Luận án tiến sĩ: Pháp luật về phân cấp quản lý kinh tế tại Việt Nam - Trần Thị Mai Phước

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ________________________________________ TRẦN THỊ MAI PHƯỚC PHÁP LUẬT VỀ PHÂN CẤP QUẢN LÝ KINH TẾ TẠI VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Thành phố Hồ Chí Minh BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ________________________________________ TRẦN THỊ MAI PHƯỚC PHÁP LUẬT VỀ PHÂN CẤP QUẢN LÝ KINH TẾ TẠI VIỆT NAM Chuyên ngành: Luật Kinh tế Mã số: 9380107 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. PHẠM DUY NGHĨA Thành phố Hồ Chí Minh vii LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu được sử dụng là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Trần Thị Mai Phước viii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.

vii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT.xi DANH MỤC BẢNG. xiii DANH MỤC HÌNH. xiv MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU….

Tổng quan tình hình nghiên cứu. Tổng quan tình hình nghiên cứu nước ngoài. Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước. Đánh giá về tình hình nghiên cứu và khoảng trống nghiên cứu.

Các lý thuyết nghiên cứu. Lý thuyết quản trị tốt (Good Governance Theory). Lý thuyết lợi thế so sánh (Theory of Comparative Advantage). Lý thuyết về quyền con người (Theory of Human rights).

Lý thuyết về sự lựa chọn của công chúng (Theory of Public choice).33 Tiểu kết Chương 1.CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÂN CẤP QUẢN LÝ KINH TẾ VÀ PHÁP LUẬT VỀ PHÂN CẤP QUẢN LÝ KINH TẾ. Những vấn đề lý luận về phân cấp quản lý và phân cấp quản lý kinh tế. Khái niệm phân cấp quản lý và các thuật ngữ liên quan. Khái niệm và đặc điểm của phân cấp quản lý kinh tế.

Những vấn đề lý luận về pháp luật phân cấp quản lý kinh tế tại Việt Nam. Khái niệm pháp luật về phân cấp quản lý kinh tế. Đặc điểm của pháp luật về phân cấp quản lý kinh tế. Hệ thống pháp luật về phân cấp quản lý kinh tế.

Khái quát kinh nghiệm phân cấp quản lý kinh tế ở một số quốc gia trên thế giới và kinh nghiệm cho Việt Nam. Pháp luật về phân cấp quản lý kinh tế trong các mô hình phân quyền. Kinh nghiệm xây dựng pháp luật phân cấp quản lý kinh tế cho Việt Nam .75 Tiểu kết Chương 2. THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ PHÂN CẤP QUẢN LÝ KINH TẾ TẠI VIỆT NAM….

Thực trạng quy định pháp luật về phân cấp quản lý kinh tế. Xét về tính toàn diện. Xét về tính đồng bộ. Xét về tính phù hợp.

Xét về trình độ kỹ thuật lập pháp. Thực trạng thực hiện pháp luật về phân cấp quản lý kinh tế tại Việt Nam. Thực trạng thực hiện pháp luật về phân cấp quản lý ngân sách. Thực trạng thực hiện pháp luật về phân cấp quản lý đất đai.

Thực trạng thực hiện pháp luật về phân cấp quản lý đầu tư. Đánh giá chung về pháp luật phân cấp quản lý kinh tế ở Việt Nam. Những kết quả đạt được về pháp luật phân cấp quản lý kinh tế. Những hạn chế về pháp luật phân cấp quản lý kinh tế.

Nguyên nhân của những hạn chế về pháp luật phân cấp quản lý kinh tế .118 Tiểu kết Chương 3. QUAN ĐIỂM, YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ PHÂN CẤP QUẢN LÝ KINH TẾ TẠI VIỆT NAM. Quan điểm, yêu cầu hoàn thiện pháp luật phân cấp quản lý kinh tế. Quan điểm cơ bản về hoàn thiện pháp luật.

