Luận án Trần Thị Hà: Thuật ngữ quân sự tiếng Việt Cấu tạo Định danh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI TRẦN THỊ HÀ THUẬT NGỮ QUÂN SỰ TRONG TIẾNG VIỆT TRÊN BÌNH DIỆN CẤU TẠO VÀ ĐỊNH DANH LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Hà Nội, 2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI TRẦN THỊ HÀ THUẬT NGỮ QUÂN SỰ TRONG TIẾNG VIỆT TRÊN BÌNH DIỆN CẤU TẠO VÀ ĐỊNH DANH Chuyên ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 9.20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1: PGS.TS Nguyễn Thị Ngân Hoa 2: PGS.TS Nguyễn Trọng Khánh Hà Nội, 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nghiên cứu, số liệu trình bày trong luận án là trung thực, những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Trần Thị Hà LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất đến các thày cô trong Tổ Ngôn ngữ - Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, những người đã giúp đỡ tôi hoàn thành chương trình Nghiên cứu sinh và viết luận án tiến sĩ. Trân trọng cảm ơn Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi đuợc học tập và nghiên cứu.

Đặc biệt, tôi xin gửi lời tri ân sâu sắc đến PGS.TS Nguyễn Thị Ngân Hoa và PGS, TS Nguyễn Trọng Khánh những thầy, cô đã luôn tận tâm, hết lòng chỉ bảo, hướng dẫn, động viên tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án này. Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới các nhà nghiên cứu chuyên ngành Ngôn ngữ học, hiện đang công tác tại Hội Ngôn ngữ học Việt Nam, Viện Ngôn ngữ học - Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam, Khoa Ngôn ngữ học - Trường Đại học KHXH & NV - ĐHQGHN, Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam,., những chuyên gia ngôn ngữ đã đóng góp những ý kiến quý báu giúp tôi hoàn thành luận án. Cuối cùng, tôi xin được cảm ơn tấm lòng yêu thương, chia sẻ của những người thân trong gia đình, bạn bè và đồng nghiệp trong suốt thời gian qua. Mặc dù bản thân tôi đã rất nỗ lực, cố gắng, nhưng khó tránh khỏi những hạn chế, thiếu sót, vì vậy, tôi kính mong Quý Thầy, Cô, các nhà khoa học đóng góp ý kiến để luận án được hoàn thiện hơn.

Tác giả Trần Thị Hà MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.

Nguồn ngữ liệu và phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của đề tài. Cấu trúc của luận án. 5 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN.

Tổng quan tình hình nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ ở Việt Nam. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ quân sự ở Việt Nam.

Một số vấn đề lí luận về thuật ngữ quân sự tiếng Việt. Cơ sở lí thuyết của luận án. Quan điểm của luận án về hình thức cấu trúc và nội dung ngữ nghĩa, phương thức biểu đạt của thuật ngữ quân sự tiếng Việt. 45 Tiểu kết chƣơng 1.

47 Chƣơng 2 CẤU TẠO THUẬT NGỮ QUÂN SỰ TIẾNG VIỆT. Yếu tố cấu tạo thuật ngữ quân sự tiếng Việt. Yếu tố thuần Việt. Yếu tố Hán-Việt.

Yếu tố Ấn - Âu. Các mô hình cấu tạo thuật ngữ quân sự tiếng Việt. Thuật ngữ một yếu tố. Thuật ngữ hai yếu tố.

Thuật ngữ ba yếu tố. Thuật ngữ bốn yếu tố. Thuật ngữ có hư từ. 74 Tiểu kết chƣơng 2.

84 Chƣơng 3 ĐỊNH DANH THUẬT NGỮ QUÂN SỰ TIẾNG VIỆT. Về các thuật ngữ thuộc lĩnh vực chuyên môn quân sự tiếng Việt. Về thuật ngữ “quân đội nhân dân Việt Nam”. Về thuật ngữ quân sự thuộc “quân chủng lục quân”.

