Luận án tiến sĩ: Xác lập và áp dụng khung pháp lý kế toán cho DNNVV ở Việt Nam

1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Theo số liệu do Tổng cục thống kê công bố, hiện nay phần lớn doanh nghiệp đang hoạt động ở Việt Nam có quy mô nhỏ và vừa. Nếu phân loại theo quy mô lao động, trong số hơn 500.000 doanh nghiệp đang hoạt động trên cả nước tính đến tháng 4/2014 chỉ 2% doanh nghiệp có quy mô lớn, 2% là doanh nghiệp quy mô vừa còn 96% là các doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ, còn nếu tính cả các hộ cá thể thì tỷ lệ doanh nghiệp siêu nhỏ chiếm tới 99,9% (Vũ Tiến Lộc, 2014). Trong khoảng 10 năm trở lại đây, số lượng các doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa có tốc độ tăng trung bình hàng năm rất lớn (doanh nghiệp siêu nhỏ tăng 24,7% trong khi doanh nghiệp nhỏ là 20,41%) (Sách trắng DNNVV 2011).

Đến năm 2012, theo số liệu từ VCCI, các DNNVV sử dụng 50% lực lượng lao động của nền kinh tế và đóng góp khoảng 40% GDP hàng năm. Trên phạm vi toàn thế giới, theo thống kê của OECD, DNNVV chiếm khoảng từ 96% - 99% trong tổng số doanh nghiệp. Như vậy, có thể thấy các doanh nghiệp này ngày càng đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế, khối DNNVV đóng góp không nhỏ trong việc huy động nguồn lực cho đầu tư phát triển, sản xuất kinh doanh trên các lĩnh vực kinh tế, giải quyết việc làm, xóa đói giảm nghèo, góp phần tích cực vào việc thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển. Mặc dù chiếm một tỷ trọng rất lớn và có vị trí hết sức quan trọng đối với sự phát triển của nền kinh tế nhưng công tác kế toán tại DNNVV hiện nay nhìn chung vẫn chưa được chú trọng.

Nội dung tổ chức công tác kế toán chưa được gắn kết thành một hệ thống theo một trình tự khoa học mà được thực hiện một cách tùy tiện theo mục tiêu do chủ doanh nghiệp hoặc ban giám đốc đề ra nhằm để đối phó với cơ quan quản lý mà chủ yếu là cơ quan thuế chứ chưa thực sự mang lại thông tin kế toán hữu ích cho các đối tượng sử dụng. Sở dĩ có tình hình trên là do nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó nguyên nhân nổi bật là do các quy định pháp lý về kế toán cho DNNVV chưa được nghiên cứu ban hành một cách riêng biệt, có hệ thống và phù hợp với thực tế hoạt động của DNNVV ở Việt Nam hiện nay. Có thể nói trong thời gian qua, công tác kế toán trong DNNVV ở nước ta được thực hiện 2 dựa trên nền tảng khung pháp lý về kế toán áp dụng cho doanh nghiệp nói chung mà chủ yếu là cho doanh nghiệp có quy mô lớn và có một số điều chỉnh thông qua các văn bản pháp lý để có sự phù hợp nhất định đối với DNNVV, chứ thực sự chưa hình thành khung pháp lý về kế toán một cách độc lập để áp dụng phù hợp cho DNNVV ở nước ta. Chính điều này đã tạo ra lỗ hổng về mặt pháp lý trong tổ chức thực hiện kế toán cũng như tính nghiêm túc trong việc tuân thủ các văn bản pháp lý được ban hành.

Trong thời gian qua đã có nhiều công trình nghiên cứu có liên quan đến công tác kế toán tại DNNVV nhưng hầu như chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện, có tính tổng thể về khung pháp lý kế toán áp dụng cho DNNVV. Xuất phát từ tình hình trên, chúng tôi chọn đề tài “Định hƣớng xác lập và áp dụng khung pháp lý về kế toán cho DNNVV ở Việt Nam” làm luận án tiến sĩ. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu Qua kết quả một số nghiên cứu đã thực hiện, có thể thấy thực tiễn hiện nay về công tác kế toán ở DNNVV còn nhiều bất cập, trong khi đó, các văn bản pháp lý về kế toán hiện hành quy định cho các đối tượng này chưa thực sự phù hợp với đặc điểm quản lý và hoạt động của DNNVV nên chưa giải quyết thỏa đáng các vấn đề phát sinh trên thực tế, việc vận dụng các văn bản này vào thực tiễn còn nhiều hạn chế. Để góp phần cải thiện thực trạng này, tác giả thực hiện luận án với mục tiêu tổng quát đó là: trên cơ sở đánh giá thực trạng của việc vận dụng các văn bản pháp lý về kế toán áp dụng cho DNNVV hiện hành ở Việt Nam cùng với việc tiếp cận khung pháp lý về kế toán cho DNNVV ở một số quốc gia, luận án thực hiện việc xác lập khung pháp lý về kế toán một cách tổng thể cho các doanh nghiệp này và nghiên cứu việc áp dụng khung pháp lý này một cách hiệu quả.

Từ mục tiêu tổng quát trên, luận án xác định các mục tiêu cụ thể như sau: 1. Đánh giá thực trạng vận dụng các văn bản pháp lý kế toán vào tổ chức công tác kế toán tại các DNNVV trong thời gian gần đây để chỉ ra sự cần thiết phải có khung pháp lý về kế toán áp dụng riêng cho DNNVV ở Việt Nam. Khảo sát nhu cầu thông tin của các đối tượng sử dụng khác nhau kết hợp với những đánh giá của các đối tượng sử dụng thông tin về nội dung và chất lượng thông tin kế toán do DNNVV cung cấp để định hướng xác lập khung pháp lý về kế toán dành riêng cho các doanh nghiệp này, đảm bảo cung cấp thông tin đầu ra thích hợp với nhu cầu của các đối tượng sử dụng. Nghiên cứu khung pháp lý về kế toán cho DNNVV ở một số quốc gia để từ đó tham khảo cho việc nhận định và xác lập một cách tổng thể khung pháp lý về kế toán hoàn chỉnh, phù hợp với DNNVV ở Việt Nam.

