Luận án: Dương Vân Nga - lịch sử, truyền thuyết và ảnh hưởng văn hóa

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI HOÀNG THỊ HỒNG THẮM NHÂN VẬT DƯƠNG VÂN NGA - LỊCH SỬ VÀ TRUYỀN THUYẾT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN HÀ NỘI - 2020 luan an BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI HOÀNG THỊ HỒNG THẮM NHÂN VẬT DƯƠNG VÂN NGA - LỊCH SỬ VÀ TRUYỀN THUYẾT Chuyên ngành: Văn học dân gian Mã số: 9 22 01 25 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Người hướng dẫn khoa học: PGS. Nguyễn Thị Bích Hà HÀ NỘI - 2020 luan an i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan mọi kết quả nghiên cứu của đề tài Nhân vật Dương Vân Nga - lịch sử và truyền thuyết là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi, được thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS. TS Nguyễn Thị Bích Hà. Các kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa được công bố dưới bất kì hình thức nào.

Tôi xin chịu trách nhiệm về kết quả nghiên cứu của mình. Hà Nội, ngày 9 tháng 2 năm 2020 Tác giả Hoàng Thị Hồng Thắm luan an ii LỜI CẢM ƠN Tôi xin gửi lời tri ân sâu sắc đến PGS.TS Nguyễn Thị Bích Hà, người đã tận tình hướng dẫn, giúp tôi hoàn thành luận án này. Tôi xin trân trọng cảm ơn phòng Sau Đại học, khoa Ngữ văn, các thầy cô trong tổ Văn học Việt Nam I, trường Đại học Sư phạm Hà Nội và các nhà khoa học trong các Hội đồng đánh giá luận án đã tạo điều kiện, đồng thời có những nhận xét, góp ý quý báu để luận án được hoàn thiện. Ngoài ra, trong quá trình điền dã, thực tế, tôi đã nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình của các cơ quan, tổ chức văn hoá và nhân dân các địa phương: Ninh Bình, Nam Định, Hà Nam, Thanh Hóa và Nghệ An.

Tôi xin trân trọng cảm ơn! Hà Nội, ngày 9 tháng 2 năm 2020 Tác giả Hoàng Thị Hồng Thắm luan an iii MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài. Mục đích nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Dự kiến đóng góp của luận án. Cấu trúc luận án.6 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI.

Tổng quan lịch sử nghiên cứu đề tài. Một số khái niệm, thuật ngữ. Về khái niệm truyền thuyết. Về tên gọi Dương Vân Nga.

Lí thuyết về mối quan hệ giữa truyền thuyết và lịch sử. Mối quan hệ giữa truyền thuyết và tục thờ. Vấn đề truyền thuyết và văn bản hóa truyền thuyết.35 Tiểu kết chương 1.42 CHƯƠNG 2: KHẢO SÁT TƯ LIỆU LỊCH SỬ VÀ TRUYỀN THUYẾT VỀ NHÂN VẬT DƯƠNG VÂN NGA. Nhân vật Dương Vân Nga qua tư liệu lịch sử.

Bối cảnh lịch sử, xã hội và văn hóa Việt Nam thế kỉ X. Những giả thuyết về lai lịch, xuất thân và vị thế chính trị của Dương Vân Nga. Từ việc lập hoàng hậu của Đinh Tiên Hoàng đến chuyện “một hậu mà lấy hai vua”. Dương Vân Nga, người chuyển giao quyền lực từ triều Đinh sang triều Tiền Lê 59 2.

Nhân vật Dương Vân Nga qua tư liệu truyền thuyết. Tư liệu khảo cứu. Nhận xét kết quả khảo sát.69 Tiểu kết chương 2.72 CHƯƠNG 3: NHÂN VẬT DƯƠNG VÂN NGA QUA LĂNG KÍNH CỦA TÁC GIẢ TRUYỀN THUYẾT. Các motif trong truyền thuyết Dương Vân Nga.73 luan an iv 3.