Những yêu cầu cơ bản nhằm hoàn thiện pháp luật phân cấp quản lý kinh tế tại Việt Nam. Giải pháp góp phần hoàn thiện pháp luật phân cấp quản lý kinh tế. Nhóm giải pháp liên quan đến tư duy và quan điểm xây dựng pháp luật phân cấp quản lý. Nhóm giải pháp góp phần hoàn thiện quy định pháp luật về phân cấp quản lý kinh tế tại Việt Nam.

Nhóm giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về phân cấp quản lý kinh tế tại Việt Nam.145 Tiểu kết Chương 4.155 CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.i DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.iii PHỤ LỤC… ….xxii PHỤ LỤC I.xxii PHỤ LỤC II. l xi DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Từ viết tắt Giải nghĩa Cấp tỉnh Tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương Cấp huyện Huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, thành phố thuộc thành phố trực thuộc trung ương Cấp xã Xã, phường, thị trấn CQĐP Chính quyền địa phương ĐVHC Đơn vị hành chính Hiến pháp 1992 Hiến pháp nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992 (được sửa đổi, bổ sung theo Nghị quyết số 51/2001/QH10 ngày 25 tháng 12 năm 2001) Hiến pháp 2013 Hiến pháp nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 HĐND Hội đồng nhân dân KT - XH Kinh tế - xã hội Luật BHVBQPPL Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật hoặc Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015 (sửa đổi năm 2020) Luật TCCP Luật Tổ chức Chính phủ Nghị quyết Nghị quyết 08/2004/NQ-CP ngày 30/6/2004 về tiếp tục đẩy mạnh 08/2004/NQ-CP phân cấp quản lý nhà nước giữa Chính phủ và chính quyền tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương Nghị quyết Nghị quyết số 21/NQ-CP ngày 21/3/2016 về phân cấp quản lý nhà 21/NQ-CP nước giữa Chính phủ và Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương Nghị quyết Nghị quyết số 54/2017/QH14 ngày 24/11/2017 của Quốc hội về về 54/2017/QH14 thí điểm cơ chế, chính sách đặc thù phát triển TP.HCM Nghị quyết Nghị quyết số 99/NQ-CP ngày 24 tháng 6 năm 2020 về đẩy mạnh 99/NQ-CP phân cấp quản lý nhà nước theo ngành, lĩnh vực Nghị quyết Nghị quyết số 04/NQ-CP ngày 10 tháng 01 năm 2022 về đẩy mạnh 04/NQ-CP phân cấp, phân quyền trong quản lý nhà nước Nghị quyết Nghị quyết số 98/2023/QH15 ngày 24 tháng 6 năm 2023 về thí điểm 98/2023/QH15 một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển TP.HCM NSNN Ngân sách Nhà nước xii PCQL Phân cấp quản lý PCQLKT Phân cấp quản lý kinh tế PPP Đầu tư theo phương thức đối tác công tư (Public - Private Partnership) QLNN Quản lý nhà nước QPPL Quy phạm pháp luật TP.HCM Thành phố Hồ Chí Minh TTCP Thủ tướng Chính phủ TƯ Trung ương UBND Ủy ban nhân dân UBTVQH Ủy ban Thường vụ Quốc hội Việt Nam Nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam WB Ngân hàng thế giới (World Bank) xiii DANH MỤC BẢNG Bảng 1. Cơ cấu quản trị - Thế kỷ 20 so với thế kỷ 21. Hoạt động quản lý nhà nước trong các lĩnh vực kinh tế chuyên ngành.

Hệ thống văn bản pháp luật về phân cấp quản lý kinh tế ở Việt Nam hiện hành. Thẩm quyền quyết định phê duyệt quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất. Trách nhiệm và thẩm quyền của trung ương và địa phương trong đầu tư công. Điểm số PCI của các tỉnh, thành qua các năm (2006 – 2021).

Nguồn thu của địa phương (Phụ lục I).xxxvi Bảng PLI-2. Tỷ lệ % ngân sách địa phương được giữ lại của 5 thành phố trực thuộc trung ương và hai tỉnh điển hình từ năm 2018 - 2022 (Phụ lục I) .xlix Bảng PLII-1. Thống kê pháp luật của một số quốc gia có liên quan đến phân cấp (Phụ lục II). lviii Bảng PLII-2.

