Pháp luật về cá nhân kinh doanh - Luận án Tiến sĩ Luật của Trần Thị Lệ Thu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP.HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ - LUẬT TRẦN THỊ LỆ THU PHÁP LUẬT VỀ CÁ NHÂN KINH DOANH LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT TP.Hồ Chí Minh, năm 2023 ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP.HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ - LUẬT TRẦN THỊ LỆ THU PHÁP LUẬT VỀ CÁ NHÂN KINH DOANH Chuyên ngành: Luật Kinh tế Mã số: 62380107 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Nguyễn Thanh Bình TP.Hồ Chí Minh, năm 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án này là công trình nghiên cứu do chính tôi thực hiện. Mọi số liệu, kết quả được sử dụng trong Luận án đều trung thực và trích dẫn nguồn đúng quy định pháp luật. Những kết quả nghiên cứu của Luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình của các tác giả nào khác.

Nghiên cứu sinh Trần Thị Lệ Thu MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu.

Phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án. Những điểm mới của Luận án.

Bố cục của Luận án. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Các công trình nghiên cứu về quyền tự do kinh doanh.

Các công trình nghiên cứu về bản chất pháp lý của cá nhân kinh doanh. Các công trình nghiên cứu về nghĩa vụ thuế của cá nhân kinh doanh. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài. Lý thuyết nghiên cứu.

Lý thuyết về quyền tự do kinh doanh. Lý thuyết đại diện. Lý thuyết chi phí giao dịch. Câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu và kết quả nghiên cứu.

Kết luận Chương 1. KHÁI QUÁT VỀ CÁ NHÂN KINH DOANH. Quyền tự do kinh doanh của cá nhân. Cơ sở về quyền tự do kinh doanh của cá nhân.

Nội dung về quyền tự do kinh doanh của cá nhân. Lịch sử hình thành và phát triển cá nhân kinh doanh ở Việt Nam. Cá nhân kinh doanh theo quy định của một số quốc gia. Bản chất pháp lý của cá nhân kinh doanh.

Khái niệm và đặc điểm của hộ kinh doanh. Khái niệm và đặc điểm của doanh nghiệp tư nhân. Khái niệm và đặc điểm cá nhân kinh doanh. Kiến nghị trong việc xác định bản chất pháp lý của cá nhân kinh doanh.

Kết luận Chương 2. ĐĂNG KÝ KINH DOANH VÀ VẤN ĐỀ ĐẠI DIỆN CỦA CÁ NHÂN KINH DOANH. Đăng ký kinh doanh đối với cá nhân kinh doanh. Đăng ký hoạt động cá nhân kinh doanh ở một số quốc gia.

Đăng ký kinh doanh đối với cá nhân kinh doanh ở Việt Nam. Kiến nghị đối với quy định đăng ký cá nhân kinh doanh. Vấn đề đại diện của cá nhân kinh doanh. Chế định đại diện trong pháp luật một số quốc gia.

Vấn đề đại diện của cá nhân kinh doanh trong pháp luật Việt Nam. Kiến nghị về quy định đại diện của cá nhân kinh doanh. Kết luận Chương 3. NGHĨA VỤ THUẾ CỦA CÁ NHÂN KINH DOANH.

Lệ phí môn bài áp dụng đối với cá nhân kinh doanh. Lệ phí môn bài của hộ kinh doanh và doanh nghiệp tư nhân. Kiến nghị về mức lệ phí môn bài áp dụng cho cá nhân kinh doanh. Thuế giá trị gia tăng áp dụng đối với cá nhân kinh doanh.

Thuế giá trị gia tăng áp dụng với cá nhân kinh doanh ở một số quốc gia. Thuế giá trị gia tăng áp dụng đối với cá nhân kinh doanh ở Việt Nam. Kiến nghị về thuế giá trị gia tăng áp dụng cho cá nhân kinh doanh. Thuế thu nhập của cá nhân kinh doanh.

Thuế thu nhập của cá nhân kinh doanh ở một số quốc gia. Thuế thu nhập của cá nhân kinh doanh ở Việt Nam. Kiến nghị về thuế thu nhập áp dụng cho cá nhân kinh doanh. Kết luận chương 4.

186 PHẦN KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 188 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài Xét dưới góc độ lý luận, cá nhân kinh doanh có thể được xem là hình thức kinh doanh đơn giản nhất, xuất hiện đầu tiên và tồn tại lâu đời nhất trong lịch sử các nước. Đây là loại hình kinh doanh phổ biến, thu hút số lượng lớn cá nhân tham gia thành lập do sự thuận tiện và đơn giản.

Cá nhân kinh doanh được thể hiện dưới nhiều hình thức và tên gọi khác nhau tuỳ thuộc vào quy định pháp luật mỗi quốc gia như mô hình “Sole Proprietorship”, “Sole Trader” hay “Individual Enterprise”… Tuy nhiên, có thể rút ra những điểm chung ở các nước về cá nhân kinh doanh là mô hình kinh doanh do một cá nhân làm chủ, thực hiện các hoạt động thương mại hoặc các hoạt động liên quan đến thương mại, kinh doanh những ngành nghề được pháp luật cho phép, có đăng ký hoặc không đăng ký kinh doanh và không có tư cách pháp nhân, tự chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình về mọi hoạt động kinh doanh. Xuất phát từ lý thuyết về luật tự nhiên và quyền tự do kinh doanh gắn với tiến trình lịch sử hình thành và phát triển các hình thức kinh doanh của cá nhân qua các giai đoạn cho thấy, mô hình cá nhân kinh doanh ở Việt Nam hiện đang tồn tại dưới ba hình thức cơ bản là doanh nghiệp tư nhân, hộ kinh doanh do một cá nhân đăng ký thành lập và cá nhân kinh doanh tự do không phải đăng ký kinh doanh. Chính vì vậy, hoạt động của cá nhân kinh doanh đang được điều chỉnh bởi nhiều văn bản pháp luật thuộc các ngành luật khác nhau. Trước năm 1986, khái niệm Luật Kinh tế được sử dụng phổ biến và là một ngành luật độc lập, điều chỉnh quan hệ kinh tế liên quan đến hoạt động sản xuất kinh doanh và quản lý kinh tế của nhà nước.

