Luận án tiến sĩ về hình thành Liên bang Mỹ và đặc điểm văn hoá - Nguyễn Thái Yên Hương

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------------------------- NGUYỄN THÁI YÊN HƯƠNG QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH LIÊN BANG MỸ VÀ NHỮNG ĐẶC ĐIỂM XÃ HỘI - VĂN HOÁ MỸ LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ HỌC HÀ NỘI – 2003 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------------------------- NGUYỄN THÁI YÊN HƯƠNG QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH LIÊN BANG MỸ VÀ NHỮNG ĐẶC ĐIỂM XÃ HỘI - VĂN HOÁ MỸ Chuyên ngành : Lịch sử cận – hiện đại Mă số :50304 LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ HỌC Người hướng dẫn khoa học: GIÁO SƯ LƯƠNG NINH HÀ NỘI – 2003 MỤC LỤC Lời mở đầu 1 1. Lý do chọn đề tài 1 2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 4 3. Phạm vi nghiên cứu 9 4.

Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu 12 5. Đóng góp của luận án 14 6. Bố cục luận án 15 Chương 1: Bắc Mỹ và thời kỳ xâm chiếm của các quốc gia châu Âu 16 1.1 Bắc Mỹ trước phát kiến của người châu Âu 17 1.1 Nguồn gốc của người Mỹ bản địa 17 1.2 Phương thức sản xuất và cơ cấu, tổ chức xã hội của người Mỹ 19 bản địa 1.3 Đời sống văn hoá và tinh thần của người Mỹ bản địa 22 1.4 Mối quan hệ giữa các bộ tộc Mỹ bản địa 25 1.2 Bắc Mỹ trở thành đối tượng thực dân hoá của người châu Âu 29 1.1 Sự khám phá ra châu Mỹ 29 1.2 Mục đích thuộc địa hoá Bắc Mỹ của người châu Âu 34 1.3 Quá trình thôn tính và thuộc địa hoá các nền văn minh bản địa 39 của một số quốc gia châu Âu 1.3 Nước Anh và ưu thế nổi trội tại Bắc Mỹ 45 1.4 Tiểu kết 52 Chương 2: Cuộc đấu tranh giành độc lập, quá trình hình thành và 54 xác lập Liên bang Mỹ 2.1 Các tiền đề dẫn đến cuộc cách mạng dân chủ tư sản Mỹ 55 2.1 Nước Anh và các thuộc địa ở Mỹ thời kỳ trước cách mạng 56 2.2 Cơ sở tư tưởng và lý luận dẫn đến cách mạng 58 2.3 Mâu thuẫn dẫn đến cách mạng 61 2.2 Cách mạng Mỹ và sự ra đời Liên bang Mỹ 64 2.1Đại hội lục địa và bản Tuyên ngôn độc lập 64 2.2 Thống nhất các bang trong nhà nước Liên bang 72 2.3 Liên bang Mỹ thống nhất và phát triển 85 2.1 Hoàn thiện nhà nước về kinh tế và xã hội 86 2.2 Chính sách đối ngoại của Liên bang Mỹ thời kỳ đầu 90 2.3 Vấn đề ly khai và Nội chiến Nam - Bắc 96 102 2.4 Sự hình thành những nền tảng đầu tiên của đời sống Mỹ 2.1 Sự định hình dân cư Mỹ 102 2.2 Nô lệ da đen ở nước Mỹ 109 2.3 Mở rộng Liên bang về không gian 112 2.4 Kinh tế, cơ sở của đời sống Mỹ 115 2.5 Nền tảng xã hội - văn hoá 119 2.5 Tiểu kết 126 Chương 3: Sự hình thành những đặc điểm xã hội – văn hoá Mỹ 128 3.1 Một số luận thuyết cơ bản về xã hội và văn hoá Mỹ 129 3.2 Những đặc điểm xã hội - văn hoá Mỹ tiêu biểu 135 3.1 Một xã hội đề cao chủ nghĩa cá nhân 136 3.2 Một xã hội không ngừng phân cách đẳng cấp 141 3.3 Một xã hội cạnh tranh cao với những con người đầu óc thực dụng 146 3.4 Xã hội với con người có tinh thần tiến lên phía trước, ưa khám 150 phá và thích ứng với cái mới 3.5 Một xã hội mở, dung hợp, đa dạng và phức tạp 155 3.6 Một xã hội luôn chuyển dịch 161 3.3 Ảnh hưởng của những đặc điểm xã hội - văn hoá đối với chính sách đối 165 ngoại Mỹ 3.1 Sự thể hiện của tính đa sắc tộc, sự đa dạng và linh hoạt trong 166 chính sách đối ngoại của Mỹ 3.2 Vấn đề kiểm soát và cân bằng giữa Tổng thống và Quốc hội trong 169 quá trình hoạch định chính sách đối ngoại Mỹ 3.3 Xu hướng mở rộng ảnh hưởng của Mỹ 172 3.4 Quan điểm về chủ nghĩa “ngoại lệ” Mỹ 174 3.4 Tiểu kết 177 Kết luận 179 Danh mục các công trình của tác giả đã được công bố 185 Tài liệu tham khảo 186 Phụ lục 202 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1 1.