Nội dung khung pháp lý được xác lập mang tính tổng quát, làm cơ sở cho việc thực hiện nghiên cứu sâu từng vấn đề có liên quan thông qua các nghiên cứu tiếp theo. Nhận diện mô hình các nhân tố tác động đến việc áp dụng các văn bản pháp lý vào thực tiễn và làm rõ mức độ tác động của các nhân tố này, từ đó đề xuất các giải pháp góp phần đưa các văn bản này áp dụng vào thực tiễn một cách nhanh chóng và hiệu quả. Để đạt được các mục tiêu nghiên cứu nói trên, luận án đặt ra một số câu hỏi nghiên cứu cần phải giải quyết: - Hiện tại việc tổ chức thực hiện công tác kế toán ở DNNVV dựa trên những quy định pháp lý nào? Những quy định pháp lý này có những hạn chế gì? Và với việc vận dụng các quy định pháp lý này, nội dung và chất lượng thông tin kế toán do DNNVV cung cấp được các đối tượng sử dụng đánh giá như thế nào? - Có cần thiết ban hành riêng khung pháp lý về kế toán cho DNNVV không? Nếu cần phải ban hành riêng thì khung pháp lý này phải được xây dựng trên cơ sở nào? Và nội dung khung pháp lý về kế toán cho DNNVV bao gồm những quy định và văn bản pháp lý nào? - Có những nhân tố nào ảnh hưởng đến việc áp dụng khung pháp lý về kế toán vào điều kiện thực tế tại DNNVV Việt Nam và cần có những tác động như thế nào để tăng cường tính hiệu lực của khung pháp lý đã nghiên cứu ban hành? 4 3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3.

Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu của luận án là các văn bản pháp lý chi phối công tác kế toán DNNVV đã được ban hành và hiện đang được áp dụng ở Việt Nam và khung pháp lý về kế toán áp dụng cho DNNVV ở một số quốc gia cũng như chuẩn mực kế toán quốc tế áp dụng cho DNNVV. Phạm vi nghiên cứu: Phạm vi nội dung: Phạm trù khung pháp lý về kế toán cho doanh nghiệp được nghiên cứu dưới nhiều cấp độ khác nhau, có thể nghiên cứu một cách tổng thể hoặc đi vào cụ thể ở từng cấp văn bản. Trong luận án này, tác giả tập trung vào nghiên cứu tổng thể các văn bản pháp lý chi phối công tác kế toán tại DNNVV ở Việt Nam. Phạm vi không gian: Đối tượng khảo sát, các thang đo và mô hình nghiên cứu được kiểm định cho trường hợp điển hình là các DNNVV giới hạn trong phạm vi TP.HCM và một số tỉnh lân cận.

Phạm vi thời gian: Việc thực hiện nghiên cứu, tiến hành khảo sát và thu thập dữ liệu được thực hiện trong khoảng thời gian từ năm 2012 đến năm 2014. Phƣơng pháp nghiên cứu Để đạt được mục tiêu nghiên cứu, trong luận án này tác giả sử dụng kết hợp giữa hai phương pháp nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng. Nghiên cứu định tính được sử dụng trong nghiên cứu này với kỹ thuật phỏng vấn ý kiến chuyên gia đại diện cho những nhà nghiên cứu, giảng dạy kế toán kiểm toán, những người có kinh nghiệm trực tiếp làm kế toán và các đối tượng sử dụng thông tin kế toán DNNVV. Kết quả của nghiên cứu này là cơ sở để tác giả phát triển bản nháp của bảng câu hỏi khảo sát.

Từ bước này, bảng câu hỏi được xây dựng để sau đó tiến hành khảo sát thử nhằm phát hiện những câu từ khó hiểu hoặc dễ gây hiểu lầm, xác định tính phù hợp của nội dung các câu hỏi, phát hiện những sai sót của bản nháp và bước đầu kiểm tra thang đo, từ đó cho ra sản phẩm là bảng khảo sát hoàn chỉnh. 5 Phương pháp nghiên cứu định lượng được sử dụng trong luận án để phân tích, đánh giá về thực tiễn tổ chức công tác kế toán tại DNNVV Việt Nam, nội dung và chất lượng thông tin kế toán các doanh nghiệp này cung cấp. Bên cạnh đó, phương pháp này cũng giúp phân tích ý kiến của các đối tượng khảo sát về định hướng xác lập khung pháp lý về kế toán cho DNNVV ở Việt Nam và kiểm định mô hình các nhân tố ảnh hưởng đến việc vận dung các văn bản pháp lý về kế toán vào các doanh nghiệp này. Nghiên cứu định lượng được thực hiện qua các giai đoạn: thiết kế mẫu nghiên cứu, thu thập thông tin từ mẫu khảo sát, phân tích dữ liệu bằng phần mềm xử lý SPSS 20 thông qua các bước thống kê mô tả, phân tích nhân tố khám phá và phân tích hồi quy.

Trước hết, phân tích thống kê mô tả giúp luận án đưa ra các nhận định về thực tiễn tổ chức công tác kế toán tại DNNVV và chất lượng thông tin kế toán các doanh nghiệp này cung cấp. Bên cạnh đó, luận án còn dùng Independent Sample T-test để kiểm định sự khác biệt trong nhận định giữa các nhóm đối tượng.