Làng Côi Trì (Yên Mô, Ninh Bình) từ thành lập đến thế kỷ XIX - Đinh Văn Viễn

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI ĐINH VĂN VIỄN LÀNG CÔI TRÌ (YÊN MÔ, NINH BÌNH) TỪ THÀNH LẬP ĐẾN GIỮA THẾ KỶ XIX LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ HÀ NỘI-2019 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI ĐINH VĂN VIỄN LÀNG CÔI TRÌ (YÊN MÔ, NINH BÌNH) TỪ THÀNH LẬP ĐẾN GIỮA THẾ KỶ XIX Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam Mã số: 9.13 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS NGUYỄN DUY BÍNH PGS.TS ĐÀO TỐ UYÊN HÀ NỘI-2019 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các tư liệu sử dụng trong Luận án hoàn toàn trung thực, có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng. Những kết qủa của Luận án chưa được công bố trong bất cứ công trình nào khác. Tác giả Đinh Văn Viễn DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN TT Viết đầy đủ, đơn vị đo Viết tắt 1 1061 mẫu, 2 thước, 6 tấc, 7 phân, 4 ly 1061.04 2 Chủ biên Cb 3 Nhà xuất bản Nxb 4 KHXH Khoa học xã hội MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

Lý do chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu.

Đóng góp mới về khoa học của luận án. Ý nghĩa lý luận, thực tiễn của luận án. Kết cấu Luận án. TỔNG QUAN VỀ NGUỒN TƢ LIỆU VÀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ.

Tổng quan về nguồn tư liệu. Nguồn thư tịch cổ. Nguồn tư liệu địa phương. Tổng quan tình hình nghiên cứu.

Những nghiên cứu chung về làng xã Việt Nam. Những nghiên cứu về Ninh Bình và làng Côi Trì. Một vài nhận xét về nguồn tư liệu, tình hình nghiên cứu các vấn đề liên quan đến đề tài luận án và những vấn đề cần tiếp tục làm rõ. Nhận xét về nguồn tư liệu và tình hình nghiên cứu các vấn đề liên quan đến đề tài luận án.

Những vấn đề cần tiếp tục làm rõ. QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH LÀNG CÔI ĐÀM. Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên. Vị trí địa lý.

Điều kiện tự nhiên. Chủ trương khai hoang của nhà nước Lê sơ. Khái quát tình hình đất nước thời Lê sơ. Chủ trương khai hoang của nhà nước Lê sơ.

Công cuộc khai hoang, lập làng Côi Đàm. Địa bàn, thời điểm khai hoang. Lực lượng khai hoang, cách thức tổ chức và phương pháp tiến hành. Sự ra đời làng Côi Đàm.

Việc đổi tên thành Côi Trì. 49 Tiểu kết chương 2:. KINH TẾ LÀNG CÔI TRÌ. Tình hình ruộng đất.

Sản xuất nông nghiệp. Thủ công nghiệp. Hoạt động buôn bán. 80 Tiểu kết chương 3.

XÃ HỘI, VĂN HÓA LÀNG CÔI TRÌ. Tổ chức quản lý làng xã. Kết cấu dân cư. Các hình thức tổ chức và tập hợp dân cư.

Đình, Đền và tín ngưỡng thờ thần. Chùa và sinh hoạt Phật giáo. Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Một số phong tục, tập quán khác.

Giáo dục, khoa cử. 123 Tiểu kết chương 4. 133 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 138 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.

139 PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 3.1: Số ruộng làng Côi Trì cấp cho binh lính thế kỷ XVIII (theo Côi Trì thông lệ) .2: Tỷ lệ ruộng đất công làng xã ở Côi Trì với một số làng xã khác ở Ninh Bình và đồng bằng Bắc bộ ở thế kỷ XIX .3: Số ruộng công ở Côi Trì tại các các xứ đồng.4: Thống kê các hạng ruộng công ở Côi Trì theo địa bạ thời Minh Mạng .5: Tỷ lệ ruộng tư ở Côi Trì và một số làng xã khác ở Ninh Bình, đồng bằng Bắc bộ đầu thế kỷ XIX.6: Quy mô sở hữu ruộng tư ở Côi Trì theo địa bạ thời Minh Mạng .7: Các chủ sở hữu ruộng là nữ ở Côi Trì theo địa bạ thời Minh Mạng .8: Ruộng xâm canh ở Côi Trì theo địa bạ thời Minh Mạng .9: Sở hữu ruộng của các dòng họ ở Côi Trì theo địa bạ thời Minh Mạng .10: Sở hữu ruộng đất của các chức dịch ở Côi Trì theo địa bạ thời Minh Mạng .11: Sở hữu ruộng đất của người có chức sắc, học vị ở Côi Trì theo địa bạ thời Minh Mạng .12: Số ruộng họ của một số dòng họ ở Côi Trì theo địa bạ thời Minh Mạng .14: Các loại ruộng theo mùa vụ ở Côi Trì theo địa bạ thời Minh Mạng .15: Tình hình ruộng đất ở Côi Trì từ cuối thế kỷ XV đến giữa thế kỷ XIX .1: Các chức dịch ở Côi Trì giai đoạn trước thế kỷ XIX .2: Các chức dịch ở Côi Trì giai đoạn thế kỷ XIX .3: Dân cư Côi Trì theo đinh bạ năm 1669 .4: Dân cư Côi Trì theo đinh bạ năm 1722 .5: Thống kê các giáp ở Côi Trì .6: Thống kê thành tựu khoa cử ở Côi Trì. Lý do chọn đề tài Trong tiến trình lịch sử Việt Nam, làng có vai trò rất quan trọng, trên nhiều lĩnh vực. Việc nghiên cứu làng Việt Nam là yêu cầu, là nhiệm vụ quan trọng và bức thiết của nhiều ngành khoa học trong đó có khoa học lịch sử. Khoa học lịch sử nghiên cứu về làng là để nhận thức sâu sắc bản chất cũng như quá trình tiến hoá và vai trò của nó trong sự phát triển xã hội, cung cấp thêm tư liệu, góp phần nhận diện chuẩn xác lịch sử đất nước.

