Luận án tiến sĩ: Quyền bào chữa bị can, bị cáo trong tố tụng hình sự

3Ò GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI HOÀNG THỊ SƠN THUC HIỆN QUYEN BAO CHỮA CUA BI CAN, BỊ CAO TRONG TỔ TUNG HÌNH SU Chuyén nganh : Luat hinh su Mã số : 5.14 _THƯ VIỆN _ se" LUAN AN TIEN Si LUAT HOC Người hướng dan khoa học: 1.TS Kiéu Dinh Thụ 2.TS Trần Văn Độ HÀ NỘI - 2003 l LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. TÁC GIÁ LUẬN ÁN Hoàng Thị Sơn MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUYỀN BAO CHỮA CỦA BỊ CAN, BỊ CÁO 1.

Khái niệm quyền bào chữa của bị can, bi cáo 1. Y nghĩa của việc thực hiện quyền bao chữa của bị can, bị cáo 18 1. Sơ lược về lịch sử hình thành và phát triển của chế định về 24 quyền bào chữa của bị can, bị cáo Chương 2: CÁC HINH THỨC VÀ YẾU TỐ BAO DAM THUC HIỆN 40 QUYỀN BÀO CHỮA CỦA BỊ CAN, BỊ CÁO 2. Các hình thức thực hiện quyền bào chữa của bị can, bị cáo 40 2.

Các yếu tố bao đảm thực hiện quyền bào chữa của bị can, bị cáo 90 Chương 3: THỰC TIỀN THỰC HIỆN QUYỀN BÀO CHỮA CỦA 116 BỊ CAN, BỊ CÁO VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUA CUA VIỆC THỰC HIỆN QUYỀN BAO CHỮA 3. Thực tiễn thực hiện quyền bào chữa của bị can, bi cáo 116 3. Những hạn chế và vướng mắc trong việc thực hiện quyền 134 bào chữa của bị can, bị cáo và nguyên nhân 3. Các giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện quyền bào chữa 164 của bị can, bị cáo KẾT LUẬN 184 NHỮNG CÔNG TRÌNH CUA TAC GIA ĐÃ CONG BO CÓ LIÊN 186 QUAN ĐẾN LUẬN ÁN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 187 NHỮNG TU VIET TAT TRONG LUẬN AN BCVND : Bào chữa viên nhân dân BLHS : Bộ luật hình sự BLTTHS : Bộ luật tố tụng hình sự BNV : Bộ Nội vụ BTP : Bộ Tư pháp CQDT : Cơ quan điều tra CQTHTT : Cơ quan tiến hành tố tụng DTV : Điều tra viên HDXX : Hội đồng xét xử KSV : Kiểm sát viên LTTHS : Luật tố tụng hình sự NBC : Người bào chữa NDDHP : Người đại diện hợp pháp NTHTT : Người tiến hành tố tụng QBC : Quyền bào chữa TA : Toa án TAND : Tòa án nhân dân TANDTC : Tòa án nhân dân tối cao TTHS : Tố tụng hình sự THTT : Tiến hành tố tụng VKS : Viên Kiểm sát VKSNDTC : Viên Kiểm sát nhân dân tối cao XHCN : Xã hội chủ nghĩa Khi xét xử, các Tòa án phải đảm bdo cho mọi công dan déu bình đẳng trước pháp luật, thực sự dân chủ, khách quan.; việc phán quyết của Tòa án phải căn cứ chủ yếu vào kết quả tranh tụng tại phiên tòa, trên cơ sở xem xét toàn diện, đầy đủ các chứng cứ, ý kiến của kiểm sát viên, của người bào chữa, bị cáo, nhân chứng.

để ra những bản án, quyết định đúng pháp luật, có sức thuyết phục và trong thời hạn pháp luật quy định. Các cơ quan tư pháp có trách nhiệm tạo điều kiện để luật su tham gia vào quá trình tố tụng; tham gia hỏi cung bị can, nghiên cứu hồ sơ vụ án, tranh luận dân chủ tại phiên tòa. Phát triển và kiện toàn đội ngũ luật sư,. có đủ năng lực và phẩm chất dao đức đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ; dén năm 2005 cơ bản có du cán bộ làm nhiệm vụ bổ trợ tư pháp.

Tính cấp thiết của đề tài Đất nước ta đang trên đường đổi mới toàn diện với mọi lĩnh vực của đời sống, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN), thực hiện mục tiêu dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Do vậy, mở rộng dân chủ, tăng cường pháp chế, bảo vệ có hiệu quả các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân luôn được coi là nhiệm vụ cấp bách của toàn xã hội. Yêu cầu đặt ra đối với pháp luật trước hết là phải có những quy định chặt chẽ về việc bảo vệ quyền con người, quyền và lợi ích hop pháp của công dân, trong đó có quyền bào chữa (QBC). Điều 50 Hiến pháp 1992 quy định: "Ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam các quyền con người về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội được tôn trọng thể thiện ở các quyền công dân được quy định trong Hiến pháp và pháp luật".

Việc quy định này cũng chỉ là hình thức nếu nó không được thực hiện trong thực tế. Bảo vệ quyền con người là mục tiêu và nhiệm vụ trọng tâm của các thiết chế nhà nước và pháp luật dân chủ. Bảo đảm thực hiện có hiệu quả các quyền công dân đã được pháp luật quy định là tiêu chí để đánh giá sự văn minh, tiến bộ của một xã hội hiện đại. QBC của bị can, bị cáo là một trong những quyền quan trọng của quyền công dân khi tham gia tố tụng với tư cách là bị can, bị cáo.