Về thuật ngữ quân sự thuộc “quân chủng hải quân”. Về thuật ngữ quân sự thuộc quân chủng phòng không - không quân. Về thuật ngữ “bộ đội Biên phòng”. Về thuật ngữ “cảnh sát biển”.

Vai trò của việc định danh thuật ngữ quân sự. Những khác biệt trong định danh thuật ngữ quân sự tiếng Việt. Định danh thuật ngữ quân sự mang tính lịch sử. Định danh thuật ngữ quân sự thể hiện tư duy văn hóa cộng đồng.

Đặc điểm định danh của thuật ngữ quân sự tiếng Việt. Kiểu ngữ nghĩa của định danh thuật ngữ quân sự tiếng Việt. Cách thức biểu thị trong định danh thuật ngữ quân sự tiếng Việt. Các mô hình định danh thuật ngữ quân sự tiếng Việt.

Thuật ngữ chỉ hành động quân sự. Thuật ngữ chỉ vũ khí, khí tài quân sự. Thuật ngữ chỉ con người trong quân đội. Thuật ngữ chỉ phương thức, thủ đoạn chiến đấu.

Thuật ngữ chỉ không gian tác chiến. Thuật ngữ chỉ lĩnh vực khoa học quân sự. Thuật ngữ quân sự chỉ công tác chỉ huy. Thuật ngữ chỉ lực lượng quân sự.

Nhận xét về phương thức định danh thuật ngữ quân sự tiếng Việt. Qui loại các sự vật hiện tượng điển hình. Cụ thể hóa đặc điểm của sự vật hiện tượng trong lĩnh vực quân sự. 120 Tiểu kết chƣơng 3.

123 Chƣơng 4 SỬ DỤNG THUẬT NGỮ QUÂN SỰ TIẾNG VIỆT. Thực trạng sử dụng thuật ngữ quân sự tiếng Việt hiện nay. Chưa thống nhất trong sử dụng thuật ngữ quân sự vay mượn. Chưa thống nhất trong sử dụng thuật ngữ có hư từ, thuật ngữ quá dài dòng.

Chưa thống nhất trong sử dụng thuật ngữ gần nghĩa, đồng nghĩa, đa nghĩa và thuật ngữ nhiều tên gọi. Những tồn tại trong dịch thuật thuật ngữ quân sự. Những vấn đề còn tồn tại trong từ điển thuật ngữ quân sự. Một số đề xuất về việc sử dụng thuật ngữ quân sự tiếng Việt.

Sử dụng thuật ngữ vay mượn. Sử dụng thuật ngữ có hư từ và thuật ngữ quá dài dòng. Sử dụng thuật ngữ gần nghĩa, đồng nghĩa, đa nghĩa và thuật ngữ nhiều tên gọi. Sử dụng thuật ngữ quân sự trong dịch thuật.

Chỉnh lý từ điển thuật ngữ quân sự tiếng Việt. 145 Tiểu kết chƣơng 4. 148 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 152 PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2.

Từ loại của các thuật ngữ một yếu tố. Nguồn gốc của các thuật ngữ một yếu tố. Từ loại của các thuật ngữ hai yếu tố. Nguồn gốc của các thuật ngữ 2 yếu tố.

Từ loại của các thuật ngữ ba yếu tố. Nguồn gốc của các thuật ngữ ba yếu tố. Mô hình cấu tạo của các thuật ngữ ba yếu tố. Từ loại của các thuật ngữ bốn yếu tố.

Nguồn gốc của thuật ngữ bốn yếu tố. Mô hình cấu tạo của các thuật ngữ bốn yếu tố. Từ loại của các thuật ngữ có yếu tố hư từ. Nguồn gốc của các thuật ngữ có yếu tố hư từ.