Bảng phân công đại diện các trách nhiệm của chính quyền (Phụ lục II). lix Bảng PLII-3. Hệ thống các định nghĩa do Luận án đề xuất .lxi Bảng PLII-4. Bảng thống kê, đối sánh các lĩnh vực phân cấp ở Việt Nam qua các giai đoạn (Phụ lục II).lxii xiv DANH MỤC HÌNH Hình 1.

Các loại quyền lực trong phân cấp. Mô hình phân cấp quản lý. Các mức độ phân chia quyền lực giữa trung ương và địa phương và các hình thức phân cấp, phân quyền. Mối quan hệ giữa phân cấp, phân cấp kinh tế, phân cấp quản lý kinh tế.

Minh họa tần suất sử dụng các thuật ngữ liên quan đến phân cấp trong các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành. Mạng lưới hàng không theo dự thảo quy hoạch đến năm 2030, đề xuất quy hoạch đến năm 2050. Tổng hợp những tồn tại, hạn chế trong thực hành tiết kiệm, chống lãng phí từ 2016 - 2021. Biểu đồ chỉ số PCI của các tỉnh, thành đang được phân cấp quản lý đặc thù có chiều hướng tăng dần.

Hình tỷ lệ % ngân sách địa phương được giữ lại mỗi năm, giai đoạn 2018 - 2021 của 63 tỉnh, thành (Phụ lục I).xlvii Hình PLI-2. Hình tỷ lệ % ngân sách địa phương được giữ lại năm 2022 của 63 tỉnh, thành (Phụ lục I). xv TÓM TẮT Sau hơn 30 năm triển khai thực hiện, chính sách phân cấp quản lý từ Trung ương xuống chính quyền cấp tỉnh đã đạt được những thành công nhất định. Điều đó có sự đóng góp của pháp luật trong lĩnh vực này.

Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy hệ thống pháp luật phân cấp quản lý kinh tế còn bộc lộ nhiều hạn chế. Với xu thế quản lý phi tập trung ngày càng phát triển mạnh mẽ trên thế giới, nhu cầu hoàn thiện pháp luật trong lĩnh vực này tại Việt Nam rất cấp thiết. Đó là lý do Nghiên cứu sinh lựa chọn Đề tài “Pháp luật về phân cấp quản lý kinh tế tại Việt Nam” làm Luận án tiến sĩ. Việc nghiên cứu Đề tài này nhằm làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và đề xuất giải pháp góp phần hoàn thiện pháp luật phân cấp quản lý kinh tế tại Việt Nam.

Khoảng trống nghiên cứu được Luận án nhận diện gồm: những vấn đề lý luận về phân cấp và pháp luật phân cấp quản lý kinh tế; sự khiếm khuyết về chế định phân cấp quản lý trong hệ thống pháp luật; cơ chế kiểm soát sự cát cứ quyền lực của địa phương trong phân cấp quản lý. Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu, như: phân tích luật, so sánh, tiếp cận liên ngành, phỏng vấn chuyên gia và nhà quản lý; các phương pháp khác mang tính kỹ thuật, như: mô hình hóa, hệ thống hóa và phương pháp nghiên cứu điển hình. Luận án đã phát hiện sự thiếu thống nhất về lý luận, sự thiếu hoàn thiện trong hệ thống pháp luật và thiếu cơ chế kiểm soát trong phân cấp quản lý kinh tế từ trung ương đến chính quyền cấp tỉnh. Từ đó, đề xuất các giải pháp hoàn thiện, như: đưa vào sử dụng từ “phân quản”; xây dựng và hoàn thiện chế định phân cấp quản lý; thiết lập đơn vị hành chính cấp vùng và xây dựng Bộ tiêu chí đánh giá phân cấp quản lý,.

Luận án có giá trị tham khảo cho công tác giảng dạy, nghiên cứu, học tập, xây dựng và thực thi pháp luật về phân cấp quản lý kinh tế của các chủ thể có liên quan.