Luận án: Chế độ đãi ngộ quân đội triều Nguyễn giai đoạn 1802-1884 - Vũ Thị Nga (ĐHSP Hà Nội)

Thế kỷ XIX đánh dấu nhiều biến động lịch sử sâu sắc tại Việt Nam. Triều Nguyễn phải giải quyết mâu thuẫn nội bộ và đối phó nguy cơ xâm lược phương Tây. Vua Gia Long và vua Minh Mạng tiến hành tái thiết cơ cấu lực lượng vũ trang. Quân đội chia thành các ngạch quân cơ động và quân đồn trú địa phương. Cấm binh và Thân binh đóng quân tại kinh đô Huế. Tinh binh và Biền binh phân bổ về các tỉnh trọng yếu. Bộ Binh quản lý phẩm hàm, biên chế và chỉ huy tối cao. Cơ cấu tổ chức gồm vệ, đội, doanh và cơ. Mỗi đơn vị có số lượng binh lính và sĩ quan chỉ huy cụ thể. Nhà nước áp dụng chế độ tuyển mộ kết hợp trưng binh ngặt nghèo. Quân nhân chịu kỷ luật nghiêm khắc và huấn luyện thường xuyên. Chế độ phục vụ gắn liền với quyền lợi sinh hoạt hàng ngày.

Nhà Nguyễn xác định quân đội là trụ cột bảo vệ chế độ phong kiến. Mục tiêu hàng đầu là bảo đảm lòng trung thành tuyệt đối của quân đội với triều đình. Chính sách đãi ngộ vận hành theo nguyên tắc thứ bậc phẩm hàm nghiêm ngặt. Cấp bậc càng cao, quyền lợi vật chất và danh dự càng lớn. Triều đình phân biệt rõ ràng giữa sĩ quan chỉ huy và binh sĩ cấp thấp. Quyền lợi cũng khác nhau giữa quân đóng tại Kinh đô và quân đồn trú địa phương. Sự phân bổ này phản ánh mức độ quan trọng của từng nhiệm vụ quốc phòng. Nhà nước vừa chu cấp thường xuyên vừa có phần thưởng đột xuất. Mọi sự cấp phát đều đối chiếu theo sổ bạ quân số của Bộ Binh và Bộ Hộ. Kỷ luật kiểm toán được thực thi chặt chẽ nhằm tránh thất thoát ngân khố quốc gia.

Nguồn lực chi trả cho quân đội dựa vào ngân khố quốc gia và quỹ công điền. Thuế đinh, thuế ruộng và thuế lâm thổ sản tạo nguồn thu chính cho triều đình. Nhà nước dành tỷ trọng ngân sách rất lớn cho chi phí quân sự hàng năm. Kho thóc trung ương và địa phương luôn tích trữ ngũ cốc để cung ứng thường xuyên. Đất công tại các làng xã được chuyển hóa thành quỹ đất quân sự. Quỹ ruộng này dùng để cấp đất khẩu phần và đất lương điền. Nhà nước kiểm soát chặt chẽ địa bạ và sổ hộ tịch. Triều đình ngăn chặn tình trạng tư hữu hóa ruộng đất công làng xã. Chính sách duy trì nguồn cung lương thực và tài chính ổn định. Điều đó giúp quân đội luôn nhận đủ phần bổng lộc quy định trong thời bình lẫn thời chiến.

Võ quan đương nhiệm nhận lương theo định kỳ mùa xuân và mùa thu hàng năm. Mức lương tính bằng quan tiền và phương gạo. Quan Chánh nhất phẩm nhận định mức cao nhất trong bảng lương. Quan Tòng cửu phẩm nhận mức thấp nhất theo quy chế cửu phẩm. Vua Minh Mạng ban hành quy chế cấp phát lương bổng vô cùng nghiêm ngặt vào năm 1839. Tiền lương trích trực tiếp từ kho bạc tỉnh hoặc kho Nội phiến triều đình. Gạo lương lấy từ kho thóc công tại địa phương đồn trú. Bổng lộc bảo đảm mức sống sung túc cho gia quyến quan lại cấp cao. Quan chỉ huy mặt trận được nhận thêm phần tiền thưởng chiến dịch. Việc chi trả đúng kỳ hạn giúp đội ngũ sĩ quan chuyên tâm phụng sự, giảm thiểu tình trạng quan lại tham nhũng hoặc sách nhiễu binh lính.

Bên cạnh tiền và gạo, triều đình ban cấp ruộng đất chức nghiệp gọi là lương điền. Năm 1804, vua Gia Long định lệ ban cấp lương điền cho các cấp võ quan. Diện tích ruộng cấp tính theo mẫu và sào, tương ứng từng bậc phẩm hàm. Võ quan tự thu hoa lợi hoặc cho nông dân thuê cày cấy lấy tô. Lương điền là nguồn tài chính bổ sung giá trị lớn ngoài bổng lộc chính ngạch. Triều đình còn ban cấp tiền may mặc nhung phục hàng năm cho sĩ quan. Năm 1818, định mức tiền trang phục được quy định rõ theo từng mùa. Võ quan cao cấp được cấp người hầu hạ gọi là thuộc binh hay quân hầu. Số lượng thuộc binh phục vụ tùy thuộc cấp bậc thống soái. Mọi chế độ phụ cấp đều hướng tới nâng cao vị thế và uy quyền quân sự.

