Luận án Tiến sĩ: Tác động của sai lệch tỷ giá tới kinh tế Việt Nam - Phan Tiến Nam

Tổng quan về luận án

Bối cảnh kinh tế toàn cầu sau sự sụp đổ của hệ thống tiền tệ Bretton Woods đã chứng kiến sự chuyển dịch mạnh mẽ từ chế độ tỷ giá cố định sang các cơ chế điều hành tỷ giá linh hoạt hơn. Theo báo cáo của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), có tới gần 57% số quốc gia trên thế giới duy trì chế độ tỷ giá không linh hoạt (neo cố định hoặc neo có biên độ). Trong cấu trúc tài chính quốc tế đó, hiện tượng tỷ giá thực lệch khỏi mức cân bằng dài hạn—được định nghĩa khoa học là sai lệch tỷ giá (Exchange Rate Misalignment)—trở thành một trong những nguyên nhân cốt lõi gây mất cân đối cán cân vãng lai, tạo tổn thương cấu trúc vĩ mô và đe dọa sự ổn định của hệ thống kinh tế mở.

Luận án tiến sĩ kinh tế "Tác động của sai lệch tỷ giá đối với nền kinh tế Việt Nam - Một số đề xuất về chính sách" (Chuyên ngành: Quản lý Kinh tế, Mã số: 62.10) do nghiên cứu sinh Phan Tiến Nam thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Kiều Hữu Thiện và TS. Nguyễn Đỗ Quốc Thọ tại Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (Học viện Khoa học Xã hội, 2017), là một công trình tiên phong giải quyết khoảng trống học thuật thực nghiệm (Empirical Research Gap) về sự đánh đổi giữa việc định giá thấp nội tệ nhằm thúc đẩy xuất khẩu với áp lực lạm phát và bất ổn kinh tế vĩ mô. Nghiên cứu xác lập và giải quyết 5 câu hỏi nghiên cứu trọng tâm:

1. Bản chất lý luận của sai lệch tỷ giá và cơ chế tác động của nó tới nền kinh tế quốc gia cũng như kinh tế toàn cầu là gì?
2. Mức độ sai lệch tỷ giá của đồng Việt Nam (VND) trong tương quan với rổ tiền tệ thực tế là bao nhiêu qua các chu kỳ kinh tế?
3. Sai lệch tỷ giá tác động tới nền kinh tế Việt Nam thông qua những kênh truyền dẫn vĩ mô nào?
4. Tác động của sai lệch tỷ giá đối với tăng trưởng, xuất nhập khẩu, lạm phát, dự trữ ngoại hối và thu hút FDI mang tính tích cực hay tiêu cực trong từng giai đoạn cụ thể?
5. Nhà nước và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) cần triển khai các phản ứng chính sách nào để giảm thiểu độ lệch tỷ giá trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu được kiểm định gồm:

