Thực hiện pháp luật lao động đối với người chấp hành án phạt tù ở Việt Nam

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH NGUYỄN CÔNG LONG THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ LAO ĐỘNG ĐỐI VỚI NGƯỜI CHẤP HÀNH ÁN PHẠT TÙ Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT HÀ NỘI - 2020 HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH NGUYỄN CÔNG LONG THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ LAO ĐỘNG ĐỐI VỚI NGƯỜI CHẤP HÀNH ÁN PHẠT TÙ Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT Mã số: 9 38 01 06 Người hướng dẫn khoa học: GS,TS. TRẦN NGỌC ĐƯỜNG HÀ NỘI - 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong Luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định. Tác giả Nguyễn Công Long MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU 6 1.

Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 6 1. Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, giả thuyết và câu hỏi nghiên cứu 25 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ LAO ĐỘNG ĐỐI VỚI NGƯỜI CHẤP HÀNH ÁN PHẠT TÙ 29 2. Khái niệm, hình thức, vai trò thực hiện pháp luật về lao động đối với người chấp hành án phạt tù 29 2. Nội dung, yêu cầu và các yếu tố bảo đảm thực hiện pháp luật về lao động đối với người chấp hành án phạt tù 58 2.

Thực hiện pháp luật về lao động đối với người chấp hành án phạt tù ở một số nước trên thế giới và những giá trị có thể vận dụng ở Việt Nam 76 Chương 3: THỰC TRẠNG THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ LAO ĐỘNG ĐỐI VỚI NGƯỜI CHẤP HÀNH ÁN PHẠT TÙ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 91 3. Thực trạng thi hành án phạt tù ở Việt Nam hiện nay 91 3. Kết quả đạt được và những hạn chế trong thực hiện pháp luật về lao động đối với người chấp hành án phạt tù 100 Chương 4: QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ LAO ĐỘNG ĐỐI VỚI NGƯỜI CHẤP HÀNH ÁN PHẠT TÙ Ở VIỆT NAM 124 4. Quan điểm bảo đảm thực hiện pháp luật về lao động đối với người chấp hành án phạt tù ở Việt Nam 124 4.

Các giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật về lao động đối với người chấp hành án phạt tù ở Việt Nam 130 KẾT LUẬN 148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 152 PHỤ LỤC 166 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BCA : Bộ Công an BLHS : Bộ luật Hình sự BLLĐ : Bộ luật Lao động BQP : Bộ Quốc phòng CĐLĐ : Chế độ lao động NCHAPT : Người chấp hành án phạt tù PN : Phạm nhân TAND : Tòa án nhân dân TG : Trại giam THAHS : Thi hành án hình sự THAPT : Thi hành án phạt tù THPL : Thực hiện pháp luật UBTP : Ủy ban Tư pháp VKSND : Viện Kiểm sát nhân dân XHCN : Xã hội chủ nghĩa DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ Trang Bảng 3.1: Thống kê tổng số và cơ cấu độ tuổi người chấp hành án phạt tù 96 Biểu đồ 3.1: Kết quả cải tạo của người chấp hành án phạt tù 106 Bảng 3.2: Thống kê về cơ cấu ngành nghề được khảo sát tại một số trại giam phía Bắc 112 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Giáo dục cải tạo nhằm đưa người phạm tội trở lại với đời sống xã hội là mục tiêu cao cả, nhân văn luôn được đề cao trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Bởi vậy, mặc dù phạt tù là một trong những hình phạt nghiêm khắc nhất, người bị kết án tù phải chấp hành hình phạt tại các cơ sở giam giữ, phải lao động, học tập để trở thành người có ích cho xã hội (Điều 3 Bộ luật Hình sự (BLHS)). Song, với bản chất nhân đạo của pháp luật, người chấp hành án phạt tù (NCHAPT) vẫn được bảo đảm những quyền con người cơ bản thông qua các chế độ: ăn, mặc, ở, chăm sóc y tế, lao động, học nghề, học văn hóa, vui chơi, giải trí.

Trong đó, lao động có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, không chỉ vì chiếm thời lượng nhiều nhất ở khía cạnh thời gian vật chất, mà còn ở vai trò chi phối quá trình giáo dục cải tạo và chuẩn bị các điều kiện để người bị kết án tù tái hòa nhập cộng đồng. Tuy nhiên, do NCHAPT phải sống trong môi trường đặc biệt, bị cách ly khỏi xã hội, bị tước và hạn chế nhiều quyền cơ bản, nên việc sử dụng lao động đối với NCHAPT cho dù vì bất cứ mục đích gì, cũng luôn là chủ đề hết sức nhạy cảm. Ngày nay, quyền con người đã trở thành một giá trị phổ quát, lao động đối với NCHAPT càng trở nên là vấn đề được quan tâm của cộng đồng quốc tế. Việc thực hiện các chế độ đối với NCHAPT trong đó có chế độ lao động (CĐLĐ), luôn là một trong những biểu hiện rõ nét nhất chính sách hình sự của một nhà nước.

