Luận án TS Ngữ văn: Thuật ngữ quân sự tiếng Việt - Cấu tạo, định danh và thực trạng sử dụng

Thuật ngữ quân sự biểu thị các khái niệm khoa học kỹ thuật quân sự, nghệ thuật chiến dịch và chiến lược. Khái niệm quân sự bao quát toàn bộ hoạt động tác chiến của lực lượng vũ trang. Hệ thống này phân chia thành nhiều phân ngành chặt chẽ. Các phân ngành bao gồm tham mưu tác chiến, chính trị tư tưởng, hậu cần quân đội và kỹ thuật quân sự. Tính hệ thống thể hiện qua mối quan hệ thứ bậc giữa các cấp độ khái niệm. Mỗi khái niệm rộng sẽ bao hàm các khái niệm thành phần hẹp hơn. Ngôn ngữ quân sự loại trừ triệt để yếu tố biểu cảm hay đa nghĩa mơ hồ trong văn bản mệnh lệnh. Độ chính xác của thuật ngữ đảm bảo khả năng truyền đạt mệnh lệnh tác chiến không bị sai lệch. Cấu trúc nội dung khái niệm phải tương ứng chính xác với chức năng thực tế trên chiến trường. Hệ thống thuật ngữ quân sự tiếng Việt phản ánh đầy đủ cơ cấu tổ chức và phương thức chỉ huy hiện đại.

Đặc trưng ngữ nghĩa thuật ngữ quân sự thể hiện rõ tính đơn nghĩa và tính cụ thể hóa cao độ. Nghĩa của thuật ngữ quân sự phản ánh các thuộc tính bản chất của đối tượng tác chiến hoặc khí tài. Thuật ngữ không chứa sắc thái tu từ hay cảm xúc chủ quan của người sử dụng. Ngữ nghĩa thuật ngữ quân sự luôn gắn liền với quy chuẩn kỹ thuật và điều lệnh tác chiến. Nhiều thuật ngữ mang nghĩa hẹp nhưng có khả năng mở rộng nghĩa khi công nghệ quân sự thay đổi. Sự xuất hiện của vũ khí công nghệ cao dẫn đến việc hình thành nhiều nét nghĩa mới. Ngữ nghĩa thuật ngữ phải bảo đảm tính logic khoa học và khả năng phân biệt ranh giới rõ ràng giữa các khái niệm liền kề. Nghiên cứu ngữ nghĩa giúp chuẩn hóa hệ thống khái niệm quân sự trong nhà trường và toàn quân.

Lớp thuật ngữ quân sự thuần Việt giữ vai trò nền tảng trong đời sống ngôn ngữ chiến trận dân gian. Các từ ngữ thuần Việt thường phản ánh những hành động chiến đấu trực quan, gần gũi và giàu tính hình tượng. Ví dụ điển hình gồm các từ như bắn, chém, đâm, phục kích, đánh tỉa, tập kích, ném bom. Nhiều tên gọi vũ khí thô sơ truyền thống mang gốc thuần Việt như nỏ, giáo, mác, súng cối, mìn muỗi. Lớp từ này có ưu thế vượt trội về tính dễ hiểu, ngắn gọn và tốc độ tiếp nhận nhanh chóng. Trong chỉ huy tác chiến cơ sở, từ thuần Việt giúp các mệnh lệnh được thực thi tức thì và dứt khoát. Yếu tố thuần Việt thường đóng vai trò là yếu tố trung tâm hoặc phụ tố định nghĩa trong các thuật ngữ ghép. Trải qua lịch sử dựng nước, vốn từ quân sự thuần Việt liên tục được mở rộng và hoàn thiện.

Lớp thuật ngữ Hán-Việt quân sự chiếm tỷ lệ áp đảo trong hệ thống ngôn ngữ quân sự Việt Nam. Thuật ngữ Hán-Việt biểu thị các khái niệm trừu tượng, mang tính chiến lược, chỉ huy và lý luận sâu sắc. Các thuật ngữ như tác chiến, quân đoàn, chiến dịch, hậu cần, trinh sát, tham mưu đều là từ gốc Hán-Việt. Lớp từ này đáp ứng tính trang trọng, ngắn gọn và có khả năng tích hợp ngữ nghĩa cực kỳ cao. Khả năng phái sinh từ ngữ của yếu tố Hán-Việt rất mạnh mẽ thông qua các mô hình ghép từ logic. Thuật ngữ Hán-Việt giúp truyền tải các khái niệm học thuật quân sự một cách cô đọng và trang nghiêm. Trong điều lệnh và tài liệu huấn luyện, lớp từ này giữ vị trí trụ cột không thể thay thế. Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa yếu tố Hán-Việt và quy tắc ngữ pháp Việt Nam mang lại tính khoa học cao.

