Luận án TS: Biểu thức ngôn ngữ so sánh trong tiếng Mường - Nghiên cứu của Lưu Văn Minh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI LƢU VĂN MINH BIỂU THỨC NGÔN NGỮ SO SÁNH TRONG TIẾNG MƢỜNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN (Ngôn ngữ học) Hà Nội – 2023 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI LƢU VĂN MINH BIỂU THỨC NGÔN NGỮ SO SÁNH TRONG TIẾNG MƢỜNG Chuyên ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 9.20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN (Ngôn ngữ học) NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1: GS.TS Đỗ Việt Hùng 2: PGS.TS Hà Quang Năng Hà Nội - 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Các số liệu thống kê là hoàn toàn trung thực do tôi thực hiện. Đề tài nghiên cứu và các kết luận khoa học chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kì công trình nào khác. Tác giả luận án Lƣu Văn Minh DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT Viết tắt Viết đầy đủ BTNNSS : Biểu thức ngôn ngữ so sánh PDĐSS : Phƣơng diện đƣợc so sánh TTĐSS : Thực thể đƣợc so sánh TTSS : Thực thể so sánh TNSS : Từ ngữ so sánh MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU.

Lí do chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu và phạm vi tƣ liệu khảo sát. Phƣơng pháp và thủ pháp nghiên cứu.

Đóng góp của luận án. Bố cục của luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU.

Tình hình nghiên cứu về so sánh. Tình hình nghiên cứu về tiếng Mƣờng và biểu thức ngôn ngữ so sánh trong tiếng Mƣờng. KHÁI QUÁT VỀ TỤC NGỮ, DÂN CA MƢỜNG. Cơ sở ngôn ngữ học.

Cơ sở tâm lí học. 28 Tiểu kết chƣơng 1. CẤU TẠO CỦA BIỂU THỨC NGÔN NGỮ SO SÁNH TRONG TIẾNG MƢỜNG. Thống kê và cấu tạo biểu thức ngôn ngữ so sánh dạng đầy đủ trong tiếng Mường.

Biểu thức ngôn ngữ so sánh dạng đầy đủ (mô hình chung). Biểu thức ngôn ngữ so sánh dạng đầy đủ có biến thể. Thống kê và cấu tạo biểu thức ngôn ngữ so sánh dạng khuyết thiếu trong tiếng Mường. Biểu thức ngôn ngữ so sánh dạng khuyết thiếu một yếu tố.

Biểu thức ngôn ngữ so sánh dạng khuyết thiếu hai yếu tố. 76 Tiểu kết chƣơng 2. BIỂU THỨC NGÔN NGỮ SO SÁNH VÀ ĐẶC TRƢNG VĂN HÓA MƢỜNG. BIỂU THỨC NGÔN NGỮ SO SÁNH VÀ THẾ GIỚI QUAN CỦA NGƢỜI MƢỜNG.

Biểu thức ngôn ngữ so sánh và đặc trƣng văn hóa vùng miền. Biểu thức ngôn ngữ so sánh có thực thể so sánh là hiện tƣợng thiên nhiên. BIỂU THỨC NGÔN NGỮ SO SÁNH VÀ NHÂN SINH QUAN CỦA NGƢỜI MƢỜNG. Biểu thức ngôn ngữ so sánh và việc đề cao con ngƣời.

Biểu thức ngôn ngữ so sánh và việc đề cao tính cộng đồng làng xóm. Biểu thức ngôn ngữ so sánh và việc đề cao nguyên tắc trọng tình, đề cao danh dự. Biểu thức ngôn ngữ so sánh và quan niệm về mối quan hệ trong gia đình. Biểu thức ngôn ngữ so sánh và việc phê phán những cái xấu trong xã hội.

Biểu thức ngôn ngữ so sánh và quan niệm về lao động, kinh nghiệm sản xuất. 144 Tiểu kết chƣơng 3. 148 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

152 DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ BIỂU ĐỒ I. Thực thể so sánh là cây thân gỗ. Thực thể so sánh là cây thân mềm. Thực thể so sánh là thực vật liên quan đến đời sống ẩm thực của người Mường.

