Luận án Tiến sĩ: Chủ thể buộc tội trong Tố tụng hình sự Việt Nam - Lê Thị Thúy Nga

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRUONG ĐẠI HỌC LUAT HÀ NOI LE THI THUY NGA Chuyén nganh : Luật Hình sự va tố tung hình sự Mã số : 9.04 LUẬN ÁN TIEN SĨ LUẬT HOC Người hướng dẫn khoa học: PGS. HOÀNG THỊ MINH SƠN HÀ NỘI - 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bat kỳ công trình nào khác.

TÁC GIÁ LUẬN ÁN Lê Thị Thúy Nga LỜI CẢM ƠN Trước tiên, tôi xin bày tỏ sự kính trọng và lòng biết ơn sâu sắc tới người hướng dẫn khoa học, Cô giáo PGS. Hoàng Thị Minh Sơn - người đã luôn tận tình, tâm huyết hướng dan, chi bảo và không ngừng động viên dé tôi hoàn thành luận án này. Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy giáo, cô giáo của Khoa Pháp luật Hình sự, Trường Đại học Luật Hà Nội. Những góp ý khoa học, những cơ hội tham gia các hoạt động khoa học và những lời động viên của các thầy cô đã giúp tôi vững tin hơn trong quá trình thực hiện đề tài Luận án.

Đồng thời, tôi cũng xin chân thành cảm ơn tới các thầy giáo, cô giáo tại Khoa Sau Đại học, Trường Đại học Luật Hà Nội đã luôn ân cần, tạo những điều kiện tốt nhất, hướng dẫn kịp thời tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành Luận án này tại Nhà trường. Tôi xin chân thành cảm ơn các nhà khoa học trong lĩnh vực tố tụng hình sự như PGS. Nguyễn Thái Phúc, TS. Nguyễn Mai Bộ.và nhiều thầy, cô khác đã luôn cô vũ, động viên dé tôi hoàn thành luận án.

Tôi xin cảm ơn Ban Giám đốc và các thầy giáo, cô giáo, các bạn đồng nghiệp tại Học viện Tư pháp, nơi tôi đang công tác, đã chia sẻ, động viên và tạo những điều kiện tốt về thời gian, công việc trong suốt quá trình tôi nghiên cứu và hoàn thành luận án này. Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn chồng và các con, những người thân hai bên nội, ngoại đã kiên trì, thầm lặng dành cho tôi thời gian, sự quan tâm, động viên, hỗ trợ về vật chất và tinh thần dé tôi hoàn thành nhiệm vu hoc tập và nghiên cứu. Hà Nội, ngày tháng năm 2019 Lê Thị Thúy Nga MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU Chương 1: TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN DEN DE TÀI LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu ở trong và ngoài nước liên quan đến đề tài luận án 1.

Đánh giá kết quả nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án và những vẫn đề luận án tiếp tục nghiên cứu Le 1. Cơ sở lý thuyết, giả thuyết nghiên cứu và các câu hỏi nghiên cứu 28 Chương 2: LÝ LUẬN VE CHỦ THẺ BUỘC TOI TRONG TO TUNG HÌNH SỰ 30 2. Khái niệm, đặc điểm, cơ sở xuất hiện chủ thé buộc tội trong tố tung hinh sự 30 2. Pham vi chủ thé buộc tội và vai trò của mỗi chủ thé buộc tội trong tố tụng hình sự Việt Nam 54 Chương 3: THUC TRẠNG CHU THE BUỘC TOI TRONG TO TUNG HINH SỰ VIET NAM 67 3.

Thực trang quy định pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về chủ thé buộc tội 67 3. Thực tiễn hoạt động của các chủ thể buộc tội trong tố tụng hình sự Việt Nam 100 3. Nhận xét, đánh giá chung về thực trạng chủ thể buộc tội trong tố tụng hình sự Việt Nam 117 Chương 4: YÊU CAU VÀ GIẢI PHAP NÂNG CAO HIỆU QUÁ HOAT ĐỘNG CUA CHU THẺ BUỘC TOI TRONG TO TUNG HINH SU VIET NAM 121 4. Yéu cau nâng cao hiệu qua hoạt động của chu thể buộc tội trong tố tụng hình sự Việt Nam 121 4.

Giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của chủ thé buộc tội trong tô tụng hình sự Việt Nam 125 KET LUẬN 149 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HOC CUA TÁC GIA LIÊN QUAN DEN LUẬN ÁN ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BO 152 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 153 PHỤ LỤC 165 DANH MỤC CHU VIET TAT BLTTHS Bộ luật Tổ tụng Hình sự CTBT Chủ thể buộc tội CQĐT Cơ quan điều tra CNBT Chức năng buộc tội ĐTV Điều tra viên KSV Kiểm sát viên NCS Nghiên cứu sinh THTT Tiến hành tố tụng TTHS Tố tụng hình sự VKS Viện kiểm sát VKSND Viện kiểm sát nhân dân VKSNDTC Viện kiêm sát nhân dân tôi cao DANH MỤC CÁC BANG, BIEU DO Trang Bang 3.1: Số bị cáo được Tòa án tuyên không có tội từ năm 2012 — 2018 110 Biểu đồ 3.1: Tình hình số vụ án, số bị can mà cơ quan điều tra đã xử lý (2009 - 2018) 101 Biểu đồ 3.2: Số bị can được đình chỉ điều tra do không có sự việc phạm tội, hành vi không cấu thành tội phạm (2009 - 2018) 102 Biểu đồ 3.3: Tình hình Viện kiểm sát trả hồ so để điều tra bổ sung (2009 -2018) 103 Biểu đồ 3.4: Tình hình truy t6 của Viện kiểm sát (2009 - 2018) 108 Biểu đồ 3.5: Tình hình Tòa án trả hồ sơ dé điều tra bố sung (2009 - 2018) 109 Biểu đồ 3.6: Tình hình thực hành quyền công t6 và kiểm sát xét xử (2009 - 2018) 110 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Thực hiện Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/1/2002 của Bộ Chính trị về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới, Nghị quyết số 48- NQ/TW ngày 26/5/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020 và Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/06/2005 của Bộ chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, TTHS nước ta đã có nhiều sự chuyền biến tích cực. Theo đó, các quy định pháp luật về TTHS được sửa đổi, bố sung, hoàn thiện, BLTTHS năm 2015 đã được ban hành với những đổi mới cả về định hướng, nội dung và kỹ thuật lập pháp. Chất lượng hoạt động giải quyết vụ án hình sự từng bước được nâng lên, việc tranh tụng tại phiên tòa bước đầu đạt được một số kết quả tích cực; vẫn đề bảo đảm quyền con người trong TTHS ngày càng được quan tâm, hiện tượng oan, sai, vi phạm quyền con người được hạn chế.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đã đạt được, TTHS Việt Nam vẫn đang bộc lộ những điểm hạn chế, bất cập cho thấy những sửa đối, bố sung "nhỏ lẻ" các quy định pháp luật TTHS không đáp ứng được day đủ yêu cầu thực tiễn mà cần có sự đổi mới đồng bộ, toàn diện từ việc xác định và hoàn thiện mô hình tố tụng trong đó vấn đề quan trọng là xác định và phân biệt rõ các chức năng của TTHS. Sự phân biệt rõ hơn, độc lập hơn các chức năng tố tụng "là đảm bao quan trọng cho tính dân chủ và tính tranh tụng của TTHS" [110]. Từ việc xác định các chức năng của TTHS, van đề xác định chủ thé thực hiện từng loại chức năng cũng như quy định phù hợp về địa vị pháp lý của các chủ thê đó là một trong những nội dung quan trọng. Tuy còn những quan điểm khác biệt về chức năng của TTHS song nhìn chung phan lớn các nghiên cứu đều thống nhất về những chức năng cơ bản của TTHS gồm: CNBT, chức năng gỡ tội (chức năng bào chữa) và chức năng xét xử.

Trong đó, CNBT được coi là chức năng đóng vai trò chủ đạo, quyết định; không có sự buộc tội thì không thé có TTHS, TTHS sẽ trở thành không có mục đích và đối tượng [140]. Cùng với việc xác định rõ các chức năng trong TTHS, cần phân định các chủ thé TTHS theo chức năng tố tụng và quy định địa vị pháp ly của các bên đê đảm bảo bên buộc tội, bên bào chữa bình đăng trước Tòa án; Tòa án là trọng tài độc lập, khách quan. Tuy nhiên, van đề về chủ thể TTHS nói chung và CTBT nói riêng trong TTHS Việt Nam còn nhiều bat cập cả về nhận thức và quy định, áp dụng pháp luật. Vẻ mặt nhận thức, nhận thức về cơ sở lý luận dé phân định các chủ thé TTHS theo chức năng tố tụng chưa được làm rõ, vẫn còn nhiều e ngại về VIỆC phân định các chủ thê theo các bên buộc tội, bào chữa và xét xử thay cho việc phân định theo vị thế tố tụng, bên THTT và bên tham gia tố tụng như hiện nay.

Ngoài ra, nhận thức về CTBT trong TTHS Việt Nam còn nhiều điểm chưa thống nhất. Có quan điểm cho rằng chủ thé thực hiện CNBT là CQDT, VKS và Tòa án; quan điểm khác lại cho răng CTBT là VKS và Tòa án; lại có quan điểm cho răng CTBT bao gồm ba nhóm: nhóm thứ nhất là nhóm CTBT để bảo vệ lợi ích chung và nhân danh Nhà nước được giao nhiệm vu để buộc tội (bao gồm CQĐT, VKS); nhóm thứ hai là nhóm chủ thể buộc tội để bảo vệ lợi ích của chính mình (gồm người bị hại hoặc người đại diện hợp pháp của họ, nguyên đơn dân sự hoặc người đại diện hợp pháp của họ); và nhóm thứ ba là nhóm phục vụ cho hai nhóm trên (bao gồm cơ quan giám định pháp y, kỹ thuật hình sự, co quan định giá. Từ góc độ lập pháp, do chưa có sự phân định rạch ròi các chức năng cơ bản của TTHS nên các chủ thé của TTHS nói chung và CTBT nói riêng chưa được xác định gắn với chức năng tố tụng. Theo đó, các chủ thể của TTHS Việt Nam đang được chia thành hai nhóm: chủ thé THTT và chủ thê tham gia tố tụng.

Sự phân chia này thé hiện quan điểm nhất quán về trách nhiệm xử lý tội phạm của các cơ quan nhà nước, nhân viên nhà nước. Trong đó, những gì liên quan đến tội phạm hầu như là việc riêng, việc chủ yếu của cơ quan và người THTT. Trong phạm vi, thẩm quyền của mình, cơ quan THTT và người THTT có toàn quyền áp dụng pháp luật TTHS dé thực hiện mục đích TTHS và các cơ quan, tô chức, mọi công dân (kế cả người tham gia tô tụng) hoặc trở thành đối tượng tác động, hoặc trở thành đối tượng có trách nhiệm thực hiện yêu cầu, có trách nhiệm phối hợp với các cơ quan THTT, người THTT. Với sự phân định đó, người tham gia tô tụng không được pháp luật ghi nhận những quyền có thé đối trọng với cơ quan và người THTT nên sự yếu thế dường như nghiêng về phía người tham gia tố tụng.