Quá trình hình thành và phát triển của làng Việt cũng như đặc điểm kinh tế, văn hoá, tâm lý cộng đồng và cả những thiết chế làng trên đó luôn tuân theo những quy luật chung đồng thời còn chịu tác động nhất định của những điều kiện tự nhiên và xã hội của mỗi vùng hoặc mỗi miền. Do đó, nghiên cứu làng ở mỗi địa phương cụ thể là điều cần thiết và có ý nghĩa bổ sung cho hiểu biết về làng Việt nói chung. Hiện nay, trong bối cảnh cả nước đang triển khai thực hiện các chiến lược quốc gia liên quan đến nông thôn, biển như Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2016-2020, Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2045,. thì việc tìm hiểu về làng truyền thống, công cuộc khai hoang, lấn biển, lập làng,.

là vấn đề có tính khoa học, thời sự, quan trọng. Muốn giải quyết được hàng loạt vấn đề phức tạp này cần nghiên cứu vừa khái quát vừa chi tiết về làng, xã để hiểu sâu sắc về về làng Việt cổ truyền. Làng Côi Trì (nay thuộc xã Yên Mỹ, huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình) là một làng được thành lập vào cuối thế kỷ XV cùng với sự ra đời của con đê Hồng Đức, với chính sách khẩn hoang theo phép chiếm xạ của nhà nước Lê sơ. Đến thế kỷ XIX, Côi Trì trở thành một làng tiêu biểu ở Ninh Bình với truyền thống học hành, khoa cử.

Trong thời hiện đại, Côi Trì còn là một làng tiêu biểu cho truyền thống cách mạng, là một trong hai nơi thành lập chi bộ cộng sản sớm nhất ở Ninh Bình. Hơn nữa, cho đến nay, phần lớn các công trình nghiên cứu về làng cổ truyền chủ yếu chỉ trình bày về làng ở một thời điểm cụ thể nào đó mà ít có công trình nào chỉ ra chiều hướng phát triển trên các phương diện của làng trong giai đoạn từ cuối 2 thế kỷ XV đến giữa XIX. Nghiên cứu về Côi Trì (Yên Mô, Ninh Bình) tác giả mong muốn làm rõ hơn về sự hình thành, phát triển về kinh tế, xã hội, văn hóa của Côi Trì từ cuối thế kỷ XV đến giữa thế kỷ XIX. Sau khi hoàn thành, với nguồn tư liệu đa dạng, cụ thể, chân xác, công trình là nguồn tài liệu khá toàn diện và đáng tin cậy giúp cho nhân dân Ninh Bình nói chung, nhân dân Côi Trì nói riêng hiểu thêm một phần về lịch sử quê hương.

Công trình còn cung cấp cơ sở khoa học giúp cho việc hoạch định chính sách, giải pháp phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa ở địa phương, đặc biệt là vấn đề bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng làng. Nghiên cứu về làng Côi Trì từ thế kỷ XV đến giữa thế kỷ XIX là vấn đề có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc. Xuất phát từ những nhận thức trên, tác giả quyết định chọn vấn đề: Làng Côi Trì (Yên Mô, Ninh Bình) từ thành lập đến giữa thế kỷ XIX để làm đề tài Luận án Tiến sĩ của mình. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích - Làm rõ quá trình hình thành, vài nét về tình hình và xu hướng phát triển của kinh tế, xã hội, văn hóa làng Côi Trì (Yên Mô, Ninh Bình) thời kì từ khi thành lập đến giữa thế kỷ XIX. - Xác định được một số đặc trưng về kinh tế, xã hội, văn hóa của làng Côi Trì trong so sánh với một số làng Việt cổ truyền ở đồng bằng Bắc bộ. Nhiệm vụ Để thực hiện mục tiêu trên, luận án có những nhiệm vụ sau: - Nghiên cứu, phục dựng lại quá trình khai hoang lập làng Côi Đàm. - Tìm hiểu, phân tích được một số nét cơ bản về tình hình và xu hướng phát triển của kinh tế, xã hội, văn hóa làng Côi Trì trong giai đoạn từ khi thành lập đến giữa thế kỷ XIX.

- Phân tích, so sánh với một số làng khác, cùng thời ở đồng bằng Bắc Bộ để làm rõ một số nét đặc trưng về kinh tế, xã hội, văn hóa của làng Côi Trì. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của Luận án là quá trình hình thành, một số nét về tình hình, xu hướng phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa làng Côi Trì (Yên Mô, Ninh Bình) từ khi thành lập đến giữa thế kỷ XIX. Phạm vi nghiên cứu Về không gian, không gian nghiên cứu của Luận án được giới hạn là làng Côi Trì giai đoạn từ cuối thế kỷ XV đến thế kỷ XIX là xã Côi Trì, tổng Yên Mô, huyện Yên Mô.

Ngày nay, làng Côi Trì là thôn Côi Trì, xã Yên Mỹ, huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình. Về thời gian, luận án nghiên cứu về làng Côi Trì từ khi thành lập (cuối thế kỷ XV) đến giữa thế kỷ XIX.