Luận án Tiến sĩ: Phát triển CNHT ngành điện tử gia dụng VN - ĐH Kinh tế Quốc dân

i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng tôi. Các số liệu sử dụng phân tích trong luận án có nguồn gốc rõ ràng, đã công bố theo đúng quy định. Các kết quả nghiên cứu trong luận án do tôi tự tìm hiểu, phân tích một cách trung thực, khách quan và phù hợp với thực tiễn của Việt Nam. Các kết quả này chưa từng được công bố trong bất kỳ nghiên cứu nào khác.

Nghiên cứu sinh Trương Thị Chí Bình ii LỜI CẢM ƠN Trân trọng cảm ơn các thày giáo hướng dẫn, các thày cô giáo trong Khoa Quản trị kinh doanh, Viện Đào tạo sau đại học, trường Đại học Kinh tế quốc dân và Viện Nghiên cứu Chiến lược Chính sách Công nghiệp đã tạo những điều kiện tốt nhất để tác giả thực hiện luận án. Đặc biệt, xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành nhất đến các doanh nghiệp mà tác giả đã có điều kiện gặp gỡ, khảo sát và các chuyên gia trong các lĩnh vực liên quan, đã đóng góp những thông tin vô cùng quý báu và những ý kiến xác đáng, để tác giả có thể hoàn thành nghiên cứu này. Nghiên cứu sinh Trương Thị Chí Bình iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. II DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT.

IV DANH MỤC CÁC BẢNG, HỘP THÔNG TIN. V DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ. VII MỞ ĐẦU. 1 CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ NGÀNH ĐIỆN TỬ GIA DỤNG .1 Một số luận cứ về công nghiệp hỗ trợ.1 Thuật ngữ công nghiệp hỗ trợ .2 Bản chất của công nghiệp hỗ trợ.3 Vai trò của công nghiệp hỗ trợ.4 Các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển công nghiệp hỗ trợ .2 Công nghiệp hỗ trợ ngành điện tử gia dụng.1 Khái niệm công nghiệp hỗ trợ ngành điện tử gia dụng .2 Nhân tố tác động đến công nghiệp hỗ trợ ngành điện tử gia dụng .3 Bài học kinh nghiệm quốc tế .1 Kinh nghiệm về phát triển công nghiệp hỗ trợ .2 Kinh nghiệm phát triển công nghiệp hỗ trợ ngành công nghiệp điện tử .3 Kết luận tham khảo cho Việt Nam.

53 CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VÀ TRIỂN VỌNG PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ NGÀNH ĐIỆN TỬ GIA DỤNG Ở VIỆT NAM .1 Thực trạng phát triển công nghiệp hỗ trợ ngành điện tử gia dụng ở Việt Nam .1 Thực trạng phát triển công nghiệp hỗ trợ ở Việt Nam .2 Công nghiệp hỗ trợ ngành công nghiệp điện tử ở Việt Nam .3 Công nghiệp hỗ trợ ngành điện tử gia dụng ở Việt Nam .2 Triển vọng phát triển công nghiệp hỗ trợ ngành điện tử gia dụng ở Việt Nam.1 Cách tiếp cận đánh giá .2 Kết quả nghiên cứu đánh giá. 81 CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ NGÀNH ĐIỆN TỬ GIA DỤNG Ở VIỆT NAM .1 Bối cảnh phát triển công nghiệp hỗ trợ ngành điện tử gia dụng Việt Nam .1 Bối cảnh toàn cầu và khu vực .2 Môi trường kinh doanh của Việt Nam .3 Xu thế phát triển trong ngành công nghiệp điện tử .2 Giải pháp phát triển công nghiệp hỗ trợ ngành điện tử gia dụng .1 Các giải pháp chủ yếu .2 Giải pháp thúc đẩy phát triển công nghiệp hỗ trợ ngành điện tử gia dụng .142 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 151 DANH MỤC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN CỦA TÁC GIẢ. 154 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.

