Luận án Tư tưởng Cải cách của Fukuzawa Yukichi và Giá trị Lịch sử Đối với Nhật Bản & Việt Nam

Tính cấp thi t củ đề tài Cuộc cải cách Minh Trị bắt đầu từ cuối thế kỷ XIX (1868) đánh một dấu mốc quan trọng đƣa Nhật Bản từ một quốc gia thuộc châu Á lạc hậu, bị phƣơng Tây dồn ép từng bƣớc, nhanh chóng phát triển thành một cƣờng quốc khu vực và thế giới chỉ trong vòng chƣa đầy một nửa thế kỷ. Những thành quả của thời kỳ Minh Trị đã tạo nên nền tảng vững chắc cho Nhật Bản trong những bƣớc đƣờng phát triển vƣợt bậc về sau. Kể từ kết thúc chiến tranh Thế giới thứ II, Nhật Bản từ một nƣớc bại trận, bị tàn phá hoang tàn nhƣng vẫn lại nhanh chóng đứng dậy trở thành một một cƣờng quốc hàng đầu thế giới về kinh tế chỉ sau vài thập niên. Không ít ý kiến cho rằng những thành quả mà nƣớc Nhật hiện đại đang có đƣợc đã bắt nguồn từ các tƣ tƣởng cải cách thời Minh Trị.

Lý giải sự “thần kỳ” của Nhật Bản thời Minh Trị, từ góc độ lịch sử tƣ tƣởng, có lẽ bên cạnh sự sáng suốt, quyết đoán của tầng lớp quan liêu với tầm nhìn đầy thao lƣợc còn có vai trò không thể bỏ qua của tầng lớp trí thức ƣu tú - những ngƣời có tƣ tƣởng cải cách vƣợt thời đại mà Fukuzawa Yukichi là một nhân vật điển hình không thể bỏ qua. Cũng vì vậy việc nghiên cứu, lí giải, làm rõ những tƣ tƣởng cải cách của ông là một trong những cách tiếp cận có thể giúp hiểu sâu sắc hơn những nguyên nhân căn bản tạo nên thành công của công cuộc Duy tân Minh Trị, nhất là vai trò của các nhà tƣ tƣởng đối với những chuyển biến có tính chiến lƣợc của xã hội Nhật Bản thời đó. Không những thế tƣ tƣởng cải cách của Fukuzawa Yukichi còn có ảnh hƣởng quốc tế lúc đƣơng thời khá rộng rãi, chẳng hạn những ảnh hƣởng tƣ tƣởng của ông đến tầng lớp sĩ phu yêu nƣớc Việt Nam đầu thế kỷ XX. Do vậy, nghiên cứu tƣ tƣởng cải cách của Fukuzawa Yukichi sẽ góp phần thấy rõ hơn 1 tác động của nó đến Việt Nam đầu thế kỷ XX, sự ra đời của phong trào Canh tân ở Việt Nam và mối liên hệ tƣ tƣởng giữa hai dân tộc Việt Nam – Nhật Bản ở giai đoạn đầu thế kỷ XX đầy sôi động.

Thậm chí, trong công cuộc đổi mới của Việt Nam hôm nay vẫn có thể tiếp tục khai thác nhiều giá trị qua những bài học về tƣ tƣởng cải cách của Fukuzawa Yukichi. Hiện nay ở Việt Nam, trƣớc những biến đổi không ngừng của đời sống xã hội, đặc biệt là vấn đề giáo dục - đào tạo, vấn đề tham ô tham nhũng, những vấn đề ngoại giao trong bối cảnh xung đột quốc tế ngày càng phức tạp,. cho thấy tính cấp thiết phải xây dựng hệ thống lý thuyết đúng đắn về giáo dục, xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền, xây dựng chiến lƣợc ngoại giao mềm dẻo, linh hoạt để có đƣợc một Việt Nam “dân giàu, nƣớc mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”. Trên cơ sở kế thừa những tinh hoa tƣ tƣởng của nhân loại, phù hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam, những nghiên cứu tƣ tƣởng cải cách của Fukuzawa Yukichi về giáo dục, Nhà nƣớc, ngoại giao sẽ góp phần bổ sung những bài học kinh nghiệm trong việc xây dựng cơ sở lý luận cho việc xây dựng, phát triển Việt Nam trên nhiều phƣơng diện quan trọng trong bối cảnh hiện nay.