Thực thể so sánh là động vật. Thực thể so sánh là những đồ vật, dụng cụ sinh hoạt và đời sống của người Mường. Thực thể so sánh là hiện tượng thiên nhiên.1: Biểu thức ngôn ngữ so sánh dạng đầy đủ và dạng khuyết thiếu trong tiếng Mường .2: Biểu thức ngôn ngữ so sánh dạng đầy đủ trong tiếng Mường.3: Biểu thức ngôn ngữ so sánh dạng khuyết thiếu trong tiếng Mường .4: Biểu thức ngôn ngữ so sánh dạng khuyết thiếu một yếu tố trong tiếng Mường .1: Thực thể so sánh là thế giới thực vật. Thực thể so sánh là cây thân gỗ.

Thực thể so sánh là cây thân mềm. Thực thể so sánh là thực vật liên quan đến đời sống ẩm thực của người Mường. Thực thể so sánh là động vật. Thực thể so sánh là đồ vật, dụng cụ sinh hoạt và đời sống của người Mường.

Thực thể so sánh là hiện tượng thiên nhiên. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1. So sánh là một phạm trù của tƣ duy. Ngay từ khi bắt đầu nhận thức thế giới khách quan, con ngƣời đã thực hiện thao tác so sánh để tri nhận những sự vật, hiện tƣợng chung quanh mình để tồn tại và phát triển.

So sánh cũng là hiện tƣợng quen thuộc trong cuộc sống nên trở thành đối tƣợng của nhiều ngành nghiên cứu khác nhau trong ngôn ngữ học. Với ngôn ngữ học, cụ thể là phân ngành phong cách học, so sánh là một biện pháp tu từ nhằm thể hiện một lối tri giác mới mẻ về đối tƣợng hƣớng tới hiệu quả thẩm mĩ. Với ngôn ngữ học tri nhận, so sánh đƣợc coi là một thể yếu của ẩn dụ. Do đó, nghiên cứu các biểu thức so sánh có thể chỉ ra đƣợc quan điểm tri nhận thế giới theo nguyên tắc “dĩ nhân vi trung” của mỗi dân tộc, cộng đồng.

So sánh có thể có từ chỉ ra sự so sánh hoặc không có từ để so sánh, thậm chí có những biểu thức ngôn ngữ không nói về so sánh nhƣng lại nhằm mục đích để so sánh. Tuy nhiên, không phải bao giờ ngƣời ta dùng so sánh cũng chỉ để cho biết cái này giống/khác cái kia mà có khi dùng so sánh để hƣớng tới một đích khác ngoài việc chỉ ra sự giống và khác nhau giữa các đối tƣợng. Với mong muốn tìm hiểu xem đằng sau việc chỉ ra cái này giống/khác với cái kia, ngƣời Mƣờng muốn hƣớng tới những đích gì, chúng tôi chọn các BTNNSS trong tiếng Mƣờng để nghiên cứu. Với mỗi dân tộc, yếu tố văn hóa có vai trò và vị trí vô cùng quan trọng.

Văn hóa đƣợc tạo thành từ nhiều yếu tố và ngôn ngữ là một yếu tố rất quan trọng của văn hóa. Ngôn ngữ có vai trò lƣu trữ, bảo tồn, sáng tạo và phát triển văn hóa. Qua ngôn ngữ của một dân tộc, chúng ta có thể hiểu đƣợc những đặc trƣng văn hóa của dân tộc đó. Bằng cách xem xét các BTNNSS trong tiếng Mƣờng, chúng tôi tiến hành nghiên cứu những đặc trƣng văn hóa Mƣờng đƣợc thể hiện thông qua các biểu thức ngôn ngữ đó.

Hi vọng nghiên 2 cứu này sẽ góp đƣợc phần vào việc giữ gìn, bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa của ngƣời Mƣờng. Từ những lí do trên, đề tài nghiên cứu “Biểu thức ngôn ngữ so sánh trong tiếng Mường” đƣợc chọn dùng cho luận án này. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 1. Mục đích nghiên cứu Đề tài “Biểu thức ngôn ngữ so sánh trong tiếng Mường” mong muốn đạt đƣợc các mục đích sau: làm sáng rõ đặc điểm của các BTNNSS trong tiếng Mƣờng về phƣơng diện cấu tạo, chức năng phản ánh và đặc trƣng văn hóa của ngƣời Mƣờng ở Việt Nam; góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị của ngôn ngữ, văn hóa Mƣờng; cung cấp tài liệu tham khảo cần thiết trong nghiên cứu, dạy học về tục ngữ, dân ca Mƣờng nói riêng và ngôn ngữ, văn hóa dân tộc Mƣờng nói chung.

Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt đƣợc mục đích nghiên cứu trên, luận án xác định các nhiệm vụ chính cần hoàn thành nhƣ sau: - Tổng quan tình hình nghiên cứu về so sánh, tình hình nghiên cứu về tiếng Mƣờng và BTNNSS trong tiếng Mƣờng. - Xác lập cơ sở lí thuyết cần thiết cho việc nghiên cứu BTNNSS trong tiếng Mƣờng. - Thống kê, phân loại và mô tả đặc điểm của các BTNNSS trong tiếng Mƣờng. - Tìm hiểu các đặc trƣng văn hóa của ngƣời Mƣờng đƣợc thể hiện và lƣu trữ trong các BTNNSS trong tiếng Mƣờng.

Ở một mức độ nhất định, luận án có liên hệ với với BTNNSS của tiếng Việt để tìm ra những tƣơng đồng và khác biệt về phƣơng diện ngôn ngữ và văn hóa giữa hai dân tộc. ĐỐI TƢỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU VÀ PHẠM VI TƢ LIỆU KHẢO SÁT 1. Đối tƣợng nghiên cứu 3 Đối tƣợng nghiên cứu của luận án là các BTNNSS trong tiếng Mƣờng (khảo sát trong tục ngữ, dân ca Mƣờng). Trong quá trình nghiên cứu, luận án không phân biệt so sánh logic và so sánh tu từ.

Phạm vi nghiên cứu Luận án nghiên cứu đặc điểm cấu tạo của BTNNSS trong tiếng Mƣờng và tìm hiểu đặc trƣng văn hóa của dân tộc Mƣờng thể hiện ở các BTNNSS. Ngoài ra, luận án bƣớc đầu đối chiếu với các BTNNSS trong tiếng Việt để tìm ra sự tƣơng đồng và khác biệt giữa ngƣời Mƣờng và ngƣời Việt. Phạm vi tƣ liệu khảo sát Để thực hiện đề tài “Biểu thức ngôn ngữ so sánh trong tiếng Mường”, luận án đã khảo sát tổng số 1.571 BTNNSS từ các công trình nghiên cứu về tục ngữ và dân ca Mƣờng đã đƣợc Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam sƣu tầm và xuất bản, cụ thể: I. Bùi Thiện (Sƣu tầm, biên dịch 2010), Dân ca Mường (phần tiếng Việt), Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội.

Minh Hiệu (2012), Tục ngữ, dân ca Mường Thanh Hóa, Nxb Thời đại, Hà Nội. Cao Sơn Hải (Sƣu tầm, biên dịch 2011), Những bài ca đám cưới người Mường Thanh Hóa, Nxb Lao động, Hà Nội. Cao Sơn Hải (2015), Tục ngữ Mường Thanh Hóa, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội. Bùi Chí Hăng (Sƣu tầm, dịch sang tiếng Việt 2012), Xường trai gái dân tộc Mường, Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội.

Kiều Trung Sơn (Chủ biên), Kiều Bích Thủy (2014), Hát ví đúm của người Mường ở Mường Bi (Tân Lạc – Hòa Bình), Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội. Đinh Văn Phùng (Sƣu tầm), Đinh Văn Ân (Biên dịch) (2015), Đang – Dân ca Mường, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội. Mai Thị Hồng Hải (2006), Góp phần nghiên cứu xường giao duyên của người Mường, Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội. PHƢƠNG PHÁP VÀ THỦ PHÁP NGHIÊN CỨU Luận án sử dụng các phƣơng pháp và thủ pháp chủ yếu sau: 1.

Các phƣơng pháp nghiên cứu 1. Phương pháp miêu tả Phƣơng pháp miêu tả đƣợc sử dụng để miêu tả đặc điểm mô hình cấu trúc, các dạng thức của BTNNSS trong tiếng Mƣờng và đặc điểm văn hóa của ngƣời Mƣờng đƣợc lƣu giữ trong các BTNNSS.