Nằm ở phía bắc châu Mỹ, Liên bang Mỹ là một quốc gia trẻ với tuổi đời mới chỉ 227 năm, nhưng lại là một nước có vai trò chủ đạo trong các vấn đề quốc tế. Hiện tại, Liên bang Mỹ có một ưu thế gần như vượt trội áp đảo, không có đối thủ đủ tầm cỡ “sánh vai” như Liên Xô trong thời kỳ chiến tranh lạnh. Về chính trị, Liên bang Mỹ trở thành một nhân tố không thể bỏ qua trong quá trình hoạch định chính sách của hầu hết các nước trên thế giới. Về kinh tế, chỉ với số dân bằng 4,7% dân số thế giới nhưng tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Mỹ chiếm 31,2% tổng số GDP toàn cầu.

Căn cứ vào mức tăng trưởng GDP trên dưới 2% hiện nay và dự báo tăng trưởng trong thời gian tới là khoảng 3-4%, Liên bang Mỹ sẽ tiếp tục là nước có nền kinh tế lớn nhất thế giới. Đồng thời, Mỹ cũng là cường quốc quân sự hàng đầu thế giới, vượt xa các nước khác về tiềm năng quân sự. Hiện nay, Mỹ là nước duy nhất có lực lượng quân đội triển khai trên khắp toàn cầu. Về khoa học công nghệ, chi phí cho nghiên cứu và phát triển khoa học của Mỹ là 652,7 tỷ đô la, chiếm hơn 40% tổng chi phí của toàn cầu dành cho lĩnh vực này.

Về văn hoá, Mỹ có ảnh hưởng khá sâu rộng tại nhiều nước trên thế giới. Một nhà văn Pháp đã từng phát biểu, chỉ với chiếc quần jean và nhạc jazz mà nước Mỹ có mặt ở khắp thế giới. Tại nhiều nước, phim ảnh Mỹ chiếm thị phần lớn nhất. Trong năm 2001, 81,3% phim trên toàn thế giới do Mỹ tài trợ hoặc sản xuất tại nước Mỹ.

Hiện tại với lý do dân chủ và nhân quyền, Mỹ không ngần ngại can thiệp vào nội bộ các nước khác. Cách cư xử này có phải xuất phát từ thế và lực mà Mỹ có trong tình hình thế giới có phần thuận lợi đối với Mỹ hay là nó có những yếu tố bắt nguồn từ quá trình hình thành của một quốc gia? 1 Trong luận án, để tránh trùng lặp, tác giả luận án sử dụng từ “nước Mỹ” đồng thời với Liên bang Mỹ khi đề cập đến Liên bang Mỹ. Phải chăng vì vậy, lịch sử và văn hoá Mỹ đã và vẫn là chủ đề nghiên cứu, tranh luận của nhiều học giả, nhiều nhà sử học cũng như nhiều nhà nghiên cứu Mỹ ở nhiều nước trên thế giới. Cho dù mục đích nghiên cứu, phương pháp tiếp cận vấn đề của các đề tài khác nhau, nhưng các kết quả nghiên cứu đều là những đóng góp hữu ích và có giá trị vào việc nâng cao sự hiểu biết về con người, văn hoá và xã hội Mỹ, cũng như về chính sách Mỹ áp dụng với các nước khác trong quan hệ quốc tế.2 Nước Mỹ là một quốc gia có nền văn hoá đa dạng, gồm các nhóm cộng đồng dân cư với những khác biệt về sắc tộc, tôn giáo, thành phần xã hội và khu vực cư trú.

