chữ Nôm A3 trong các văn bản Nôm. Bảng tỉ lệ loại chữ Nôm vay mƣợn trong một số văn bản Nôm.5: Bảng tỉ lệ loại chữ Nôm A2 trong một số văn bản Nôm .6: Bảng tỉ lệ loại chữ Nôm A4 trong các văn bản Nôm .7: Bảng tỉ lệ loại chữ Nôm B1 trong các văn bản Nôm.8: Bảng tổng hợp các mô hình cấu trúc hình thể trong NĐMTT .9: Bảng tổng hợp âm Nôm có nhiều cách viết trong NĐMTT .1: Đối chiếu âm đầu Nôm và âm đầu Hán Việt .2: Bảng đối chiêu các vần mở Nôm với vần Hán Việt .3: Bảng đối chiêu các vần nửa mở Nôm với vần Hán Việt .4: Bảng đối chiếu các vần Nôm có âm cuối m, n với vần Hán Việt.5: Bảng đối chiếu vần Nôm có âm cuối nh, ng với vần Hán Việt .6: Bảng đối chiếu vần Nôm có âm cuối c, ch với vần Hán Việt .7: Bảng đối chiếu vần Nôm có âm cuối p, t với vần Hán Việt .8: Bảng thành ngữ Việt cải biên trong NĐMTT .9: Bảng thành ngữ Việt sao phỏng trong NĐMTT .10: Cách diễn đạt mƣợn ý thành ngữ Hán Việt trong NĐMTT .11: Bảng tổng hợp số từ láy trong NĐMTT .12: Bảng tỉ lệ từ láy trong một số tác phẩm song thất lục bát .13: Bảng tỉ lệ từ láy trong một số truyện Nôm .156 vi DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3.1: Tỉ lệ các loại chữ Nôm trong NĐMTT .2: Tỉ lệ các loại chữ Nôm trong NĐMTT .3: Tỉ lệ các loại chữ Nôm trong NĐMTT theo thứ tự tăng dần .4: Tỉ lệ loại chữ Nôm vay mƣợn và loại chữ Nôm tự tạo trong NĐMTT .5: Tỉ lệ loại chữ Nôm vay mƣợn và loại chữ Nôm tự tạo trong NĐMTT. Tính cấp thiết của đề tài Chúng tôi chọn nghiên cứu chữ Nôm trong văn bản Nhị độ mai tinh tuyển 二 度 梅 精 � , vì những lí do sau: 1.

Trong hệ thống truyện Nôm Việt Nam có một số lƣợng lớn truyện lấy nguồn đề tài từ các truyện cổ của Trung Quốc nhƣ Song Tinh, Nữ tú tài, Phan Trần, Truyện Kiều, Hoa Tiên, Ngọc Kiều Lê, Nhị độ mai,… Trong đó, Nhị độ mai nổi lên nhƣ một hiện tƣợng đƣợc nhiều học giả Việt Nam và Trung Quốc quan tâm do sự đa dạng và không kém phần phức tạp khi lƣu truyền, phóng tác, chuyển thể từ tiểu thuyết chƣơng hồi bằng chữ Hán Trung hiếu tiết nghĩa Nhị độ mai. Riêng về thể loại truyện Nôm, ở Việt Nam đã có đến ba tác phẩm khác nhau cùng vay mƣợn cốt truyện này là NĐMDC (khuyết danh), CDNĐM của Thiện Đình Tiến Sĩ Đặng Xuân Bảng, NĐMTT do Song Đông Ngâm Tuyết Đƣờng soạn. Đây là một trƣờng hợp rất đặc biệt ẩn chứa nhiều điều lí thú cần đƣợc quan tâm khai thác. Mặc dù vậy, cho đến nay, chỉ có Nhị độ mai diễn ca đƣợc lƣu truyền rộng rãi với rất nhiều bản chữ Nôm khắc in và chép tay; đƣợc phiên âm và chú thích nhiều lần bằng chữ quốc ngữ; đƣợc phân tích và đánh giá giá trị trên nhiều bình diện.

Hai truyện Nôm còn lại đều tồn tại ở dạng độc bản chữ Nôm, chƣa đƣợc phiên âm nên rất xa lạ với độc giả. Vì diễn Nôm không trọn vẹn toàn bộ cốt truyện, việc truyện Nôm CDNĐM ít đƣợc nhắc đến là điều dễ hiểu. Tuy nhiên, việc truyện Nôm NĐMTT cũng chịu số phận tƣơng tự khi chỉ đƣợc giới nghiên cứu lƣớt qua với nhận định đây là tác phẩm “dựa” trên truyện Nôm NĐMDC, ít giá trị hơn NĐMDC lại là điều cần xem xét lại. Theo chúng tôi, NĐMTT thực sự là một truyện Nôm lục bát đặc sắc với nhiều điểm mới mẻ về thể loại (truyện đƣợc chia thành các hồi, mỗi hồi có hai câu thơ mở đầu) và nội dung, nghệ thuật.

Vì thế, chúng tôi muốn phiên âm, chú thích để giới thiệu văn bản này với độc giả. Truyện Nôm Nhị độ mai tinh tuyển 二 度 梅 精 � có rất nhiều điểm tƣơng đồng với truyện Nôm Nhị độ mai diễn ca 二 度 梅 演 歌. Đây là vấn đề đã đƣợc nhận diện từ lâu song không mấy ai đi sâu tìm hiểu, đối chiếu cụ thể để lí giải căn nguyên. Các nhà nghiên cứu dƣờng nhƣ bằng lòng với quan điểm cho rằng 2 NĐMTT chỉ là tác phẩm “phái sinh” từ NĐMDC.

Theo chúng tôi, mối quan hệ giữa các truyện Nôm cùng mƣợn cốt truyện Nhị độ mai có tính biện chứng, tác động qua lại chứ không đơn thuần là ảnh hƣởng một chiều từ tác phẩm ra đời trƣớc đến tác phẩm ra đời sau. Do đó, để có thể đánh giá đúng về giá trị của truyện Nôm NĐMTT, cần đối chiếu các tác phẩm này một cách có hệ thống, không chỉ từ phƣơng diện ngôn ngữ, văn học mà còn cả từ góc độ văn bản, văn tự học. Đƣợc soạn và sao chép vào cuối thế kỉ XIX, văn bản Nôm NĐMTT mang những đặc điểm tiêu biểu của chữ Nôm giai đoạn hậu kì (1884 - 1945). Việc nghiên cứu chữ Nôm trong văn bản này theo hƣớng văn tự học và ngôn ngữ học lịch sử là cách tiếp cận phù hợp, hứa hẹn đƣa lại nhiều kết quả khách quan, đáng tin cậy về cấu trúc và cách ghi âm chữ Nôm cũng nhƣ những biến đổi chủ yếu của chữ Nôm cuối thế kỉ XIX so với các giai đoạn trƣớc.