Motif sự ra đời kì lạ. Motif đặt tên theo đặc điểm lúc chào đời. Motif hồng nhan họa thủy. Motif tiếng hát mang khẩu khí đế vương.

Motif trao ngôi. Motif hiển linh. Mô hình kết cấu cốt truyện Dương Vân Nga. Nhân vật Dương Vân Nga từ góc nhìn đối sánh giữa sử sách và truyền thuyết.

Sự tương đồng - khác biệt giữa sử sách và truyền thuyết về nhân vật Dương Vân Nga. Lí giải nguyên nhân tương đồng, khác biệt giữa sử sách và truyền thuyết về nhân vật Dương Vân Nga.108 Tiểu kết chương 3.111 CHƯƠNG 4: NHÂN VẬT DƯƠNG VÂN NGA TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA, XÃ HỘI ĐƯƠNG ĐẠI. Nhân vật Dương Vân Nga trong không gian văn hóa tâm linh đương đại. Nhân vật Dương Vân Nga trong đời sống văn hóa chính trị đương đại.

Nhân vật Dương Vân Nga trong văn học nghệ thuật đương đại. Nhân vật Dương Vân Nga và những nghi án hiện tồn chưa được hóa giải. Về nghi án giết vua Đinh. Về nghi án tư thông với Lê Hoàn.139 Tiểu kết chương 4.145 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ.149 TÀI LIỆU THAM KHẢO.1 luan an v DANH MỤC BẢNG Bảng 2.1: Thông tin về năm hoàng hậu của vua Đinh Tiên Hoàng.2: Tư liệu sưu tầm truyền thuyết Dương Vân Nga.3: Truyền thuyết về Dương Vân Nga đã xuất bản.4: Không gian lưu truyền nhóm truyền thuyết về Dương Vân Nga.1: Bảng khảo sát các motif trong truyền thuyết Dương Vân Nga.2: Tâm thức dân gian và tư tưởng Nho gia trong nghi thức phụng thờ Dương Vân Nga.3: Sự tương đồng giữa sử sách và truyền thuyết về nhân vật Dương Vân Nga.4: Sự khác biệt giữa sử sách và truyền thuyết về nhân vật Dương Vân Nga.1: Các di tích thờ tự Dương Vân Nga còn lưu tồn đến ngày nay.113 luan an 1 MỞ ĐẦU 1.

Lí do chọn đề tài 1. Trong tiến trình lịch sử Việt Nam, thế kỉ X là một mốc son chói lọi đánh dấu bước ngoặt vĩ đại của dân tộc: chuyển từ đêm trường nghìn năm Bắc thuộc sang thời kì độc lập tự chủ. Trong thế kỉ này đã xuất hiện những anh hùng hào kiệt làm nên lịch sử như Khúc Thừa Dụ, Ngô Quyền, Đinh Bộ Lĩnh, Lê Hoàn… Có một nhân vật cũng tham gia và giữ vai trò vô cùng quan trọng trong lịch sử giai đoạn này, là người chuyển giao quyền lực từ vương triều Đinh sang Tiền Lê nhưng không được vinh danh như các nhân vật trên vì những tồn nghi và dư luận trái chiều. Đó là Thái hậu họ Dương mà người đời sau quen gọi là Dương Vân Nga.

Với đóng góp nổi bật trong tiến trình phát triển chung của lịch sử, bà xứng đáng được hậu thế ghi nhớ công trạng và tôn vinh. Dương Thái hậu vốn là hoàng hậu của vua Đinh Tiên Hoàng nhưng sau khi nhà vua bị sát hại, triều đình rối loạn, bà đã trao ngai vàng của con trai mình cho Thập đạo tướng quân Lê Hoàn và sau trở thành hoàng hậu của vị tướng tiền triều này. Với hành động này, người chỉ trích bà là dâm phụ, vì tư tình mà đặt dấu chấm hết cho một dòng họ đế vương; người lại ngợi ca bà có con mắt sáng suốt, biết nhìn xa trông rộng, hi sinh lợi ích cá nhân vì sự sống còn của cả dân tộc. Trong khi các cuốn sử phong kiến ra sức phê phán thì truyền thuyết dân gian chủ yếu lại ca ngợi, ghi nhận công trạng của bà đối với nhân dân và đất nước.