Việc hiểu được những nhân tố đã tập hợp các nhóm cộng đồng bất chấp mọi khác biệt để hình thành nên nước Mỹ, góp phần đưa nó phát triển và thịnh vượng cũng quan trọng không kém việc hiểu được tính đa dạng của chính những nhân tố đó. Liên bang Mỹ đã xây dựng được một hệ thống chính trị ổn định và một nền kinh tế phát triển, có năng suất cao, đồng thời cũng tạo nên một nền văn hoá đại chúng làm sống động thêm kinh nghiệm và nhận thức của người dân đất nước này và cả các dân tộc khác trên thế giới. Mọi người có thể đề cao hoặc phê phán những yếu tố từng góp phần làm cho Liên bang Mỹ trở thành một quốc gia giàu có và cũng từng làm cho quốc gia này có hành động phi đạo lý, có khi chịu những thất bại nhưng không ai có thể phủ nhận hoặc bỏ qua những yếu tố đó khi nghiên cứu lịch sử nước Mỹ. Trong quá trình phát triển của mỗi quốc gia - dân tộc đều có những giai đoạn lịch sử đã để lại những dấu ấn quan trọng tạo nên nền tảng cơ bản cho quốc gia - dân tộc đó.

Ví dụ, đối với Trung Quốc, mặc dù nhà Tần chỉ thống trị toàn bộ lãnh thổ lục địa trong một thời gian ngắn, nhưng nó đã mở đầu cho chế độ phong kiến tồn tại hơn 2000 năm trong lịch sử nước này. Đối với nước Anh, giai đoạn cách mạng công nghiệp diễn ra trong khoảng giữa thế kỷ XVIII có thể coi là thời kỳ quan trọng đưa nước Anh lớn mạnh thành đế quốc hàng đầu ở châu Âu, có vai trò quyết định đối với vận mệnh của nhiều quốc gia khác. Liên bang Mỹ - một quốc gia có sức phát triển và đi lên không ngừng - chính giai đoạn hình thành, mở rộng và thống nhất về mặt chính trị, lãnh thổ và pháp lý lại có ý nghĩa quan trọng đưa nước Mỹ trưởng thành trong thế kỷ tiếp sau. Lý do chính là trong một thời gian không dài, khoảng vài thế kỷ kể từ khi chuyến tàu đầu tiên đưa người Anh đặt chân lên mảnh đất Bắc Mỹ đến khi nước Mỹ trở thành một cường quốc thế giới, người Mỹ đã giải quyết được một số vấn đề cơ bản của một quốc gia như tuyên bố khai sinh một quốc gia độc lập với một bản Hiến pháp có giá trị lâu bền, giải quyết được vấn đề ly khai của một số bang miền Nam và thống nhất các bang trong Liên bang Mỹ.

Mặc dù, quá trình hình thành Liên bang Mỹ đã được các nhà sử học ở Mỹ, ở các nước châu Âu bàn đến nhiều, nhưng vẫn sẽ có ích cho việc nghiên cứu Mỹ, hiểu được nước Mỹ và con người Mỹ nếu như ở nước ta có một công trình nghiên cứu có hệ thống và cơ bản về giai đoạn này nhất là dưới góc độ nhìn nhận, tiếp cận của người Việt Nam. Luận án hy vọng là một trong các công trình như thế đóng góp vào công việc lâu dài của các học giả Việt Nam nghiên cứu về Mỹ. Từ năm 1995 đến nay, quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam và Mỹ được bình thường hoá, mở đầu bằng việc thiết lập cơ quan đại diện của hai bên. Mặc dù còn có nhiều vấn đề cần giải quyết trong quan hệ giữa hai nước, Việt Nam và Mỹ đã tiến hành trao đổi, giao lưu về văn hoá, giáo dục và hợp tác trên nhiều lĩnh vực.