Yếu tố vay mượn Ấn-Âu gia nhập vào hệ thống ngôn ngữ quân sự tiếng Việt thông qua tiếp xúc khoa học kỹ thuật. Các thuật ngữ gốc Pháp và Nga được phiên âm hoặc giữ nguyên dạng để chỉ vũ khí hiện đại. Những ví dụ phổ biến bao gồm tăng, pháo ca-nông, ra-đa, tên lửa đạn đạo, súng các-bin, súng tiểu liên ca-líp. Lớp từ này bổ sung khoảng trống định danh khi tiếng Việt chưa có từ ngữ tương đương. Xu hướng hiện nay là chuẩn hóa cách phiên âm và thống nhất cách viết tên vũ khí nước ngoài. Một số thuật ngữ được dịch nghĩa kết hợp phiên âm để tạo thuận lợi cho việc huấn luyện kỹ thuật. Yếu tố Ấn-Âu góp phần thúc đẩy quá trình hội nhập và hiện đại hóa ngôn ngữ quân đội. Việc tiếp nhận thuật ngữ quốc tế diễn ra có chọn lọc, bảo đảm giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt.

Thuật ngữ quân sự đơn tiết chiếm số lượng ít nhưng là các đơn vị cốt lõi như súng, pháo, mìn, đạn, tàu, xe. Nhóm thuật ngữ ghép hai thành tố chiếm tỷ trọng lớn nhất và có tính ổn định cao trong toàn bộ hệ thống. Mô hình ghép chính phụ gồm thành tố trung tâm đứng trước và định ngữ đứng sau như súng trường, pháo cao xạ, tàu ngầm, máy bay. Mô hình ghép đẳng lập kết hợp hai khái niệm tương đương như binh lực, vũ khí, khí tài, phòng thủ. Cấu trúc hai thành tố bảo đảm sự cân đối về âm hưởng, dễ dàng phát âm và thích hợp với khẩu lệnh tác chiến. Các mô hình này có khả năng tạo từ mới rất linh hoạt khi xuất hiện trang thiết bị quân sự mới. Tính ngắn gọn của mô hình hai yếu tố giúp bộ đội nhanh chóng tiếp nhận và truyền đạt thông tin trên chiến trường.

Mô hình cấu tạo thuật ngữ đa thành tố gồm ba hoặc bốn yếu tố xuất hiện nhiều trong khoa học kỹ thuật quân sự. Các thuật ngữ ba yếu tố thường mở rộng định ngữ để phân hóa sâu sắc khái niệm như tên lửa phòng không, tàu tuần tiễu biển, pháo tự hành bọc thép. Thuật ngữ bốn yếu tố phản ánh khái niệm phức hợp nhiều tầng bậc như tên lửa hành trình tầm xa, hệ thống phòng thủ tên lửa. Cấu trúc đa thành tố giúp biểu đạt chính xác tuyệt đối các tính năng kỹ chiến thuật phức tạp của khí tài. Tuy nhiên, độ dài của thuật ngữ đa thành tố có thể gây khó khăn cho việc ra lệnh tác chiến khẩn cấp. Do đó, quân đội thường áp dụng các giải pháp viết tắt hoặc rút gọn hợp lý trong tài liệu tác chiến. Mô hình đa thành tố phản ánh xu hướng phát triển chuyên sâu của công nghệ quốc phòng.

Hiện tượng sử dụng hư từ trong thuật ngữ quân sự là một đặc điểm cấu tạo cần được xem xét cẩn trọng. Các hư từ như của, cho, bằng, trên, trong thường xuất hiện để nối các thành phần ngữ nghĩa phức tạp. Ví dụ điển hình là các cụm thuật ngữ như bắn bằng kính ngắm đêm, tác chiến trong điều kiện đêm, phòng thủ trên hướng biển. Sự xuất hiện của hư từ giúp làm rõ quan hệ ngữ pháp nhưng làm giảm tính cô đọng của thuật ngữ chuyên ngành. Việc lạm dụng hư từ dễ biến thuật ngữ thành một ngữ đoạn miêu tả tự do, thiếu tính cố định. Ngôn ngữ quân sự hiện đại có xu hướng lược bỏ hư từ không cần thiết để tăng cường tính súc tích. Chuẩn hóa thuật ngữ đòi hỏi tinh gọn cấu trúc bằng cách chuyển cụm từ có hư từ thành cấu trúc ghép danh từ chặt chẽ.

Nguyên lý định danh theo nhiệm vụ chiến đấu và không gian tác chiến là phương thức phổ biến bậc nhất trong quân sự. Dấu hiệu không gian phân định rõ địa bàn hoạt động của các quân chủng, binh chủng như lục quân, hải quân, phòng không - không quân, bộ đội biên phòng, cảnh sát biển. Dấu hiệu nhiệm vụ thể hiện chức năng tác chiến cụ thể như lực lượng trinh sát, đơn vị đặc công, phân đội công binh, lực lượng cứu hộ cứu nạn. Phương thức định danh này phản ánh trực tiếp học thuyết quân sự và thế trận quốc phòng toàn dân. Sự kết hợp giữa không gian và nhiệm vụ tạo ra những thuật ngữ định danh chuẩn xác như tác chiến không gian mạng, phòng thủ bờ biển. Định danh theo nhiệm vụ giúp cán bộ chỉ huy phân công lực lượng và tổ chức hiệp đồng tác chiến nhịp nhàng.