• $H_1$: Tồn tại mức độ sai lệch tỷ giá thực đáng kể của đồng Việt Nam (VND) so với mức cân bằng dài hạn trong giai đoạn 1995 - 2017.
• $H_2$: Định giá thực nội tệ thấp có tác động thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu nhưng hiệu quả biên giảm dần và bị triệt tiêu bởi áp lực chi phí nhập khẩu nguyên vật liệu.
• $H_3$: Sai lệch tỷ giá theo hướng định giá thực cao gây suy giảm tăng trưởng kinh tế và làm cạn kiệt dự trữ ngoại hối do chi phí can thiệp thị trường.
• $H_4$: Mức độ sai lệch tỷ giá làm trầm trọng thêm hiện tượng bất ổn vĩ mô và truyền dẫn trực tiếp vào chỉ số lạm phát nội địa.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp học thuyết Tỷ giá thực cân bằng cơ bản (Fundamental Equilibrium Exchange Rate - FEER) của Williamson (1985, 1994) và Clark & MacDonald (1998, 2000) kết hợp với học thuyết Ngang giá sức mua (PPP) và Ngang giá lãi suất không bảo hiểm (nominal/real UIP). Luận án được thực hiện trên tập dữ liệu chuỗi thời gian theo quý kéo dài từ quý 1/1995 đến quý 1/2017 (89 quý quan sát), phản ánh toàn diện các bước ngoặt cấu trúc vĩ mô: từ giai đoạn bình thường hóa quan hệ quốc tế, khủng hoảng tài chính châu Á 1997, gia nhập WTO 2007, khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 cho đến khi áp dụng cơ chế tỷ giá trung tâm năm 2016.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế cho thấy hai dòng tư tưởng học thuật đối nghịch sâu sắc về vai trò của tỷ giá thực đối với tăng trưởng và thương mại. Dòng quan điểm thứ nhất khởi xướng bởi Goldstein & Khan (1976, 1978), Rodrik (2008), Levy-Yeyati & Sturzenegger (2009) cho rằng việc duy trì đồng nội tệ định giá thực thấp (Real Undervaluation) là một chiến lược công nghiệp hữu hiệu giúp kích thích khu vực sản xuất hàng hóa ngoại thương (tradable sector), tích lũy dự trữ ngoại hối và thúc đẩy tăng trưởng nhanh ở các nền kinh tế đang phát triển. Điển hình như Rodrik (2008) lập luận rằng định giá thấp bù đắp cho các khiếm khuyết thị trường thể chế. Ngược lại, dòng quan điểm thứ hai của Razin & Collins (1999), Couharde & Sallenave (2013), Edwards (2005) khẳng định sai lệch tỷ giá theo bất kỳ chiều hướng nào (định giá quá cao hay quá thấp) đều làm méo mó tín hiệu giá cả, phân bổ sai nguồn lực xã hội và dẫn tới tổn thất phúc lợi. Đáng chú ý, Razin & Collins (1999) chứng minh thực nghiệm trên 93 quốc gia rằng nếu đồng nội tệ bị định giá thực cao 10% thì tốc độ tăng trưởng kinh tế sẽ sụt giảm 0,6%. Couharde & Sallenave (2013) bổ sung một phát hiện gây tranh cãi khi chỉ ra mối quan hệ nghịch biến giữa phá giá nội tệ và tăng trưởng ở các nước châu Á, đồng thời khẳng định việc định giá thấp chỉ thúc đẩy tăng trưởng khi mức độ phá giá vượt ngưỡng 18,69%.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu tiên phong của Phạm Chí Quang (2003) và Nguyễn Văn Công (2003) kiểm định điều kiện Marshall - Lerner và chỉ ra rằng việc điều chỉnh tỷ giá danh nghĩa không tự động cải thiện cán cân thương mại; cụ thể Nguyễn Văn Công (2003) xác định tổng hệ số co giãn xuất nhập khẩu của Việt Nam chỉ đạt 0,05 ($1,33 + (-1,28) = 0,05 < 1$), không thỏa mãn điều kiện Marshall - Lerner. Tiếp đó, Hạ Thị Thiều Dao & Phạm Thị Bình Minh (2012) sử dụng mô hình ARDL giai đoạn 2000 - 2010 kết luận REER của Việt Nam liên tục bị định giá cao do tăng trưởng tín dụng nội địa và chi tiêu chính phủ. Nhóm tác giả Vũ Quốc Huy, Nguyễn Thị Thu Hằng và Vũ Phạm Hải Đăng (2011) lần đầu tiên ứng dụng mô hình BEER để xác định chu kỳ sai lệch tỷ giá nhưng chưa lượng hóa được tác động toàn diện tới biến số nhập khẩu và tích lũy tư bản.

Công trình của Phan Tiến Nam định vị chính xác khoảng trống nghiên cứu bằng việc chuyển tiếp từ phương pháp tiếp cận tỷ giá song phương hạn hẹp (USD/VND) sang tính toán Tỷ giá thực đa phương hữu hiệu (REER) dựa trên rổ 8 đồng tiền chủ chốt (USD, EUR, CNY, JPY, SGD, KRW, THB, TWD) với tỷ trọng thương mại cập nhật linh hoạt theo từng quý và lấy năm gốc 2010. Luận án đặt Việt Nam vào thế so sánh đa chiều với các ca nghiên cứu quốc tế: bài học Trung Quốc duy trì định giá thấp đồng Nhân dân tệ (CNY) giai đoạn 1995 - 2016 giúp tích lũy gần 3.500 tỷ USD dự trữ ngoại hối nhưng phải trả giá bằng lạm phát nội địa và đối đầu thương mại với Mỹ/G20; kinh nghiệm của Botswana với đồng Pula (Atsushi Iimi, 2006) trong việc điều hành tỷ giá hành vi BEER; và các cú sốc biến động tiền tệ như sự kiện Brexit năm 2016 khiến đồng Bảng Anh (GBP) giảm mạnh từ 1,4745 xuống 1,3407 USD/GBP trong vòng một ngày.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp vào kho tàng lý thuyết kinh tế tài chính quốc tế thông qua việc hệ thống hóa và mở rộng các trường phái đo lường tỷ giá cân bằng. Nghiên cứu đã làm rõ biên độ vận hành của 7 mô hình tỷ giá cân bằng: CHEERs (MacDonald & Marsh, 1997), ITMEERs (Wadhwani, 1999), BEERs (Clark & MacDonald, 1997), FEERs (Williamson, 1985, 1994), DEERs (Bayoumi & Clark, 1994), NATREX (Stein) và PEERs (Clark & MacDonald, 2000).