155 PHẦN PHỤ LỤC. 163 iv DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT ASEAN The Association of Southeast Asian Nations Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á CLKN Cụm liên kết ngành CNĐT Công nghiệp điện tử CNHT Công nghiệp hỗ trợ CNTT Công nghệ thông tin CSDL Cơ sở dữ liệu DNNN Doanh nghiệp nhà nước DNNVV Doanh nghiệp nhỏ và vừa ĐTGD Điện tử gia dụng FDI Foreign Direct Investment Đầu tư trực tiếp nước ngoài KCN Khu công nghiệp KCNHT Khu công nghiệp hỗ trợ MLSX Mạng lưới sản xuất NXB Nhà xuất bản JETRO The Japan External Trade Organization Cơ quan xúc tiến ngoại thương Nhật Bản TĐĐQG Tập đoàn đa quốc gia TV Sản phẩm điện tử truyền hình UNIDO The United Nations Industrial Development Organization Tổ chức phát triển công nghiệp của Liên Hiệp Quốc VCCI Vietnam Chamber of Commerce and Industry Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam VDF Việt Nam Development Forum Diễn đàn phát triển Việt Nam VƯDN Vườn ươm doanh nghiệp v DANH MỤC CÁC BẢNG, HỘP THÔNG TIN Bảng 1.1 Tình hình ngành công nghiệp điện tử và CNHT trong ngành 51 ở một số quốc gia ASEAN Bảng 2.1 Tỉ lệ nội địa hoá các sản phẩm ĐTGD ở Việt Nam 69 Bảng 2.2 Sản lượng sản phẩm ĐTGD ở ASEAN 72 Bảng 2.3 Đánh giá CNHT trong ngành ĐTGD Việt Nam 75 Bảng 2.4 Tình hình cung ứng cho các tập đoàn lắp ráp 81 ĐTGD tại Việt Nam Bảng 2.5 Tiêu chuẩn lựa chọn doanh nghiệp cung ứng 86 Bảng 2.6 Cách thức kết nối doanh nghiệp lắp ráp và cung ứng 88 Bảng 2.7 Mức nhựa phun máy cho một số sản phẩm CNHT 92 Bảng 3.1 Đề xuất về nhóm sản phẩm CNHT ngành điện tử 110 Bảng 3.2 Đề xuất chương trình phát triển CNHT 116 ngành ĐTGD Việt Nam Bảng 3.3 Đề xuất nội dung CSDL CNHT các linh kiện kim loại 126 Bảng 3.4 Đề xuất thành phần vườn ươm doanh nghiệp CNHT 138 Hộp 1.1 Rủi ro của các nhà cung ứng linh kiện ô tô 32 Hộp 1.2 Khu vực tập trung các DNNVV Oida, Tokyo 33 Hộp 2.1 Năng lực sản xuất linh kiện trong CNĐT gia dụng 70 Hộp 2.2 Công ty Sanyo HA Asean 83 Hộp 2.3 Cung ứng linh kiện nhựa 84 Hộp 2.4 Công ty TNHH Canon Việt Nam 87 Hộp 2.5 Các hội chợ về CNHT của JETRO tại Việt Nam 89 Hộp 2.6 Trở ngại của doanh nghiệp cung ứng nội địa 91 Hộp 2.7 Cách thức kinh doanh của doanh nghiệp tư nhân Việt Nam 94 Hộp 2.8 “Bí quyết” của sản xuất CNHT 95 Hộp 2.9 Diện tích nhà xưởng cho doanh nghiệp sản xuất phụ trợ 96 Hộp 2.10 Cụm linh kiện sản xuất xe máy VMEP 97 vi DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ Hình 1.1 Khái niệm CNHT của Nhật Bản 12 Hình 1.2 Khái niệm CNHT của Việt Nam 15 Hình 1.3 Các lớp cung ứng phụ trợ 17 Hình 1.4 Mạng lưới “người chơi” của lý thuyết trò chơi 28 Hình 1.5 Mạng lưới “người chơi” trong CNHT 29 Hình 1.6 Mạng lưới “người chơi” trong CNHT ở một quốc gia 29 Hình 1.7 Lộ trình nội hoá của mỗi quốc gia 34 Hình 1.8 Quy trình sản xuất các sản phẩm ĐTGD 38 Hình 1.9 CNHT của ngành điện tử gia dụng 40 Hình 1.10 Các giai đoạn phát triển CNHT ngành điện tử ASEAN 49 Hình 2.1 Tổng giá trị sản xuất công nghiệp ngành điện tử 62 Hình 2.2 Tăng trưởng của CNĐT Việt Nam 63 Hình 2.3 Cơ cấu ngành công nghiệp điện tử Việt Nam 65 Hình 2.4 Sản phẩm chủ yếu ngành công nghiệp điện tử 66 Hình 2.5 Số lượng TV sản xuất ở 4 quốc gia năm 2006 71 Hình 2.6 Tình hình cung ứng linh kiện tại 3 tập đoàn Nhật Bản 83 Hình 2.7 Cách thức gia tăng năng lực cung ứng 90 Hình 2.8 Chi phí sản xuất xe ô tô Innova của hãng Toyota 98 Hình 3.1 Quy trình sản xuất các sản phẩm ĐTGD 111 Hình 3.2 Định hướng phát triển CNHT ngành ĐTGD 112 Hình 3.3 Đề xuất hệ thống mô hình phát triển CNHT ở Việt Nam 130 Hình 3.4 Sơ đồ một cụm liên kết ngành 133 Hình 3.5 Sơ đồ các bước của dự án thí điểm phát triển CLKN 134 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài luận án Ngày nay các nhà sản xuất lớn trên thế giới, các tập đoàn đa quốc gia (TĐĐQG) chỉ nắm giữ các hoạt động như nghiên cứu và triển khai, xúc tiến thương mại, phát triển sản phẩm, còn các công đoạn sản xuất, những phần công việc trước đây vẫn nằm trong dây chuyền sản xuất hoàn chỉnh, hầu hết được giao cho các doanh nghiệp bên ngoài. Như vậy, các sản phẩm công nghiệp không còn được sản xuất tại một không gian, địa điểm, mà được phân chia thành nhiều công đoạn, ở các địa điểm, các quốc gia khác nhau.

