Luận án thạc sĩ pháp luật về phát hành trái phiếu chính phủ - Nguyễn Thị Hồng Hạnh (Học viện Đại học Mở Hà Nội)

Tính cấp thiết của đề tài Trái phiếu chính phủ là một bộ phận quan trọng trong thị trường tài chính - tiền tệ Việt Nam, là một kênh huy động vốn nhanh chóng, hiệu quả, đem lại lợi ích thiết thực cho Nhà nước và nhân dân. Nó có chức năng thu hút, di chuyển các nguồn vốn từ những nhà đầu tư tiềm năng, có nguồn vốn dồi dào để đáp ứng yêu cầu xây dựng cơ sở hạ tầng, phát triển kinh tế, xã hội của đất nước. Nói cách khác, trái phiếu chính phủ là công cụ hữu hiệu của Chính phủ trong điều hành vĩ mô nền kinh tế. Hoạt động phát hành trái phiếu chính phủ ở Việt Nam ngày càng khẳng định được vai trò và vị trí quan trọng trong việc huy động vốn cho ngân sách nhà nước và cho đầu tư phát triển, ổn định nền tài chính quốc gia, kiểm soát được lạm phát, thúc đẩy quá trình phát triển của thị trường tài chính.

Sự có mặt của thị trường chứng khoán nói chung và trái phiếu chính phủ nói riêng đã góp phần khắc phục được những khiếm khuyết của thị trường tài chính, tạo cơ hội cho việc luân chuyển vốn đầu tư, đáp ứng yêu cầu về vốn trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Trong những năm qua, hoạt động phát hành trái phiếu chính phủ của nước ta đã đạt được những thành tựu đáng ghi nhận. Phát hành trái phiếu chính phủ thông qua đấu thầu công khai, minh bạch đã trở thành kênh phát hành chủ đạo. Hoạt động giao dịch trái phiếu chính phủ có những sự thay đổi mạnh mẽ về chất và lượng, quy mô thị trường được mở rộng, chất lượng thanh khoản dần được cải thiện.

Các sản phẩm trái phiếu chính phủ ngày càng được đa dạng hóa với nhiều mức lãi suất và kì hạn, tạo nhiều lựa chọn cho các nhà đầu tư. Tuy nhiên, bên cạnh những mặt đạt được, thị trường vẫn còn tồn tại những hạn chế. Về mặt thực tiễn, quy mô phát hành trái phiếu chính phủ cửa nước ta còn hạn chế, hàng hóa trên thị trường còn ít, các sản phẩm phái sinh chưa được chú trọng… Bên cạnh đó, về mặt cơ sở pháp luật, hoạt động phát hành trái phiếu chính 1 phủ còn chưa hỗ trợ nhiều cơ chế phòng ngừa rủi ro, chưa có những quy định làm hành lang về kết nối nhà đầu tư, chưa có cơ chế thanh toán bù; các quy định về cơ cấu thành viên thị trường còn chưa đa dạng… Để góp phần hoàn thiện hơn nữa các quy định của pháp luật liên quan đến phát hành trái phiếu chính phủ, tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc phát triển mạnh mẽ và chất lượng hoạt động này, tác giả lựa chọn đề tài: Pháp luật về phát hành trái phiếu chính phủ ở Việt Nam làm đề tài nghiên cứu của luận văn. Tình hình nghiên cứu đề tài Những công trình nghiên cứu về trái phiếu chính phủ và phát hành trái phiếu chính phủ không nhiều và phạm vi, mức độ nghiên cứu cũng rất khác nhau.

Một số công trình tiêu biểu, đó là: Luận án tiến sĩ của Trần Xuân Hà (2004), Sử dụng công cụ trái phiếu chính phủ để huy động vốn cho cho đầu tư phát triển ở Việt Nam; Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ của PGS. Lê Văn Hưng - Kho bạc Nhà nước (2005), Các giải pháp nhằm tăng cường huy động vốn cho đầu tư phát triển của Nhà nước, giai đoạn 2005-2010; Đề tài nghiên cứu khoa học cấp ngành - Ban Huy động vốn, Kho bạc Nhà nước (2006), Huy động nguồn vốn trong nước để bù đắp bội chi ngân sách nhà nước và góp phần kiềm chế lạm phát ở Việt Nam; Đề tài cấp ngành - Ban Huy động vốn, Kho bạc Nhà nước (2007), Xây dựng trang thông tin về thị trường trái phiếu chính phủ; Đề án của Vụ Tài chính Ngân hàng - Bộ Tài chính (2008), Xây dựng thị trường giao dịch trái phiếu chính phủ chuyên biệt. Các công trình trên đây, ở các góc độ và mức độ khác nhau đã tiếp cận, nghiên cứu về trái phiếu chính phủ, phát hành trái phiếu chính phủ trên thị trường và đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng hoạt động phát hành trái phiếu chính phủ; tuy nhiên, những công trình này chưa có công trình nào đề cập một cách chuyên biệt và sâu sắc đến lĩnh vực pháp luật liên quan đến phát hành trái phiếu chính phủ. Chưa có công trình nào đưa ra những giải pháp toàn diện cả về lý luận và thực tiễn nhằm nâng cao chất lượng xây dựng và áp dụng hệ thống pháp luật về phát hành trái phiếu chính phủ.