                      ┌───────────────────────────────────────┐
                      │    Học thuyết Ngang giá Sức mua       │
                      │         (PPP) & Nominal UIP           │
                      └──────────────────┬────────────────────┘
                                         │
                                         ▼
                      ┌───────────────────────────────────────┐
                      │  Khung Tỷ giá Cân bằng Cơ bản (FEER) │
                      │       (Williamson; Clark & MacDonald) │
                      └──────────────────┬────────────────────┘
                                         │
                 ┌───────────────────────┴───────────────────────┐
                 ▼                                               ▼
┌─────────────────────────────────┐             ┌─────────────────────────────────┐
│     CÂN BẰNG BÊN TRONG          │             │       CÂN BẰNG BÊN NGOÀI        │
│ - Toàn dụng lao động            │             │ - Cán cân vãng lai bền vững     │
│ - Ổn định giá cả (Kiềm chế CPI) │             │ - Cân bằng tài khoản vốn & NFA  │
└────────────────┬────────────────┘             └────────────────┬────────────────┘
                 │                                               │
                 └───────────────────────┬───────────────────────┘
                                         ▼
                      ┌───────────────────────────────────────┐
                      │  Tỷ giá Thực Đa phương Cân bằng       │
                      │               (EREER)                 │
                      └──────────────────┬────────────────────┘
                                         │
                                         ▼ [Chênh lệch: REER - EREER]
                      ┌───────────────────────────────────────┐
                      │       MỨC ĐỘ SAI LỆCH TỶ GIÁ          │
                      │   (Exchange Rate Misalignment)        │
                      └──────────────────┬────────────────────┘
                                         │
       ┌──────────────────┬──────────────┴─────┬──────────────────┐
       ▼                  ▼                    ▼                  ▼
┌──────────────┐   ┌──────────────┐     ┌──────────────┐   ┌──────────────┐
│  Xuất - Nhập │   │  Tăng trưởng │     │   Lạm phát   │   │  Dự trữ &    │
│     khẩu     │   │   GDP thực   │     │    (CPI)     │   │  Dòng vốn FDI│
└──────────────┘   └──────────────┘     └──────────────┘   └──────────────┘

Về mặt lý luận, luận án kiểm chứng mệnh đề của Montiel (1999): "sai lệch tỷ giá là tình trạng tỷ giá thực bị lệch tương đối lớn so với giá trị cân bằng dài hạn". Bằng việc tích hợp các đặc thù cấu trúc của nền kinh tế chuyển đổi có độ mở cao, luận án chứng minh rằng định giá thực thấp không phải là điều kiện đủ để bảo đảm tăng trưởng xuất khẩu bền vững nếu cấu trúc nhập khẩu phụ thuộc nặng nề vào linh kiện và nguyên liệu trung gian.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết nối chặt chẽ ba trụ cột lý thuyết: Mô hình cân bằng tổng thể IS-LM-BP cho nền kinh tế mở, Lý thuyết cân bằng danh mục đầu tư (Portfolio Balance Model) của Branson (1976, 1984), và Lý thuyết Bộ ba bất khả thi (Impossible Trinity).

Luận án xây dựng phương trình tỷ giá thực hữu hiệu cân bằng tổng quát dựa trên các biến số nền tảng: $$\text{EREER}_t = f(\text{TOT}_t, \text{OPEN}_t, \text{GOV}_t, \text{NFA}_t, \text{PROD}_t, \text{M2}_t)$$

Trong đó:

• $\text{TOT}_t$ (Terms of Trade): Điều kiện thương mại (tỷ số giá xuất khẩu trên giá nhập khẩu).
• $\text{OPEN}_t$ (Trade Openness): Độ mở thương mại (tổng kim ngạch XNK trên GDP).
• $\text{GOV}_t$ (Government Consumption): Tỷ lệ chi tiêu chính phủ trên GDP.
• $\text{NFA}_t$ (Net Foreign Assets): Tỷ lệ tài sản có ngoại tệ ròng trên GDP.
• $\text{PROD}_t$ (Productivity Differential): Chênh lệch năng suất (hiệu ứng Balassa-Samuelson).
• $\text{M2}_t$ (Broad Money): Mức cung tiền mở rộng phản ánh chính sách tiền tệ.

