Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu bờ biển dài hơn 3.260 km cùng vùng đặc quyền kinh tế rộng trên 1 triệu km2, tạo tiền đề chiến lược cho sự bứt phá của kinh tế biển. Hiện nay, vận tải đường biển giữ vai trò huyết mạch khi đảm nhận tới 90% tổng khối lượng hàng hóa xuất nhập khẩu của cả nước. Nhằm hiện thực hóa mục tiêu đưa Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh theo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt quy hoạch tổng thể phát triển hệ thống cảng biển thời kỳ 2021 - 2030, công tác quản lý nhà nước chuyên ngành hàng hải đòi hỏi phải không ngừng đổi mới. Trong đó, thanh tra và kiểm tra là công cụ quản lý then chốt, trực tiếp bảo đảm an toàn, an ninh hàng hải, bảo vệ môi trường và phòng chống tham nhũng tại các đầu mối giao thương.

Vấn đề cốt lõi được đặt ra là làm thế nào để nâng cao hiệu lực thanh tra, kiểm tra chuyên ngành trong bối cảnh khối lượng phương tiện gia tăng nhanh chóng và các hành vi lách luật ngày càng tinh vi. Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Chính trị học của tác giả Nguyễn Văn Liêm, dưới sự hướng dẫn của Tiến sĩ Nguyễn Đức Toàn tại Trường Đại học Quy Nhơn năm 2023, tập trung giải quyết yêu cầu cấp thiết này. Mục tiêu nghiên cứu là làm rõ cơ sở lý luận, đánh giá toàn diện thực trạng công tác thanh tra, kiểm tra của Cảng vụ hàng hải Quy Nhơn giai đoạn 2017 - 2022 gắn với yêu cầu phòng, chống tham nhũng, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao chất lượng thực thi công vụ.

Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian quản lý vùng nước cảng biển khu vực Nam Trung Bộ, tập trung vào địa bàn tỉnh Bình Định và Phú Yên trong suốt 6 năm liên tục. Nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn to lớn khi trực tiếp góp phần tối ưu hóa nguồn thu phí cảng vụ từ mức 46,871 tỷ đồng năm 2017 lên hơn 61,540 tỷ đồng năm 2020, kiểm soát an toàn cho hơn 200 lượt phương tiện mỗi năm và duy trì tỷ lệ 0% tàu biển bị chính quyền cảng lưu giữ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về kiểm soát quyền lực nhà nước, kế thừa tinh thần Sắc lệnh số 64/SL ngày 23/11/1945 của Chủ tịch Hồ Chí Minh về thành lập Ban thanh tra đặc biệt với chức năng giám sát công vụ. Luận văn tích hợp hai khối lý thuyết cốt lõi: lý thuyết quản lý hành chính công hiện đại và lý thuyết quản trị rủi ro trong kiểm soát tuân thủ chuyên ngành.

Hệ thống khái niệm trọng tâm được xác lập rõ ràng gồm:

  • Thanh tra chuyên ngành hàng hải: Hoạt động xem xét, đánh giá việc chấp hành pháp luật chuyên ngành, quy chuẩn kỹ thuật và quy tắc quản lý theo quy định của Luật Thanh tra năm 2022 và Bộ luật Hàng hải Việt Nam năm 2015.
  • Kiểm tra nhà nước cảng biển (Port State Control - PSC): Cơ chế kiểm soát kỹ thuật đối với tàu thuyền nước ngoài và nội địa theo các công ước quốc tế của Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO).
  • Phòng, chống tham nhũng hành chính: Hệ thống các biện pháp phòng ngừa, phát hiện và xử lý hành vi tiêu cực, trục lợi trong quy trình cấp phép, giám sát hoạt động hàng hải.

