Luận án: Ảnh hưởng Tư tưởng Nho giáo về Giáo dục tới Giáo dục - Khoa cử Việt Nam (Thế kỷ XI-XV)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN KHOA TRIẾT HỌC ---------- PHẠM THỊ QUỲNH ẢNH HƢỞNG CỦA TƢ TƢỞNG NHO GIÁO VỀ GIÁO DỤC TỚI LĨNH VỰC GIÁO DỤC - KHOA CỬ VIỆT NAM TỪ THẾ KỶ XI ĐẾN THẾ KỶ XV Chuyên ngành: Chủ nghĩa DVBC và CNDVLS Mã số: 62.05 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN: PGS. Trần Nguyên Việt TS. Nguyễn Thanh Bình HÀ NỘI - 2014 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi , dưới sự hướng dẫn của PGS. Trầ n Nguyên Viê ̣t và TS.

Nguyễn Thanh Bình. Những kết quả và nội dung của luận án là trung thực. Các tài liệu tham khảo có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng. Hà Nội, ngày 20 tháng 01 năm 2014 Tác giả Phạm Thị Quỳnh LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

Lý do chọn đề tài. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu.

Đóng góp của luận án. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án. Kết cấu của luận án. 5 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CƢ́U VÀ MỘT SỐ THUẬT NGƢ̃ ĐƢỢC DÙNG TRONG LUẬN ÁN.

30 Chƣơng 1: SỰ RA ĐỜI TƢ TƢỞNG NHO GIÁO VỀ GIÁO DỤC VÀ MỘT SỐ NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA NÓ. Điều kiện và tiền đề cơ bản cho sự ra đời tư tưởng Nho giáo về giáo dục ở Trung Quố c. Điều kiện kinh tế - xã hội. Tiền đề tư tưởng, văn hóa.

Vai trò sáng lập Nho giáo của Khổng Tử và lịch sử giáo dục - khoa cử Trung Quốc cổ đại. Quan điểm của Nho giáo về con người và giáo dục con người. Mô ̣t số nô ̣i dung cơ bản trong t ư tưởng của Nho giáo Trung Quố c về giáo dục. Mục đích và nguyên tắc giáo dục.

Nội dung giáo dục. Phương pháp giáo dục. 81 Kết luận chƣơng 1. 95 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 2: HỆ THỐNG GIÁO DỤC - KHOA CỬ ĐẠI VIỆT TƢ̀ THẾ KỶ XI ĐẾN CUỐI THẾ KỶ XV DƢỚI ẢNH HƢỞNG CỦA TƢ TƢỞNG NHO GIÁO VỀ GIÁO DỤC.

Nho giáo ở Việt Nam trước thế kỷ XI. Nho giáo trước thời Ngô, Đinh, Tiền Lê. Nho giáo thời Ngô, Đinh, Tiền Lê. Khái quát đặc điểm của hệ thống giáo dục - khoa cử Đại Việt từ thế kỷ XI đến cuố i thế kỷ XV.

Sự hình thành và phát triển hệ thống giáo dục - khoa cử thời Lý - Trần và Hồ dưới ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo về giáo dục. Mục đích giáo dục. Quy chế giáo dục - khoa cử. Nội dung giáo dục.

Một số nhận xét sơ bộ về hê ̣ thố ng giáo dục- khoa cử thời Lý - Trần và Hồ. Hệ thống giáo dục - khoa cử thời Lê Sơ thế kỷ XV trong điều kiện Nho giáo độc tôn. Mục đích giáo dục. Sự biểu hiện độc tôn Nho giáo trong quy chế giáo dục - khoa cử.

Nội dung giáo dục. Phương pháp giáo dục. Một số nhận xét về hê ̣ thố ng giáo dục - khoa cử thời Lê Sơ. 149 Kết luận chƣơng 2.

150 Chƣơng 3: ĐÓNG GÓP CỦ A TƢ TƢỞNG NHO GIÁO VỀ GIÁO DỤC ĐỐI VỚI XÃ HỘI ĐẠI VIỆT TỪ THẾ KỶ XI ĐẾN CUỐI THẾ KỶ XV VÀ BÀI HỌC LỊCH SỬ ĐỐI VỚI SỰ NGH IỆP GIÁO DỤC NƢỚC TA HIỆN NAY. 153 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đóng góp của tư tưởng Nho giáo về giáo dục đố i với xã hô ̣i Đa ̣i Việt từ thế kỷ XI đến cuố i thế kỷ XV. Đóng góp của tư tưởng Nho giáo về giáo dục đối với quá trình xây dựng và phát triển bộ máy nhà nước phong kiến trung ương tập quyền.

Đóng góp của tư tưởng Nho giáo về giáo dục đối với việc đào tạo nhân tài và xây dựng xã hội học tập. Đóng góp của tư tưởng Nho giáo về giáo dục đối với việc xây dựng và hoàn thiện đạo đức xã hội. Bài học lịch sử về phát huy những giá trị tích cực và khắc phục những mặt hạn chế trong tư tưởng Nho giáo về giáo dục đối với sự nghiệp giáo dục- đào tạo ở nước ta hiện nay. Vài nét về thực trạng nền giáo dục hiện nay ở nước ta.

Kế thừa những giá trị tích cực của tư tưởng Nho giáo về giáo dục trong điề u kiê ̣n giáo dục Viê ̣t Nam hiê ̣n nay. Một số hạn chế chủ yếu trong tư tưởng Nho giáo về giáo dục cần khắ c phục, loại bỏ từ kinh nghiệm lịch sử. 183 Kết luận chƣơng 3. 191 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.