Hệ thống đền thờ và phối thờ bà chính là chứng tích sinh động cho lòng biết ơn của dân chúng đối với bà. Sự trái chiều trong đánh giá, quan điểm khác nhau trong việc ghi công luận tội của hậu thế đã tạo nên nét thú vị và hấp dẫn về vị hoàng hậu “một vai gánh vác cả đôi sơn hà”. Sự lí thú ấy đã trở thành động lực để chúng tôi tiếp cận nhân vật này từ truyền thuyết, nhằm khám phá cách cảm, cách nghĩ của dân gian trong đối sánh với sử sách về bà. Trong truyền thuyết người Việt, nhóm truyện về các nhân vật lịch sử, đặc biệt là anh hùng dân tộc chiếm một khối lượng lớn và có vị trí quan trọng.

Các nhân vật này khi được lựa chọn đưa vào các cấp học đều là những anh hùng dân tộc với âm hưởng chung là ngợi ca, tôn vinh. Những nhân vật gây tranh cãi như Dương Vân Nga, Trần Thủ Độ… chỉ được nhắc đến với những đánh giá dè dặt, khiêm tốn bởi xung quanh cuộc đời và hành trạng của họ đến nay vẫn còn những khoảng trống tồn nghi và dư luận nhiều chiều. luan an 2 Vấn đề phân định công hay tội dành cho họ có thể chưa được thống nhất nhưng có một thực tế là họ đã tham gia và trở thành cầu nối chuyển giao lịch sử. Đó là điều không thể phủ nhận và cũng không nên né tránh.

Việc tiếp cận nhóm nhân vật này nói chung và trường hợp Thái hậu họ Dương nói riêng ở phương diện truyền thuyết là cần thiết đối với công tác giảng dạy và nghiên cứu văn học dân gian hiện nay. Đó cũng là một trong những lí do thúc đẩy chúng tôi lựa chọn đề tài Nhân vật Dương Vân Nga - lịch sử và truyền thuyết làm đối tượng nghiên cứu của mình. Hi vọng từ địa hạt của truyền thuyết, đề tài sẽ góp thêm cách nhìn mới mẻ về một trong những hiện tượng đặc biệt của lịch sử Việt Nam. Mục đích nghiên cứu Mục đích của chúng tôi khi nghiên cứu đề tài này nhằm tìm hiểu sự tương đồng và khác biệt giữa lịch sử và truyền thuyết về Dương Vân Nga, từ đó có thể thấy quan điểm, thái độ tác giả dân gian đối với nhân vật này, đồng thời mong muốn tìm hiểu sâu và trọn vẹn hơn về thể loại truyền thuyết, hỗ trợ cho việc nghiên cứu - giảng dạy truyền thuyết của chúng tôi ở bậc Đại học.

Dương hậu/ Dương Thái hậu là một trong những nhân vật đặc biệt của lịch sử Việt Nam, cho đến nay bà vẫn có một vị trí nhất định trong tâm thức và đời sống văn hóa, chính trị người Việt. Từ góc độ truyền thuyết, chúng tôi đặt nhân vật này trong một phạm vi rộng hơn là văn hóa và xã hội đương đại (cụ thể là văn hóa tâm linh, văn hóa chính trị, văn học nghệ thuật đương đại và những nghi án hiện tồn) nhằm hướng đến những đánh giá đầy đủ, khách quan hơn về Dương Vân Nga cũng như thấy được những thể hiện mới mẻ và sức sống mạnh mẽ của nhân vật lịch sử đặc biệt này trong dòng chảy của thời gian.