Luận văn phân định rành mạch giữa thanh tra và kiểm tra: thanh tra mang tính quyền lực nhà nước sâu rộng, áp dụng quy trình 8 bước theo Nghị định số 07/2012/NĐ-CP và có thẩm quyền xử phạt hoặc kiến nghị kỷ luật; trong khi kiểm tra tập trung vào hoạt động thẩm định kỹ thuật hiện trường, diễn ra thường xuyên nhằm uốn nắn, khắc phục sai sót kịp thời tại 7 bộ phận chức năng của cảng vụ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp xác thực từ Cục Hàng hải Việt Nam và Cảng vụ hàng hải Quy Nhơn trong giai đoạn 2017 - 2022. Dữ liệu bao gồm 5 báo cáo tài chính quyết toán năm, hơn 30 hồ sơ kết luận thanh tra, biên bản xử lý vi phạm hành chính và nhật ký kiểm tra phương tiện từ hệ thống phần mềm dữ liệu tàu biển khu vực Châu Á - Thái Bình Dương.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 100% các cuộc thanh tra chuyên ngành (khoảng 8 cuộc thanh tra toàn diện và 4 cuộc kiểm tra chuyên đề được Cục Hàng hải Việt Nam phê duyệt), kết hợp với mẫu khảo sát thực địa hơn 200 phương tiện giao thông vận tải đường bộ và đường thủy trong đợt cao điểm liên ngành năm 2017. Phương pháp chọn mẫu có mục đích được áp dụng nhằm tập trung vào các mắt xích có rủi ro cao như cảng dầu bến phao, trạm đèn luồng hàng hải và các đơn vị bốc xếp hàng rời.

Phương pháp phân tích kết hợp chặt chẽ giữa định tính và định lượng:

  • Phương pháp định lượng: Thống kê mô tả số vụ vi phạm, đo lường biến động tiền phạt qua từng năm và so sánh tỷ lệ thu nộp ngân sách nhà nước so với dự toán giao. Lý do lựa chọn là nhằm lượng hóa chính xác hiệu quả tài chính và mức độ nghiêm minh của pháp luật.
  • Phương pháp định tính: Phân tích văn bản quy phạm pháp luật, so sánh chuẩn mực quốc tế và phỏng vấn chuyên gia quản lý công. Phương pháp này giúp lý giải căn nguyên của các kẽ hở hành chính và nhận diện nguy cơ tham nhũng tiềm ẩn trong hoạt động thanh tra.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, công tác kiểm tra nhà nước cảng biển đối với đội tàu trong nước và quốc tế duy trì mức độ an toàn tuyệt đối với tỷ lệ lưu giữ tàu là 0%. Cụ thể, số lượng tàu nước ngoài được kiểm tra tăng đều từ 22 lượt tàu năm 2017 lên 38 lượt tàu với 40 lượt kiểm tra năm 2019, và đạt đỉnh 49 lượt tàu năm 2021. Tất cả các khiếm khuyết kỹ thuật về thiết bị an toàn và phòng cháy chữa cháy đều được phát hiện và yêu cầu khắc phục triệt để 100% trước khi rời cảng.

Thứ hai, kết quả xử phạt vi phạm hành chính phản ánh sự chuyển biến mạnh mẽ về tính nghiêm minh và năng lực nghiệp vụ. Năm 2017, Cảng vụ xử lý 5 trường hợp vi phạm với tổng số tiền phạt 26,5 triệu đồng; năm 2018 xử phạt 4 trường hợp với 46,5 triệu đồng. Đáng chú ý, năm 2019 ghi nhận số vụ vi phạm tăng vọt lên 13 trường hợp với tổng tiền phạt đạt 219 triệu đồng, tăng tới 370% so với năm 2018. Các hành vi bị xử lý nghiêm gồm: bố trí thuyền viên thiếu chứng chỉ chuyên môn, không có giấy phép rời cảng cuối cùng, cung cấp dịch vụ sai quy định giá cước và chậm trình phương án trục vớt tàu đắm. Đến năm 2021, đơn vị đã phát hiện và xử phạt 7 vụ với số tiền 77 triệu đồng, bao gồm các lỗi chống lệnh điều động và thi công công trình khi chưa có giấy phép.