194 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 195 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Như chúng ta đều biết, vấn đề con người và giáo dục, đào tạo con người luôn là vấn đề được các lĩnh vực khoa học quan tâm. Đối với triết học, vấn đề này đươ ̣c coi tro ̣ng đă ̣c biê ̣t, bởi lẽ nó liên quan đế n sự hình thành và phát triển thế giới quan, phương pháp luận của con người, tạo điều kiện cho con người nhận thức thế giới và cải tạo thế giới một cách phù hợp, đúng đắn hơn.

Trong lịch sử triết học, vấn đề giáo dục con người đã được nhiều học thuyết đề cập, thậm chí cho đó là vấn đề trọng tâm như trong học thuyết Nho giáo. Nho giáo với tính cách là một học thuyết chính trị - xã hội do Khổng Tử sáng lập ở Trung Quốc thời Xuân Thu và được du nhập vào Việt Nam từ thời đầu Bắc thuộc. Trong suốt quá trình hình thành và phát triển của xã hội phong kiến Việt Nam, bắt đầu từ thời Lý , các triều đại phong kiến Việt Nam đã lựa chọn Nho giáo (trong đó có tư tưởng giáo dục ) làm công cụ chủ yế u cho việc quản lý con người và xã hội, đào tạo nguồn nhân lực cho bộ máy nhà nước đáp ứng những yêu cầu và nhiê ̣m vu ̣ thực tiễn đă ̣t ra trong viê ̣c xây dựng, phát triển triều đại và đất nước về mọi mặt. Từ đó, cùng với việc sử dụng Nho giáo làm “bệ đỡ” cho hệ tư tưởng thống trị, bản thân học thuyết này đã trở thành cơ sở lý luận để xây dựng và phát triển nền giáo dục - khoa cử của các triều đại phong kiến Việt Nam gần mười thế kỷ (từ nửa cuố i thế kỷ XI đến đầu thế kỷ XX).

Ngày nay ở nước ta, Nho giáo không còn giữ vai trò chi phối trong lĩnh vực thượng tầng kiến trúc xã hội, song ảnh hưởng của nó vẫn còn lâu dài ở nhiều mặt, nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội , đặc biệt là trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo. Sự ảnh hưởng đó luôn mang tính hai mặt , tức là vừa tạo nên những giá trị truyền thống đạo đức , truyề n thố ng hiế u ho ̣ c tôn sư trọng đạo , xây dựng phong trào “ho ̣c không biế t chán , dạy người không biết mệt mỏi” , 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. vừa để lại những tàn dư không phải dễ dàng xóa bỏ trong ý thức thi cử, đỗ đạt để hiển danh, dù “cái danh” đó có phù hợp với “cái thực” hay không. Do đó, việc tiếp tục nghiên cứu tư tưởng giáo du ̣c của Nho giáo và ảnh hưởng của nó ở Việt Nam trong lịch sử để kế thừa biện chứng những yếu tố tích cực, đồng thời khắc phục những hạn chế của nó về lý luận và thực tiễn giáo dục, theo chúng tôi là hết sức cần thiết.

Điều cần hết sức lưu ý là, trong đường lối xây dựng và phát triển đất nước từ trước tới nay, Đảng và Nhà nước ta luôn khẳng định vai trò to lớn của giáo dục, coi giáo dục là quốc sách hàng đầu, là động lực và nhân tố quan trọng nhất để đào tạo nguồn lực con người cho sự nghiệp công nghiệp hóa , hiện đại hóa đất nước. Tiế p tu ̣c tư tưởng chiế n lươ ̣c này , Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng xác định: “Giáo dục và đào tạo có sứ mệnh nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, góp phần quan trọng phát triển đất nước, xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam. Phát triển giáo dục và đào tạo cùng với phát triển khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu; đầu tư cho giáo dục và đào tạo là đầu tư phát triển”, và cần phải: “đẩy mạnh xây dựng xã hội học tập, tạo cơ hội và điều kiện cho mọi công dân được học tập suốt đời” [34; tr. Để đưa nghị quyết của Đảng vào cuộc sống, một vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cấp bách đang được đặt ra hiện nay là sự cần thiết phải nghiên cứu trở lại tư tưởng giáo dục của Nho giáo , ảnh hưởng cũng như đóng góp của nó đến liñ h vực giáo dục - khoa cử Việt Nam trong lịch sử.

Nghiên cứu tư tưởng giáo dục của Nho giáo một cách khách quan và có cơ sở khoa học, chúng ta mới làm rõ được những giá trị cơ bản và những hạn chế chủ yếu của Nho giáo nói chung , tư tưởng giáo dục của Nho giáo nói riêng , từ đó rút 1 Từ đây trở đi, số đầu tiên trong móc dùng để chỉ thứ tự tài liệu tham khảo trong Danh mục tài liệu tham khảo của luận án, số tiếp theo chỉ số trang của tài liệu đó. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ra những bài học kinh nghiệm cho sự phát triển và hoàn thiện nề n giáo dục của Việt Nam hiện nay. Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài “Ảnh hƣởng của tƣ tƣởng Nho giáo về giáo dục tới lĩnh vực giáo dục - khoa cử Việt Nam từ thế kỷ XI đến thế kỷ XV” để nghiên cứu trong luận án tiến sĩ triết học của mình. Thêm nữa, có thể nói, lịch sử giáo dục - khoa cử Việt Nam từ thế kỷ XI đến cuố i thế kỷ XV là giai đoạn khởi đầu của nền giáo dục truyền thống và theo thời gian, dần chịu sự chi phối mạnh mẽ của Nho giáo và Nho học.