Đây cũng là tiêu chí quan trọng để đánh giá mức độ tiến bộ hay lạc hậu, nhân đạo hay hà khắc của một hệ thống tư pháp hình sự. Như cố Tổng thống Nam Phi Nelson Mandela đã từng khẳng định: “Một người không thực sự hiểu một đất nước cho đến khi họ vào tù. Không nên đánh giá một đất nước theo cách mà họ đối xử với những công dân danh giá nhất mà là những người thấp hèn nhất” [72]. Vì vậy, nghiên cứu về lao động đối với NCHAPT dưới giác độ thực hiện pháp luật (THPL) sẽ không chỉ góp phần bổ sung, hoàn thiện lý luận về THPL nói chung, mà qua đó còn khẳng định bản chất nhân đạo, tính ưu việt trong thực thi chính sách hình sự của Nhà nước Việt Nam.

2 Những năm vừa qua, tình hình vi phạm pháp luật và phạm tội ở Việt Nam có chiều hướng gia tăng, số người bị kết án phạt tù luôn ở mức cao. Tính từ năm 2011 đến 2018, hằng năm có từ 61.112 người bị kết án phạt tù được đưa đi chấp hành án, tổng số NCHAPT tại các trại giam (TG) có từ 124.847 người [17, tr. Với thực trạng này, vấn đề nâng cao hiệu quả giáo dục cải tạo NCHAPT là yêu cầu vừa có tính cấp bách, vừa lâu dài. Thực tiễn tổ chức lao động cho NCHAPT tại các TG ở Việt Nam nhiều năm qua chưa hiệu quả.

Nhận thức của người có thẩm quyền trong thi hành án phạt tù (THAPT) trong tổ chức lao động và thực hiện các chế độ khác đối với NCHAPT chưa đầy đủ [78, tr. Kết quả tổng kết Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 của Bộ Chính trị về “Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020” đã khẳng định, hạn chế nhất hiện nay chính là việc THPL trên các lĩnh vực. Vì vậy, định hướng chiến lược trong giai đoạn mới là “chuyển trọng tâm từ ưu tiên xây dựng pháp luật sang đẩy mạnh tổ chức thực thi pháp luật” [39, tr. Với yêu cầu đó, việc nâng cao nhận thức THPL về lao động đối với NCHAPT về lý luận cũng như đánh giá thực tiễn có ý nghĩa rất quan trọng.

Từ những vấn đề nêu trên, việc triển khai nghiên cứu, đánh giá đầy đủ cả về lý luận cũng như thực tiễn THPL về lao động đối với NCHAPT tại Việt Nam, qua đó đề xuất các giải pháp cụ thể có ý nghĩa cấp thiết. Đây là lý do tác giả đã lựa chọn đề tài “Thực hiện pháp luật về lao động đối với người chấp hành án phạt tù ở Việt Nam” làm đề tài luận án Tiến sĩ luật. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Luận án nghiên cứu toàn diện những vấn đề lý luận và thực tiễn THPL về lao động đối với NCHAPT ở Việt Nam.

Thông qua đó, đề xuất các quan điểm, giải pháp nâng cao hiệu quả THPL trong lĩnh vực này, đồng thời, kiến nghị việc hoàn thiện pháp luật về lao động và pháp luật về thi hành án hình sự, bảo đảm tuân thủ đầy đủ các các điều ước quốc tế về lao động cưỡng bức mà Việt Nam đã gia nhập. Nhiệm vụ nghiên cứu Nhằm đạt được các mục đích nghiên cứu, luận án đặt ra những vấn đề cụ thể cần giải quyết như sau: - Tập hợp, phân tích tài liệu liên quan đến đề tài nghiên cứu. - Xây dựng khái niệm, hình thức, vai trò, đặc điểm THPL về lao động đối với NCHAPT. - Phân tích rõ nội dung, yêu cầu, các yếu tố bảo đảm THPL về lao động đối với NCHAPT.

- Nghiên cứu, đối chiếu, so sánh THPL về lao động đối với NCHAPT ở một số nước trên thế giới. Qua đó, tham khảo, chọn lọc kinh nghiệm có thể vận dụng ở Việt Nam. - Phân tích, đánh giá thực trạng THPL về lao động đối với NCHAPT. Làm rõ những kết quả đạt được và hạn chế; nguyên nhân khách quan, chủ quan của những hạn chế.

- Xác định quan điểm và đề xuất những giải pháp cụ thể và khả thi nhằm bảo đảm THPL về lao động đối với NCHAPT ở Việt Nam. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu của đề tài - Những quan điểm khoa học về THPL về lao động đối với NCHAPT. - Hệ thống quy định của pháp luật hiện hành liên quan đến THPL về lao động đối với NCHAPT.

Theo đó, hệ thống pháp luật được tiếp cận theo hướng đa ngành, gồm: hình sự, tố tụng hình sự, thi hành án hình sự, quyền con người, lao động, giáo dục, đầu tư, quy hoạch, thương mại, kế toán,. - Thực tiễn vận hành CĐLĐ đối với NCHAPT thông qua 4 hình thức THPL, qua đó, làm nổi bật sự tương phản giữa hai nhóm chủ thể là NCHAPT và cơ quan THAPT. Phạm vi nghiên cứu của đề tài - Về không gian: đề tài xác định phạm vi nghiên cứu trong cả nước. - Nội dung nghiên cứu của luận án có liên quan đến lĩnh vực THAPT thuộc thẩm quyền các cơ quan thuộc Bộ Công an (BCA): Tổng cục Cảnh sát thi 4 hành án hình sự và hỗ trợ tư pháp (nay là Cục Cảnh sát quản lý TG, cơ sở giáo dục bắt buộc, trường giáo dưỡng - C10) và các TG thuộc BCA.

- Về thời gian: tập chung chủ yếu giai đoạn 2011 - 2018.