Thứ ba, công tác phối hợp liên ngành kiểm soát tải trọng phương tiện đạt hiệu quả vượt trội. Điển hình trong đợt thanh tra liên ngành tháng 3/2017, cơ quan chức năng đã kiểm tra hơn 200 phương tiện, phát hiện 10 xe chở hàng quá tải trọng từ 10% đến trên 150%. Mức phạt xử lý nghiêm minh từ 6 triệu đồng đến 68 triệu đồng đối với từng doanh nghiệp vi phạm, lập lại trật tự vận tải tại khu vực hậu cần cảng.

Thứ tư, công tác tài chính gắn với phòng chống tham nhũng được quản trị chặt chẽ, liên tục vượt chỉ tiêu thu ngân sách. Tổng nguồn thu phí, lệ phí tăng trưởng ấn tượng từ 46,871 tỷ đồng năm 2017 lên 53,456 tỷ đồng năm 2018 (đạt 114,5% kế hoạch), đạt 57,670 tỷ đồng năm 2019 (tăng 9,3%) và đạt 61,540 tỷ đồng năm 2020, hoàn thành 100% nghĩa vụ nộp ngân sách nhà nước theo quy định.

Thảo luận kết quả

Diễn biến gia tăng đột biến của số tiền xử phạt trong năm 2019 không đồng nghĩa với việc tình hình an ninh hàng hải xấu đi, mà minh chứng cho hiệu quả của việc chuyển đổi phương thức thanh tra từ dàn trải sang tập trung đánh giá rủi ro chuyên sâu. Việc áp dụng phần mềm quản lý kiểm tra tàu biển giúp lực lượng chức năng phát hiện chuẩn xác các hành vi che giấu giấy tờ và gian lận định biên an toàn.

Toàn bộ dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột thể hiện tốc độ tăng trưởng nguồn thu phí cảng vụ qua các năm 2017 - 2021, kết hợp bảng ma trận phân tích 10 nhóm hành vi vi phạm tải trọng. Cách tiếp cận này giúp các nhà quản trị nhận diện rõ ràng các điểm nóng rủi ro tại từng bến phao và luồng hàng hải.

So sánh với nghiên cứu về quản lý dịch vụ cảng biển của Hoàng Thị Lịch và các bài khảo cứu của Lê Quốc Tiến, kết quả của luận văn đã bổ sung một bằng chứng thực nghiệm quan trọng: việc siết chặt kỷ cương thanh tra không hề làm cản trở lưu thông hàng hóa, mà ngược lại, sự minh bạch trong quy trình thu nộp phí và giám sát an toàn đã tạo dựng môi trường kinh doanh hấp dẫn, thúc đẩy tăng trưởng dịch vụ cảng biển tại khu vực miền Trung.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện công tác thanh tra, kiểm tra chuyên ngành và nâng cao hiệu quả phòng chống tham nhũng trong giai đoạn tới, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