Hơn thế nữa, việc nghiên cứu nhà tƣ tƣởng Fukuzawa Yukichi sẽ là nguồn tƣ liệu cho các đề tài nghiên cứu khác có liên quan đến Nhật Bản thời kỳ Minh Trị nói riêng và Nhật Bản nói chung - một đối tác chiến lƣợc hiện nay của Việt Nam. Vì những lý do trên, tôi đã chọn vấn đề T t ởng ải h Fukuz w Yukichi (1835-1901) v gi trị n làm đề tài luận án tiến sĩ của mình. Mụ đí và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Làm rõ những tƣ tƣởng cải cách của Fukazawa Yukichi.

Từ đó, đánh giá giá trị của nó đối với công cuộc Duy tân Minh Trị ở Nhật Bản và với phong trào 2 Canh tân ở Việt Nam đầu thế kỷ XX, đƣa ra một số gợi ý đối với Việt Nam trong công cuộc đổi mới đất nƣớc hiện nay. Nhiệm vụ nghiên cứu Để thực hiện đƣợc mục đích nêu trên, đề tài này có một số nhiệm vụ: - Nghiên cứu cuộc đời, sự nghiệp, tác phẩm tiểu biểu của Fukuzawa Yukichi trong bối cảnh lịch sử, kinh tế xã hội thời kỳ Duy tân Minh Trị. - Phân tích các tƣ tƣởng cải cách của Fukuzawa Yukichi, tập trung vào ba phƣơng diện chủ yếu là: giáo dục, Nhà nƣớc và ngoại giao. - Phân tích ảnh hƣởng của tƣ tƣởng cải cách của Fukuzawa Yukichi tới thành công của công cuộc cải cách Minh Trị.

- Làm rõ những ảnh hƣởng của tƣ tƣởng Fukuzawa đối với phong trào Canh tân ở Việt Nam đầu thế kỷ XX, từ đó rút ra một số gợi mở cho công cuộc Đổi mới và hội nhập ở Việt Nam ngày nay. ƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3. Đối tượng Đối tƣợng nghiên cứu của luận án là tƣ tƣởng cải cách của Fukuzawa Yukichi và tác động của nó đối với Nhật Bản cũng nhƣ ảnh hƣởng đến Việt Nam trong giai đoạn cận đại. Phạm vi nghiên cứu - Nghiên cứu các tƣ tƣởng cải cách của Fukuzawa Yukichi về giáo dục, Nhà nƣớc, ngoại giao và những ảnh hƣởng của nó ở Nhật Bản trong thời kỳ Minh Trị từ 1868 - 1912.

- Nghiên cứu tác động của tƣ tƣởng cải cách Fukuzawa Yukichi đến phong trào Canh tân ở Việt Nam đầu thế kỷ XX. Cơ sở lý luận Luận án đƣợc thực hiện trên cơ sở vận dụng phƣơng pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin để nghiên cứu và đánh giá tƣ tƣởng cải cách của Fukuzawa Yukichi, một đại diện tƣ tƣởng thời cận đại, qua các tác phẩm của ông và trong bối cảnh lịch sử cụ thể của Nhật Bản thời kỳ Minh Trị. Phương pháp nghiên cứu Để đạt đƣợc hiệu quả cao trong nghiên cứu, luận án sử dụng các phƣơng pháp nghiên cứu lịch sử Triết học kết hợp với một số phƣơng pháp nghiên cứu khác nhƣ phân tích tổng hợp, diễn dịch, quy nạp, so sánh, đối chiếu, lôgíc - lịch sử để nghiên cứu tƣ tƣởng cải cách của Fukuzawa Yukichi. Cụ thể một số phƣơng pháp đƣợc áp dụng trong luận án nhƣ sau: - Phương pháp nghiên cứu lịch sử Triết học Phƣơng pháp nghiên cứu lịch sử Triết học đƣợc coi là phƣơng pháp quan trọng để thực hiện đề tài luận án.

Luận án vận dụng phƣơng pháp nghiên cứu lịch sử triết học để nghiên cứu tƣ tƣởng cải cách của Fukuzawa Yukichi thời kỳ Minh Trị Duy tân ở Nhật Bản từ góc độ triết học. Từ đó so sánh với tƣ tƣởng triết học chính trị ở giai đoạn lịch sử trƣớc đó để làm rõ ông đã tiếp thu hay phê phán những gì? Tiếp đó, làm rõ ảnh hƣởng của những giá trị của tƣ tƣởng đó đến con đƣờng phát triển của Nhật Bản thời kỳ Minh Trị cũng nhƣ trở thành một số giá trị gợi mở đối với Việt Nam thời đó và trở về liên hệ với tƣ tƣởng đổi mới đất nƣớc của Việt Nam hiện nay. -Phương pháp phân tích, tổng hợp Phân tích và tổng hợp là hai phƣơng pháp gắn bó chặt chẽ, qui định và bổ sung cho nhau trong nghiên cứu đề tài luận án. Từ việc phân tích nhận thức 4 cải cách đến các hoạt động cải cách của Fukuzawa Yukichi có thể rút ra đƣợc nội dung cải cách cơ bản của Fukuzawa Yukichi về lĩnh vực giáo dục và Nhà nƣớc Nhật Bản thời kỳ Minh Trị.