Mô hình cấu tạo của các thuật ngữ có yếu tố hư từ. Số lượng thuật ngữ thuộc các quân binh chủng. Bảng số lượng mô hình định danh thuật ngữ quân sự tiếng Việt. Bảng tổng kết tần số xuất hiện của các đặc trưng được lựa chọn làm cơ sở định danh thuật ngữ quân sự tiếng Việt.

Lý do chọn đề tài 1. Trong thời đại khoa học công nghệ 4.0, việc giao lưu về các vấn đề kinh tế, chính trị, ngoại giao, văn hóa đang diễn ra nhanh chóng từng ngày, từng giờ và một trong những công cụ quan trọng góp phần chuyển tải thông tin về các lĩnh vực ấy là ngôn ngữ, trong đó có hệ thuật ngữ. Bởi thuật ngữ gắn với quá trình tư duy trừu tượng của con người, đánh dấu sự phát triển của văn minh nhân loại. Một đất nước sẽ không thể phát triển được nếu không cập nhật những thuật ngữ khoa học thế giới.

Chính vì vậy, nghiên cứu thuật ngữ nói chung có ý nghĩa thiết thực cho công cuộc phát triển ngôn ngữ nói riêng và các mặt của đời sống xã hội nói chung. Hiện nay, Việt Nam vẫn đang phải đồng thời tiến hành hai nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ tổ quốc. Tình hình thế giới đang tạo ra nhiều cơ hội cũng như nhiều thách thức với sự phát triển kinh tế đất nước. Chúng ta vừa phải thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế vừa phải đối mặt với âm mưu“Diễn biến hòa bình” và Bạo loạn lật đổ của các thế lực thù địch trên thế giới.

Vì vậy, nghiên cứu thuật ngữ quân sự nhằm góp phần chỉnh lí, sử dụng chúng một cách khoa học trong thực tiễn quân sự, nhất là trong công tác chỉ đạo, lãnh đạo ở cấp trung đoàn, sư đoàn là việc làm mang lại ý nghĩa thiết thực. Trong hàng loạt vấn đề đặt ra khi nghiên cứu thuật ngữ quân sự, chúng tôi nhận thấy việc cập nhật những thành tựu khoa học trong thực tiễn quân sự vào nội hàm khái niệm thuật ngữ và cách sử dụng thuật ngữ theo những hình thức ngôn ngữ và ngữ nghĩa nhất định đang được các nhà nghiên cứu quan tâm. Bởi hiện nay, bên cạnh những thuật ngữ chính xác, ngắn gọn, khoa học quân sự vẫn còn tồn tại những cách sử dụng thuật ngữ quá dài dòng, nhiều hình thức ngôn ngữ tương đương chỉ biểu thị một khái niệm, sử dụng các thuật ngữ có hư từ và không có hư từ chưa thực sự hợp lý, sử dụng thuật 1 ngữ trong dịch thuật còn thiếu tính thống nhất. Ngoài ra, việc nghiên cứu lý luận về thuật ngữ quân sự còn chưa nhiều.

Ngoài một vài tập bài giảng, một vài cuốn từ điển và một luận án tiến sĩ nghiên cứu về cấu tạo của hệ thuật ngữ quân sự thì hầu như chưa có công trình nào nghiên cứu hệ thống, chuyên sâu bản chất về lớp từ vựng đặc thù này. Vì vậy, rất cần thiết phải xem xét các mặt của thuật ngữ quân sự như cấu tạo, định danh và cách sử dụng chúng nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho công tác chỉnh lý, sử dụng và biên soạn từ điển. Với những lý do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài “Thuật ngữ quân sự trong tiếng Việt trên bình diện cấu tạo và định danh”. Chúng tôi hi vọng, kết quả nghiên cứu của đề tài góp phần bổ sung vào những phần khuyết thiếu trong hệ thống lý luận về thuật ngữ quân sự tiếng Việt và đánh giá khách quan vai trò quan trọng của chúng đối với chuyên môn quân sự trong thực tiễn cũng như sự phát triển chung của ngôn ngữ.