  1. Số hóa toàn diện quy trình thanh tra và quản lý rủi ro: Triển khai ứng dụng công nghệ thông tin vào 100% các khâu lập kế hoạch, ghi nhật ký đoàn thanh tra và lưu trữ hồ sơ điện tử theo chuẩn Nghị định số 07/2012/NĐ-CP. Mục tiêu đặt ra là cắt giảm 30% thời gian xử trị thủ tục hành chính tại cảng trước năm 2025, do Phòng Thanh tra phối hợp với Phòng Pháp chế chủ trì thực hiện.
  2. Chuẩn hóa đội ngũ thanh tra viên và tăng cường kiểm soát nội bộ: Xây dựng chương trình đào tạo nghiệp vụ kiểm tra tàu biển quốc tế (PSC) định kỳ 2 khóa mỗi năm cho 100% cán bộ thanh tra; áp dụng cơ chế luân chuyển vị trí công tác tại các điểm kiểm tra nhạy cảm nhằm triệt tiêu nguy cơ tiêu cực, do Phòng Tổ chức - Hành chính Cảng vụ phối hợp với Cục Hàng hải Việt Nam triển khai từ quý II/2024.
  3. Mở rộng cơ chế phối hợp liên ngành kiểm soát an toàn và tải trọng: Ký kết quy chế chia sẻ dữ liệu giám sát phương tiện 24/7 giữa Cảng vụ hàng hải Quy Nhơn với Cảnh sát biển, Cục Quản lý đường bộ III và Thanh tra Sở Giao thông vận tải Bình Định, Phú Yên. Mục tiêu là giảm 50% số vụ vi phạm quá tải tại chân cảng trong giai đoạn 2024 - 2026.
  4. Minh bạch hóa công tác tài chính và xử lý sau thanh tra: Bắt buộc công khai 100% các kết luận thanh tra trên Cổng thông tin điện tử của Cảng vụ trong thời hạn 10 ngày kể từ ngày ban hành; duy trì kiểm toán tài chính nội bộ định kỳ 6 tháng một lần đối với công tác thu nộp phí cảng vụ (đảm bảo mức vượt thu từ 5% đến 10% hàng năm) do Phòng Tài chính - Kế toán thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng chính:

  • Cơ quan quản lý nhà nước về hàng hải: Cục Hàng hải Việt Nam và 22 Cảng vụ hàng hải trên toàn quốc có thể áp dụng mô hình phân tích rủi ro trong việc xây dựng kế hoạch thanh tra hàng năm, tối ưu hóa quy trình phối hợp liên ngành và chuẩn hóa cơ chế giám sát tài chính.
  • Doanh nghiệp khai thác cảng và vận tải biển: Các đơn vị quản lý cảng như Công ty CP Cảng Thị Nại, Cảng Vũng Rô hay các chủ tàu vận tải VR-SB có thể nắm bắt chi tiết 10 lỗi vi phạm hành chính phổ biến nhất để chủ động rà soát quy trình an toàn, phòng ngừa các nguy cơ bị xử phạt và đình chỉ vận hành.
  • Giảng viên và học viên sau đại học: Các nhà nghiên cứu thuộc chuyên ngành Chính trị học, Luật học và Quản trị công có thể sử dụng hệ thống dữ liệu thực chứng 6 năm (2017 - 2022) của luận văn làm nguồn học liệu phục vụ nghiên cứu về kiểm soát quyền lực nhà nước và phòng chống tham nhũng hành chính.
  • Thuyền trưởng và đại lý hàng hải: Cung cấp bức tranh thực tế về 8 bước thanh tra chuyên ngành và tiêu chuẩn kiểm tra an toàn kỹ thuật, giúp thuyền viên chuẩn bị đầy đủ chứng chỉ chuyên môn và phương án phòng cháy chữa cháy, bảo đảm phương tiện luôn đủ điều kiện xuất bến nhanh chóng.

Câu hỏi thường gặp

Hoạt động thanh tra và kiểm tra chuyên ngành hàng hải khác nhau ở những điểm cốt lõi nào? Thanh tra là hoạt động mang tính quyền lực nhà nước cao, được thực hiện theo quyết định của người có thẩm quyền với quy trình chặt chẽ trong thời hạn tối đa 45 ngày, có quyền áp dụng các biện pháp ngăn chặn và chế tài xử phạt theo Luật Thanh tra năm 2022. Ngược lại, kiểm tra tập trung vào hoạt động thẩm định kỹ thuật thực tế của tàu thuyền và luồng lạch, diễn ra thường xuyên nhằm phát hiện khiếm khuyết để hướng dẫn khắc phục tại chỗ.