Thuật ngữ công nghiệp hỗ trợ (CNHT) là cách tiếp cận sản xuất công nghiệp trong bối cảnh mới này. Qua hai mươi năm đổi mới, công nghiệp Việt Nam đã có những bước phát triển mạnh mẽ, chuyển sang cơ chế thị trường, bước đầu hội nhập vào nền kinh tế khu vực và thế giới. Tuy vậy, tỷ lệ giá trị gia tăng trong giá trị sản xuất công nghiệp lại đang có dấu hiệu đi xuống. Theo Bộ Công Thương (2008a), năm 1995 VA/GO toàn ngành công nghiệp là 42,5%; đến năm 2000, tỷ lệ này chỉ còn 38,45%; năm 2005 còn 29,63%; năm 2007 đạt 26,3%; dự báo năm 2010 chỉ còn 23%.

Trong đó, thấp nhất là ngành công nghiệp điện tử và công nghệ thông tin với 13,81% [8, tr. Một trong những lý do quan trọng của tình trạng này, là sự yếu kém của các ngành CNHT. Sau vài năm xuất hiện ở Việt Nam, thuật ngữ “công nghiệp hỗ trợ” (cụm từ “công nghiệp phụ trợ” dịch từ tiếng Anh “Supporting Industry” đã được sử dụng rộng rãi ở Việt Nam từ năm 2003 cho đến năm 2007, khi Bộ Công nghiệp (cũ) chính thức sử dụng cụm từ “công nghiệp hỗ trợ”. Trong tài liệu này, hai cụm từ trên có nghĩa tương đương) đã trở thành vấn đề nóng bỏng, không chỉ của riêng Bộ Công Thương và các nhà nghiên cứu, mà đã được các cơ quan chính phủ, các tổ chức hỗ trợ doanh nghiệp, doanh nghiệp và cả cộng đồng xã hội quan tâm.

Đã có nhiều chuyển biến đáng kể trong nhận thức cũng như trong hoạt động của các 2 doanh nghiệp sản xuất Việt Nam. Khả năng nội địa hóa trong một số ngành đã gia tăng, như công nghiệp xe máy đã đạt đến 95%. Tuy nhiên trong đa số các ngành khác, như công nghiệp điện tử, tỷ lệ cung ứng trong nước chỉ khoảng 15%, tập trung vào các chi tiết có kích thước cồng kềnh với giá trị thấp và hầu hết do các doanh nghiệp sản xuất linh phụ kiện có vốn đầu tư nước ngoài cung cấp [8]. Mặc dù đã có rất nhiều nỗ lực từ phía doanh nghiệp, sự giúp đỡ của các cơ quan hỗ trợ, nhưng trình độ phát triển CNHT của Việt Nam còn thấp xa so với kỳ vọng và so với yêu cầu.

Việc nghiên cứu tìm ra nguyên nhân đích thực của tình trạng này, từ đó, đề xuất định hướng và giải pháp phát triển hợp lý CNHT vừa là nhiệm vụ cấp thiết, vừa là nhiệm vụ cơ bản để công nghiệp Việt Nam phát triển.