Từ việc phân tích những hoạt động cải cách thực tế của Fukuzawa Yukichi thấy đƣợc giá trị tƣ tƣởng cải cách đó đối với cải cách giáo dục và cải cách Nhà nƣớc thời kỳ Minh Trị. Từ việc phân tích sự tƣơng đồng, khác biệt trong bối cảnh lịch sử thời kỳ cận đại Nhật Bản và Việt Nam cũng nhƣ sự hình thành và chuyển biến tƣ tƣởng của nhà trí thức yêu nƣớc Nhật Bản – Fukuzawa Yukichi với các nhà trí thức yêu nƣớc Việt Nam trong nhận thức và ứng xử với thực tiễn lịch sử, có thể rút ra một số gợi mở về vấn đề cải cách giáo dục và hoàn thiện hơn nữa về Nhà nƣớc cũng nhƣ kinh nghiệm về ngoại giao ở Việt Nam hiện nay. Phƣơng pháp phân tích, tổng hợp đƣợc đƣợc sử dụng khá phổ biến trong luận án, nhằm đạt đƣợc hiệu quả cao, có sức thuyết phục trong nghiên cứu vấn đề. - Phương pháp so sánh Việc sử dụng phƣơng pháp này giúp cho luận án có thể tiến hành đối chiếu, so sánh bối cảnh lịch sử thời cận đại ở Nhật Bản và Việt Nam, so sánh ảnh hƣởng tƣ tƣởng cải cách giáo dục, Nhà nƣớc của Fukuzawa Yukichi với một số nhà tƣ tƣởng cải cách Nhật Bản đƣơng thời; đồng thời liên hệ so sánh với phong trào Canh tân ở Việt Nam đầu thế kỷ XX.

-Phương pháp lôgíc - lịch sử Sử dụng phƣơng pháp lôgíc - lịch sử giúp luận án tìm hiểu quy luật vận động và tất yếu chuyển biến tƣ tƣởng cải cách của Fukuzawa Yukichi, đặt trong quá trình cải cách của Nhật Bản trên các lĩnh vực khác nhau, mà trọng tâm là lĩnh vực giáo dục, lĩnh vực Nhà nƣớc với mối liên hệ tác động qua lại giữa chúng cũng nhƣ kết quả tất yếu của chúng. 5 Ngoài ra, tác giả còn kết hợp các phƣơng pháp nghiên cứu liên ngành Triết học với Đông phƣơng học, Sử học, Văn hóa học, Chính trị học, Giáo dục học,. để thực hiện luận án một cách sâu sắc và toàn diện hơn. Nguồn tài liệu g c sử dụng trong luận án Fukuzawa Yukichi đã để lại cho nhân loại một kho tri thức khổng lồ về tƣ tƣởng gồm hơn 100 tác phẩm do ông viết gồm nhiều thể loại khác nhau.

Gồm tƣ tƣởng về lịch sử, địa lý, quân sự, kinh tế, văn minh, giáo dục,. ảnh hƣởng sâu sắc đến xã hội Nhật Bản thời Minh Trị và đến tận bây giờ. Các trƣớc tác của ông đều đƣợc xuất bản nhiều lần nhƣng lớn nhất là bộ Toàn tập gồm 21 tập do trƣờng Đại học Keio Gijuku (do ông sáng lập) biên tập, xuất bản từ năm 1958-1964. Trong điều kiện hạn hẹp tƣ liệu về ông tại Việt Nam, tác giả luận án cố gắng tiếp cận tƣ tƣởng cải cách của ông trên cơ sở nghiên cứu những tác phẩm tiêu biểu nhất, trong đó gồm các tác phẩm bằng tiếng Nhật, tiếng Anh và một số tác phẩm đƣợc dịch sang tiếng Việt.

Tác phẩm T y d ơng s t nh gồm hai cuốn đƣợc Fukuzawa Yukichi viết năm 1866 và 1867.