Nguyên nhân nào dẫn đến việc tổng số tiền xử phạt vi phạm hành chính năm 2019 tăng vọt lên 219 triệu đồng? Mức tăng đột biến gấp hơn 4,7 lần so với năm 2018 xuất phát từ việc Cảng vụ chuyển sang phương thức thanh tra đột xuất dựa trên phân tích dữ liệu rủi ro. Qua đó, đơn vị đã phát hiện 13 vụ vi phạm nghiêm trọng liên quan đến việc bố trí thuyền viên không đủ chứng chỉ hành nghề, sai lệch niêm yết giá dịch vụ và không trình phương án trục vớt phương tiện chìm đắm đúng thời hạn.

Quy trình tiến hành một cuộc thanh tra chuyên ngành hàng hải theo quy định kéo dài trong bao lâu? Theo Nghị định số 07/2012/NĐ-CP, thời gian thanh tra trực tiếp tại đơn vị không quá 30 ngày (trường hợp phức tạp gia hạn không quá 45 ngày). Sau khi kết thúc thanh tra trực tiếp, Trưởng đoàn có tối đa 15 ngày để trình báo cáo kết quả và người ra quyết định có trách nhiệm ban hành kết luận thanh tra chính thức trong thời hạn 15 ngày tiếp theo.

Công tác phối hợp kiểm soát tải trọng tại khu vực cảng Quy Nhơn mang lại kết quả thực tế ra sao? Đoàn kiểm tra liên ngành đã rà soát hơn 200 lượt phương tiện, lập biên bản xử phạt 10 trường hợp vi phạm tải trọng thiết kế từ 10% đến trên 150%. Mức phạt cao nhất lên tới 38 triệu đồng đối với doanh nghiệp và 10 triệu đồng đối với cá nhân, tạo sức răn đe mạnh mẽ và chấm dứt tình trạng xe quá tải làm hư hỏng hạ tầng giao thông kết nối.

Luận văn đề xuất cơ chế cụ thể nào để phòng ngừa tiêu cực trong quá trình thanh tra của cán bộ cảng vụ? Nghiên cứu đề xuất bắt buộc số hóa nhật ký đoàn thanh tra, luân chuyển định kỳ cán bộ tại các vị trí nhạy cảm, thực hiện giám sát chéo giữa bộ phận thanh tra với bộ phận tài chính, và công khai 100% kết luận thanh tra trên trang thông tin điện tử trong vòng 10 ngày để người dân và doanh nghiệp cùng giám sát.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa sâu sắc cơ sở lý luận về thanh tra, kiểm tra chuyên ngành hàng hải gắn liền với kiểm soát quyền lực và phòng chống tham nhũng theo Luật Thanh tra năm 2022.
  • Đánh giá toàn diện bức tranh thực tiễn 6 năm (2017 - 2022) tại Cảng vụ hàng hải Quy Nhơn với thành tích duy trì 100% tàu thuyền khắc phục lỗi kỹ thuật an toàn và tỷ lệ tàu bị lưu giữ đạt 0%.
  • Làm rõ bước tiến trong hiệu quả xử phạt vi phạm hành chính với đỉnh điểm 219 triệu đồng năm 2019 cùng mức thu nộp ngân sách vượt mức 61,540 tỷ đồng năm 2020.
  • Nhận diện chính xác các khoảng trống về cơ sở vật chất công nghệ và sự thiếu đồng bộ trong phối hợp liên ngành quản lý tải trọng.
  • Đề xuất hệ thống 4 giải pháp khả thi nhằm số hóa quy trình và nâng cao đạo đức công vụ của đội ngũ thanh tra viên đến năm 2030.

Đóng góp lớn nhất của công trình là cung cấp một khung phân tích liên ngành giữa Chính trị học, Luật học và Quản lý công cho hệ thống cảng biển Nam Trung Bộ. Lộ trình tiếp theo đòi hỏi Cảng vụ cần bắt tay ngay vào việc triển khai số hóa hồ sơ thanh tra giai đoạn 2023 - 2025. Các cấp quản lý và cộng đồng doanh nghiệp hàng hải hãy tham khảo ngay các khuyến nghị từ luận văn để cùng xây dựng môi trường vận tải biển an toàn, minh bạch và phát triển bền vững.