Định danh vũ khí trang bị kỹ thuật dựa chủ yếu vào dấu hiệu công năng tác dụng, nguyên lý hoạt động và kích cỡ khí tài. Dấu hiệu công năng thể hiện rõ qua tên gọi các loại vũ khí như súng chống tăng, mìn chống bộ binh, tên lửa diệt hạm, pháo phòng không. Dấu hiệu nguyên lý kỹ thuật xuất hiện trong các thuật ngữ như động cơ phản lực, radar quét mảng pha, ngòi nổ quang điện. Dấu hiệu cỡ nòng hoặc trọng tải giúp phân cấp trang bị như pháo 105mm, súng trường 7,62mm, tàu ngầm 3000 tấn. Phương thức định danh này giúp người sử dụng nắm bắt ngay tính năng kỹ chiến thuật của từng loại vũ khí. Tính hệ thống trong định danh kỹ thuật quân sự tạo điều kiện thuận lợi cho công tác bảo quản, sửa chữa và huấn luyện chiến đấu.

Danh xưng quân sự và hệ thống cấp bậc quân hàm thể hiện cấu trúc tổ chức thứ bậc chặt chẽ trong quân đội. Danh xưng người chỉ huy gắn liền với quy mô phân đội như tiểu đội trưởng, trung đội trưởng, đại đội trưởng, lữ đoàn trưởng, tư lệnh quân khu. Hệ thống cấp bậc quân hàm trong quân đội nhân dân Việt Nam được chuẩn hóa từ cấp hạ sĩ quan đến cấp tướng gồm chuẩn úy, thiếu úy, trung úy, thượng úy, đại úy, thiếu tá, trung tá, thượng tá, đại tá, thiếu tướng, trung tướng, thượng tướng, đại tướng. Hệ thống danh xưng này sử dụng triệt để yếu tố Hán-Việt để bảo đảm tính trang nghiêm, quyền uy và tôn nghiêm quân đội. Danh xưng quân sự quy định rõ trách nhiệm, quyền hạn và phân cấp chỉ huy trong mọi tình huống tác chiến. Sự ổn định của hệ thống cấp bậc quân hàm phản ánh tính chính quy và hiện đại của quân đội.

Thực tiễn sử dụng thuật ngữ quân sự tiếng Việt hiện nay bộc lộ một số tồn tại đáng chú ý. Tình trạng chưa thống nhất trong việc dịch thuật tài liệu kỹ thuật quân sự nước ngoài vẫn còn diễn ra ở nhiều đơn vị. Cùng một loại khí tài hiện đại nhưng lại xuất hiện nhiều cách gọi khác nhau giữa các quân binh chủng. Hiện tượng lạm dụng từ vay mượn nguyên dạng hoặc dịch thô ráp gây khó khăn cho quá trình huấn luyện và bảo đảm kỹ thuật. Nhiều thuật ngữ quân sự còn quá dài dòng, chứa nhiều hư từ làm giảm tốc độ truyền đạt mệnh lệnh tác chiến. Một số từ điển chuyên ngành chưa cập nhật kịp thời các khái niệm quân sự hiện đại như chiến tranh thông tin hay tác chiến không gian mạng. Những bất cập này ảnh hưởng trực tiếp đến tính chính quy trong công tác văn thư và chỉ huy tác chiến.

Định hướng chuẩn hóa thuật ngữ quân sự tiếng Việt cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học và thực tiễn nghiêm ngặt. Cần ưu tiên sử dụng từ thuần Việt và từ Hán-Việt đã quen dùng trong đời sống ngôn ngữ quân sự. Đối với thuật ngữ ngoại lai, cần xây dựng quy tắc phiên âm thống nhất hoặc dịch nghĩa chính xác sang tiếng Việt. Cần tiến hành rà soát, tinh gọn các thuật ngữ dài dòng, loại bỏ hư từ thừa thãi để bảo đảm tính súc tích của khẩu lệnh. Cơ quan chức năng của Bộ Quốc phòng cần phối hợp với các viện ngôn ngữ để biên soạn và cập nhật bộ Từ điển Bách khoa Quân sự Việt Nam. Việc ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý cơ sở dữ liệu thuật ngữ quân sự giúp toàn quân tra cứu thuận tiện. Hệ thống thuật ngữ chuẩn hóa sẽ nâng cao hiệu quả tác chiến hiệp đồng quân binh chủng hiện đại.