Chế độ hưu trí giải ngũ võ quan biền binh thể hiện tính nhân văn của triều đình. Võ quan đến tuổi 65 hoặc suy giảm sức khỏe được phép dâng sớ xin về hưu. Năm 1802, vua Gia Long ban hành quy định cấp lương hưu cho đại thần và công thần. Năm 1879, vua Tự Đức chuẩn định biểu lương hưu trí thống nhất cho toàn thể quan lại. Võ quan hồi hưu được hưởng trọn đời từ một phần ba đến một nửa mức lương đương chức. Triều đình giữ nguyên phẩm hàm danh dự cho sĩ quan khi về trí sĩ tại quê nhà. Một số tướng lĩnh có công lớn vẫn được giữ lại số lượng thuộc binh hầu hạ nhất định. Biền binh già yếu hoặc thương tật không còn khả năng tác chiến được cấp lộ phí hồi hương. Làng xã có trách nhiệm chia ruộng công để họ canh tác dưỡng già.

Chế độ binh điền thời Nguyễn là trụ cột duy trì kinh tế hộ gia đình binh lính. Vua Gia Long định lệ cấp ruộng lương điền cho binh sĩ vào năm 1804 và năm 1809. Các năm 1831 và 1836, vua Minh Mạng tiếp tục điều chỉnh diện tích cấp phát. Ruộng binh điền trích từ quỹ công điền của làng xã nơi người lính đăng ký hộ tịch. Mỗi người lính được cấp từ một đến vài mẫu ruộng tùy theo địa phương và ngạch quân. Ruộng này được miễn thuế thân và miễn sưu dịch nông nghiệp. Thân nhân tại làng đảm nhận việc canh tác trong thời gian binh sĩ tại ngũ. Khi người lính xuất ngũ hoặc qua đời, phần ruộng được thu hồi để cấp cho binh lính mới. Chính sách quân điền bảo đảm an ninh lương thực và giảm gánh nặng chi trả trực tiếp từ quốc khố.

Chế độ quân nhu lương thực nhà Nguyễn bảo đảm hậu cần vững chắc trong mọi chiến dịch. Hàng tháng, binh sĩ tại ngũ nhận khẩu phần gạo cố định để nuôi quân. Nhà nước xây dựng hệ thống kho tàng dọc theo các trục đường thiên lý và duyên hải. Khi hành quân tác chiến, triều đình cấp phát lương khô, muối ăn và tiền quân phí đi đường. Binh lính được cấp phát quân trang đầy đủ theo định kỳ hàng năm. Trang phục bao gồm áo nẹp, quần vải, nón dấu và thắt lưng theo quy chuẩn sắc phục từng binh chủng. Triều đình chi tiền may mặc trực tiếp cho các doanh, đội để tự may cắt theo kích cỡ. Vũ khí như gươm giáo, súng hỏa mai và đạn dược do các xưởng vũ khố chế tạo cấp phát. Nhà nước nghiêm cấm việc ăn bớt quân lương và quân trang của binh sĩ.

Lương bổng quân đội triều Nguyễn có sự phân hóa rõ ràng theo vị trí đóng quân. Năm 1829, vua Minh Mạng ban hành quy chế chi trả lương bổng chi tiết cho lính đóng tại Kinh đô. Binh lính Cấm binh và Thân binh nhận mỗi tháng một quan tiền và một phương gạo. Tinh binh đồn trú tại các tỉnh nhận mức lương tiền thấp hơn nhưng diện tích ruộng cấp bù lại cao hơn. Dưới thời Tự Đức, triều đình ban hành quy định lương cho lính mộ Bắc kỳ năm 1879. Chế độ lương phản ánh tính chất công tác và cường độ huấn luyện của từng đơn vị. Lính thủy quân và lính pháo thủ nhận thêm phụ cấp kỹ thuật chuyên môn. Sự phân chia mức lương kích thích tinh thần trách nhiệm và tính kỷ luật trong hàng ngũ quân nhân.

Binh sĩ bị thương trong khi giao chiến được y quan triều đình cứu chữa tận tình. Các đơn vị quân đội đi chinh phạt đều có thầy thuốc của Viện Thái Y tháp tùng chăm sóc. Triều đình chu cấp đầy đủ thuốc men và bồi dưỡng thực phẩm cho thương binh hồi phục. Năm 1859, vua Tự Đức ban hành định mức cấp tuất cụ thể cho thương bệnh binh. Quân nhân mang thương tật vĩnh viễn mất sức lao động được miễn hoàn toàn sưu dịch và thuế khóa. Nhà nước trợ cấp tiền và gạo hàng tháng để thương binh tự nuôi sống bản thân. Nếu thương binh có nguyện vọng trở về quê hương, triều đình chi trả toàn bộ chi phí vận chuyển. Chính quyền làng xã có bổn phận chăm lo nơi ăn chốn ở và cấp ruộng công canh tác cho thương binh tàn tật.