Bảo đảm QBC của bị can, bị cáo là một nguyên tắc hiến định được thể chế trong các bản Hiến pháp của nước ta. Đồng thời là một nguyên tắc đặc thù của Luật tố tụng hình sự (LTTHS) được quy định tại Điều 12 Bộ luật tố tụng hình sự (BLTTHS) với nội dung: "Bị can, bị cáo có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa cho mình. Cơ quan điều tra (CQDT), Viện kiểm sát (VKS) và Tòa án (TA) có nhiệm vụ bảo đảm cho bị can, bị cáo thực hiện quyền bào chữa của ho". Quyền này tiếp tục một lần nữa được ghi nhận tai Điều 34 của BLTTHS.

Cùng với sự phát triển của pháp luật tố tụng hình sự (TTHS, QBC ngày càng được tôn trọng và mở rộng hơn, đồng thời tạo những điều kiện tốt nhất để bị can, bị cáo thực hiện quyền này. Điều đó thể hiện bản chất dân chủ của pháp luật nước ta. Thực tiễn giải quyết các vụ án hình sự trong những năm qua cho thấy mặc dù pháp luật đã quy định khá chặt chế và tương đối đầy đủ nhưng QBC của bị can, bị cáo chưa được triệt để tôn trọng và chưa được cơ quan tiến hành tố tụng (CQTHTT) tạo điều kiện dé bị can, bị cáo thực hiện. Tình trạng vi phạm các quyền tố tụng của bị can, bị cáo; xử oan người vô tội, Xét Xử sai.

vẫn còn xảy ra là hậu quả của việc chưa nhận thức đúng dan ý nghĩa va tầm quan trọng của việc thực hiện QBC của bi can, bị cáo. Một số người tiến hành tố tụng (NTHTT) còn chưa nhận thức được việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân và minh oan cho người vô tội cũng có ý nghĩa và tầm quan trọng như việc xử lý nghiêm minh đối với người phạm tội. Do vậy, trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử họ thường chú ý khía cạnh không bỏ lọt tội phạm hơn là khía cạnh không làm oan người vô tội và xem việc tham gia tố tụng của người bào chữa (NBC) tại phiên tòa như một sự "trang trí” cho đúng thủ tục tố tụng mà thôi. Điều đó ảnh hưởng không nhỏ đến việc thực hiện QBC của bị can, bị cáo, dẫn đến tình trạng oan sai trong tố tụng.

Điều này là không thể chấp nhận, làm mất lòng tin của nhân dân đối với Nhà nước và pháp luật. Thực hiện QBC của bị can, bị cáo hiện nay không chỉ là mối quan tâm của riêng bị can, bị cáo hay gia đình họ và những người làm công tác bảo vệ pháp luật mà nó còn là sự quan tâm của toàn xã hội. Nghiên cứu đề tài thực hiện QBC của bị can, bị cáo trong TTHS có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, hạn chế tình trạng oan sai, giúp CQTHTT giải quyết vụ án đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, "khắc phục những biểu hiện hữu khuynh trong đấu tranh chống tội phạm, đồng thời chống tình trạng bắt và giam giữ oan sai, xét xủ không công minh, vi phạm quyền dân chủ của công dân" [26, tr. Mặt khác, hiện nay "chat lượng công tac tư pháp nói chung chưa ngang tầm với yêu cầu và đòi hỏi của nhân dân; còn nhiều trường hợp bỏ lọt tội phạm, làm oan người vô tội, vi phạm các quyền tự do dân chủ của công dân, làm giảm sút lòng tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và các cơ quan tu pháp” [7].

Do vậy, việc nghiên cứu vấn đề thực hiện QBC của bị can, bị cáo trong TTHS góp phần vào việc thực hiện một số nhiệm vụ trọng tâm của công tác tư pháp trong thời gian tới mà Nghị quyết 08-NQ/TW đã đề ra, nó không những chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn có giá trị thực tiễn sâu sắc. “Tinh thần Nghị quyết 08 toát lên từ nội dung, tư tưởng chỉ đạo của Bộ Chính trị là tính thời sự, bức xúc của việc đưa vào cuộc sống, tổ chức thực hiện những chủ trương, giải pháp về cải cách tư pháp trong giai đoạn hiện nay” [76] khi mà đất nước đang bước vào giai đoạn mới với tốc độ phát triển ngày càng nhanh của nền kinh tế thị trường theo định hướng XHCN, khi mà tội phạm xay ra ngày càng tinh vi và phức tap hơn. Trong thời gian qua đã có một số tác giả làm luận văn thạc sĩ liên quan đến QBC của bị can, bị cáo như: Tác giả Nguyễn Thu Thủy với đề tài: Vai trò của luật su trong việc bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự Việt Nam; tác giả Võ Văn Hòa với đề tài: Chức năng buộc tội và bào chữa trong tố tụng hình sự Việt Nam; tác giả Vũ Văn Thìn với đề tài: Người bào chữa trong tố tụng hình sự. Ngoài ra, còn một số tác giả cũng nghiên cứu về vấn dé này như: luật sư, PGS.TS Phạm Hồng Hải với cuốn sách: Dam bảo quyền bào chữa của người bị buộc tội; tác giả Nguyễn Văn Tuân với cuốn sách: Vai trò của luật su trong tố tụng hình sự.

Tuy nhiên, với những đề tài trên các tác giả chỉ đề cập đến một số vấn dé nhất định có liên quan đến QBC của bị can, bi cáo. Do đó có thể khang định rằng, cho đến nay vẫn chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách đầy đủ, có hệ thống và toàn diện về việc thực hiện QBC của bị can, bị các trong TTHS và luận án này không trùng lặp với bất cứ một công trình nào khác.