Tuy nhiên, khi chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường, khái niệm “Luật Thương mại” và “Luật Kinh doanh” được sử dụng thay thế, và mô hình cá nhân kinh doanh phát triển theo nhiều hình thức khác nhau. Hiện nay, cá nhân kinh doanh được điều chỉnh bởi các văn bản pháp luật như Bộ luật Dân sự, Luật Thương mại, Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư và các văn bản Nghị định, Thông tư khác. Điều này dẫn đến những quy định mâu thuẫn trong luật điều chỉnh và sự bất bình đẳng trong quyền và nghĩa vụ của cá nhân kinh doanh. 2 Bên cạnh đó, xu hướng phát triển chung của các nước là phân loại chủ thể kinh doanh theo hai tiêu chí thể nhân và pháp nhân dựa trên quy chế pháp lý về thương nhân được xác lập bởi Luật Thương mại, Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư, Luật Phá sản… Hoạt động thương mại của thương nhân ở Việt Nam hiện nay, ngoài các văn bản pháp luật nói trên còn đang được điều chỉnh bởi các văn bản: Bộ luật Dân sự, Luật kinh doanh bảo hiểm, Luật các tổ chức tín dụng, Luật Trọng tài thương mại, Bộ luật Tố tụng Dân sự, các luật Thuế, các tập quán thương mại quốc tế…Tổng thể các nguồn luật này là cơ sở pháp lý cho thương nhân gia nhập thị trường, tổ chức hoạt động kinh doanh và rút khỏi thị trường1.

Đồng thời, với hệ thống các văn bản pháp luật điều chỉnh nhiều và phức tạp như trên đã dẫn đến sự ra đời của rất nhiều loại hình chủ thể kinh doanh bao gồm cả thể nhân và pháp nhân thương mại, trong đó mô hình cá nhân kinh doanh dưới hình thức thể nhân hiện nay gồm có doanh nghiệp tư nhân, hộ kinh doanh do một cá nhân thành lập và các cá nhân kinh doanh tự do không phải đăng ký theo luật định. Xét về mặt thực tiễn, có thể nói vai trò của “cá nhân kinh doanh”, đặc biệt là hộ kinh doanh và doanh nghiệp tư nhân trong nền kinh tế nước ta hiện nay là không thể phủ nhận. Tuy nhiên, xuất phát từ quy chế pháp lý điều chỉnh đối với hai chủ thể này khác nhau dẫn đến việc quản lý tổ chức và hoạt động, đặc biệt trong lĩnh vực thuế hiện còn rất nhiều điểm bất cập và cần hoàn thiện nhất là đối với hình thức hộ kinh doanh. Thực tế cho thấy, mặc dù Chính phủ đã đặt ra mục tiêu phát triển doanh nghiệp nhưng số liệu thống kê cho thấy hầu như số lượng hộ kinh doanh được đăng ký mới và duy trì hoạt động hầu như giảm không đáng kể so với các năm trước đó và so với các loại hình doanh nghiệp.

Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, năm 2021 có 857.551 doanh nghiệp đang hoạt động2 trong khi đó, số hộ kinh doanh cá thể là 5. Như vậy, dù cho hộ kinh doanh là một “mô hình kinh doanh lai 1 Nguyễn Thị Dung và Tập thể Giảng viên Bộ môn Luật Thương mại Đại học Luật Hà Nội, Luật Kinh tế chuyên khảo, Hà Nội, NXB Lao động, 2017, tr. 2 Tổng cục Thống kê, Niên giám Thống kê 2021, Hà Nội, NXB Thống kê, 2022, tr. 3 Tổng cục Thống kê (2022), tlđd, tr.478 3 tạp giữa hộ gia đình và doanh nghiệp tư nhân, là một giải pháp thay thế cho doanh nghiệp trong suốt một thời kỳ dài pháp luật không thừa nhận các công ty và doanh nghiệp tư nhân”4 nhưng chính cơ chế quản lý bất hợp lý, không công bằng giữa hộ kinh doanh với các loại hình doanh nghiệp đang là nguyên nhân khiến cho các chủ hộ kinh doanh là cá nhân kinh doanh không có ý định chuyển đổi sang các loại hình doanh nghiệp.

Hiện nay, hộ kinh doanh được đăng ký tại cơ quan đăng ký kinh doanh thuộc UBND cấp huyện, trong khi doanh nghiệp tư nhân đăng ký kinh doanh tại cơ quan đăng ký kinh doanh do UBND cấp tỉnh quản lý. Do đó, dữ liệu về thông tin doanh nghiệp không được cập nhật đồng bộ và cơ chế quản lý của nhà nước cũng khác nhau. Ngoài ra, hoạt động của cá nhân kinh doanh là hộ kinh doanh, người đại diện nộp các loại thuế cơ bản như thuế thu nhập cá nhân, thuế giá trị gia tăng và lệ phí môn bài. Trong khi đó, chủ doanh nghiệp tư nhân phải nộp các loại thuế bao gồm thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế thu nhập cá nhân, thuế giá trị gia tăng và lệ phí môn bài với thuế suất và mức nộp cao hơn nhiều so với hộ kinh doanh.