Chính sách ưu đãi thân nhân binh lính triều Nguyễn thể hiện sự biết ơn sâu sắc của vương triều. Khi sĩ quan hoặc binh lính trận vong, triều đình cấp tiền mai táng chu tất. Vua Gia Long và vua Tự Đức đều ban hành các định mức tiền tuất tử sĩ rõ ràng. Thân nhân liệt sĩ gồm cha mẹ già, vợ góa và con nhỏ nhận tiền cấp dưỡng định kỳ. Vợ góa giữ tiết hạnh nuôi con được làng xã ưu tiên chia ruộng công tốt để cày cấy. Con trai của tử sĩ được ưu tiên tuyển dụng vào các ngạch quân hoặc học tập trong các trường công. Năm 1874, triều đình ban hành lệ truy tặng phẩm hàm cho võ quan tử trận nhằm vinh danh dòng họ. Những danh hiệu cao quý này giúp gia đình liệt sĩ giữ vững vị thế danh giá trong cộng đồng làng xã.

Quân nhân triều Nguyễn không chỉ đối mặt với chiến tranh mà còn chịu ảnh hưởng của thiên tai. Bão lũ, hạn hán và dịch bệnh thường xuyên đe dọa cuộc sống của gia đình binh lính. Năm 1873, vua Tự Đức ban hành định mức cấp cứu tế cho quan binh bị nạn bão tàn phá nhà cửa. Nhà nước trích ngân khố và kho thóc cứu trợ khẩn cấp tiền bạc, vật liệu dựng lại nhà. Khi dịch tả bùng phát, triều đình phái danh y đến tận doanh trại cấp thuốc men miễn phí. Binh lính nghèo khó có cha mẹ qua đời được cấp tiền trợ cấp tang lễ gọi là tiền trợ táng. Chính sách cứu trợ linh hoạt này thể hiện sự quan tâm sát sao của vương triều. Gia đình binh lính vượt qua hiểm họa thiên tai, giúp quân sĩ yên tâm hoàn thành nghĩa vụ quân sự.

Chiến sĩ lập chiến công xuất sắc ngoài mặt trận được xét duyệt thăng trật vượt cấp. Bộ Binh ghi nhận công trạng vào sổ quân công để đệ trình hoàng đế phê chuẩn. Võ quan có thể được thăng một hoặc nhiều bậc phẩm hàm tùy mức độ chiến công. Binh lính có hành động dũng cảm đánh phá đồn địch được thăng chức Đội trưởng hoặc Cai đội. Người có công lớn được phong tặng tước hiệu quý tộc như Nam, Tử, Bá, Hầu, Công. Danh hiệu vinh dự này được triều đình khắc bia đá lưu danh ngàn đời. Tướng lĩnh hy sinh anh dũng khi chỉ huy được truy phong hàm tước cao hơn một bậc. Con cháu của họ được tập ấm hoặc ưu tiên bổ nhiệm quan chức. Quy chế thăng thưởng minh bạch tạo niềm tin vững chắc cho sĩ phu và quân nhân thời bấy giờ.

Bên cạnh việc thăng chức, nhà vua trực tiếp ban thưởng nhiều hiện vật quý giá cho quân sĩ. Sau mỗi chiến thắng vẻ vang, triều đình tổ chức lễ mừng công và phát thưởng kim tiền. Sĩ quan và binh lính được thưởng tiền đồng, bạc nén, lụa là và rượu thịt. Năm 1802, vua Gia Long ban thưởng hậu hĩnh cho công thần Vọng các có công phò tá dựng nghiệp. Nhà vua ban tặng kiếm lệnh, áo cẩm bào và biển ngạch khắc chữ vàng ghi nhận chiến công. Tướng sĩ lập kỳ tích bảo vệ biên giới phía Bắc và phía Tây Nam được ban thưởng bội phần. Đơn vị lập công tập thể được cấp tiền mổ bò, liên hoan khao thưởng toàn doanh trại. Những phần thưởng vật chất này nâng cao đời sống và khích lệ khí thế hào hùng của binh đoàn.

Chính sách đãi ngộ quân đội triều Nguyễn giai đoạn 1802-1884 đạt nhiều thành tựu quan trọng. Chính sách góp phần xây dựng quân đội thống nhất, bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ đất nước. Sự kết hợp giữa lương tiền và ruộng đất đáp ứng nhu cầu thiết yếu của người lính phong kiến. Tuy nhiên, hệ thống này bộc lộ những hạn chế lớn vào nửa cuối thế kỷ XIX. Khủng hoảng kinh tế và ngân khố kiệt quệ khiến việc cấp phát lương bổng bị chậm trễ, cắt giảm. Nạn tham nhũng của quan lại địa phương làm thất thoát ruộng binh điền và quân nhu. Trang bị vũ khí lỗi thời không được cải tiến kịp thời theo bước tiến công nghệ phương Tây. Hạn chế về nguồn lực tài chính làm suy giảm sức chiến đấu của quân đội trước họa xâm lăng của thực dân Pháp.