2 Do đó, việc triển khai nghiên cứu đề tài luận án có ý nghĩa lớn về lý luận và thực tiễn. Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu đề tài Mục đích nghiên cứu của đề tài luận văn là: - Làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về trái phiếu chính phủ và phát hành trái phiếu chính phủ; - Làm rõ những vướng mắc, bất cập về pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật trong hoạt động phát hành trái phiếu chính phủ; - Đưa ra những giải pháp khắc phục những khó khăn, vướng mắc trong các quy định của pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật trong hoạt động phát hành trái phiếu chính phủ; Đối tượng nghiên cứu của đề tài luận văn là: - Một số quan điểm lý luận khoa học về trái phiếu chính phủ và phát hành trái phiếu chính phủ; - Thực trạng pháp luật về phát hành trái phiếu chính phủ của Việt Nam; - Một số giải pháp hoàn thiện quy định của pháp luật và giải pháp nâng cao chất lượng hoạt động phát hành trái phiếu chính phủ. Phạm vi nghiên cứu của đề tài luận văn là: Trái phiếu chính phủ và phát hành trái phiếu chính phủ trong quy định của pháp luật Việt Nam giai đoạn 10 năm trở lại đây. Ngoài ra, luận văn có nghiên cứu, tham khảo quy định của pháp luật một số nước trên thế giới về trái phiếu chính phủ và phát hành trái phiếu chính phủ.

Phương pháp nghiên cứu Luận văn sử dụng tổng hợp các phương pháp: Phương pháp thống kê, tổng hợp, phân tích, so sánh, đối chiếu trong quá trình nghiên cứu. Các phương pháp này dựa trên nền tảng của phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Ngoài ra, tác giả còn sử dụng các kết quả nghiên cứu rút ra từ các công trình nghiên cứu khoa học của các học giả trong và ngoài nước. Kết quả nghiên cứu mới và giá trị ứng dụng của đề tài - Hệ thống hóa, tổng quan những lý luận về trái phiếu chính phủ và phát hành trái phiếu chính phủ.

Làm rõ vai trò của phát hành trái phiếu chính phủ trong nền kinh tế và những yêu cầu của hoạt động phát hành trái phiếu chính phủ. - Rút ra những bài học hữu ích từ việc nghiên cứu kinh nghiệm xây dựng và phát triển hoạt động phát hành trái phiếu chính phủ của một số quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới. - Phân tích, đánh giá và là rõ thực trạng phát hành trái phiếu chính phủ ở Việt Nam; đánh giá những kết quả đạt được, hạn chế và nguyên nhân của hoạt động phát hành trái phiếu chính phủ ở Việt Nam thời gian qua trong đó nhấn mạnh những nguyên nhân về mặt pháp luật. - Đưa ra quan điểm, đề xuất giải pháp hoàn thiện cá quy định của pháp luật về phát hành trái phiếu chính phủ ở Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu của đề tài luận văn có thể tiếp tục được sử dụng làm tài liệu nghiên cứu, giảng dạy và ứng dụng vào thực tiễn hoàn thiện các quy định của pháp luật về phát hành trái phiếu chính phủ ở Việt Nam. Kết cấu của luận văn Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương: Chương 1: Lý luận chung về phát hành trái phiếu chính phủ. Chương 2: Thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật về phát hành trái phiếu chính phủ ở Việt Nam. Chương 3: Giải pháp hoàn thiện pháp luật về phát hành trái phiếu chính phủ ở Việt Nam.

4 Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHÁT HÀNH TRÁI PHIẾU CHÍNH PHỦ 1. Khái niệm phát hành trái phiếu chính phủ 1. Khái niệm, đặc điểm của phát hành trái phiếu chính phủ Trái phiếu là một dạng hình thức tín dụng được nghiên cứu dưới nhiều góc độ. Về bản chất kinh tế, trái phiếu là một chứng chỉ vay nợ của Chính phủ hoặc của doanh nghiệp, thể hiện nghĩa vụ của người phát hành phải trả nợ cho người nắm giữ trái phiếu một số tiền nhất định, vào những khoảng thời gian nhất định và phải trả lại khoản tiền gốc khi đến hạn.

Trái phiếu thể hiện mối quan hệ kinh tế giữa người đi vay và người cho vay, giữa họ có mối liên hệ qua lại lẫn nhau thông qua vận động giá trị vốn và nó không chỉ đơn thuần là một hình thức vận động về tiền tệ mà còn là mối quan hệ về xã hội (như mối quan hệ về lòng tin). Có nhiều loại trái phiếu như trái phiếu công ty, trái phiếu của các tổ chức tín dụng, trái phiếu chính phủ. Trái phiếu cũng chính là một loại chứng khoán bởi nó có thể được giao dịch, mua bán trên thị trường chứng khoán. Dù trong điều kiện nào, người sở hữu trái phiếu cũng đều có quyền hưởng đủ các khoản thanh toán lãi và hoàn trả gốc khi đáo hạn như đã cam kết.

Xuất phát từ bản chất nêu trên, khái niệm chứng khoán thường được đưa ra xem xét cùng với việc nghiên cứu thị trường chứng khoán. Theo Từ điển bách khoa Việt Nam của Viện Hàn lâm khoa học và xã hội Việt Nam thì: Trái phiếu là một loại các chứng khoán có thu nhập cố định, là chứng chỉ cho vay vốn, chứng nhận người sở hữu nó đã cho người phát hành vay một số tiền nhất định, trong một thời gian nhất định, với một tỉ lệ lãi nhất định. Trái phiếu bao gồm: Có trái phiếu chính phủ (công trái quốc gia, tín phiếu kho bạc), trái phiếu ngân hàng (kì phiếu ngân hàng), trái phiếu công ti (do các công ti có vốn vững chắc phát hành) và trái phiếu của chính quyền các cấp hoặc của các tổ chức khác [28]. 5 Giáo trình Thị trường chứng khoán - Trường Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng: "trái phiếu là một loại chứng khoán qui định nghĩa vụ của người phát hành (người đi vay) phải trả cho người đứng tên sở hữu chứng khoán (người cho vay) một khoản tiền nhất định bao gồm cả gốc và lãi trong những khoảng thời gian cụ thể" [25].