Điều kiện biên (Boundary conditions) được xác định rõ: Khung phân tích áp dụng tối ưu cho nền kinh tế mở quy mô nhỏ, chịu chi phối bởi hiện tượng đô la hóa một phần, tồn tại độ trễ trong truyền dẫn chính sách và có sự kiểm soát nhất định đối với tài khoản vốn.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường bản thể luận khách quan và phương pháp luận thực chứng (Positivism), sử dụng phương pháp định lượng kinh tế lượng chuỗi thời gian làm trục phân tích xuyên suốt. Luận án kết hợp giữa phân tích cấu trúc lịch sử - thể chế với mô hình hóa toán kinh tế nhằm bóc tách các cú sốc chính sách và sự thay đổi chế độ tỷ giá qua 4 phân kỳ kinh tế lớn tại Việt Nam (1995-1999, 2001-2007, 2008-2011, 2012-Q1/2017).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thực nghiệm được chuẩn hóa nghiêm ngặt qua 4 bước:

1. Xử lý dữ liệu và Xây dựng chỉ số REER: Tính toán chỉ số tỷ giá thực đa phương theo công thức: $$\text{REER}t = \sum{j=1}^{n} w_{jt} \cdot \left( \frac{E_{jt}}{E_{j0}} \cdot \frac{P_{jt}}{P_t} \right)$$ với $n = 8$ đối tác thương mại trọng yếu; trọng số $w_{jt}$ được cập nhật từng quý theo tỷ trọng kim ngạch xuất nhập khẩu song phương thực tế; năm cơ sở $t_0 = 2010$.
2. Kiểm định tính dừng (Unit Root Test): Sử dụng kiểm định Augmented Dickey-Fuller (ADF) và Phillips-Perron (PP) nhằm xác định bậc tích hợp $I(1)$ của các chuỗi dữ liệu.
3. Kiểm định đồng tích hợp (Cointegration Test): Áp dụng phương pháp Johansen & Juselius để tìm kiếm mối quan hệ cân bằng dài hạn giữa REER và các biến tảng tảng kinh tế vĩ mô.
4. Đo lường sai lệch tỷ giá: Thiết lập véc-tơ đồng tích hợp dài hạn để tính toán tỷ giá thực cân bằng cơ bản ($\text{EREER}_t$), sau đó xác định mức sai lệch tỷ giá: $$\text{MIS}_t = \frac{\text{REER}_t - \text{EREER}_t}{\text{EREER}_t} \times 100%$$

┌────────────────────────────────────────────────────────┐
│     BƯỚC 1: XỬ LÝ DỮ LIỆU & TÍNH CHỈ SỐ REER           │
│  - 8 rổ tiền tệ (USD, EUR, CNY, JPY, SGD, KRW, THB, TWD│
│  - Trọng số thương mại w_jt biến động theo từng quý    │
│  - Năm gốc so sánh chuẩn hóa: 2010                     │
└──────────────────────────┬─────────────────────────────┘
                           │
                           ▼
┌────────────────────────────────────────────────────────┐
│   BƯỚC 2: KIỂM ĐỊNH TÍNH DỪNG & ĐỒNG TÍCH HỢP          │
│  - Kiểm định nghiệm đơn vị ADF & Phillips-Perron       │
│  - Kiểm định đồng tích hợp Johansen - Juselius         │
└──────────────────────────┬─────────────────────────────┘
                           │
                           ▼
┌────────────────────────────────────────────────────────┐
│   BƯỚC 3: MÔ HÌNH HÓA VECM & TÍNH EREER                │
│  - Xác định Vector đồng tích hợp dài hạn (FEER)        │
│  - Tách lọc chuỗi thành phần vĩnh viễn (Permanent)     │
│  - Đo lường mức độ sai lệch: MIS = (REER - EREER)/EREER│
└──────────────────────────┬─────────────────────────────┘
                           │
                           ▼
┌────────────────────────────────────────────────────────┐
│   BƯỚC 4: HỒI QUY TÁC ĐỘNG TỚI CÁC BIẾN SỐ VĨ MÔ       │
│  - Đánh giá tác động đến XNK, GDP, CPI, FDI, Dự trữ    │
│  - Kiểm định độ bền vững (Robustness) & Ổn định AR     │
└────────────────────────────────────────────────────────┘

Data và phân tích

Nguồn số liệu sơ cấp và thứ cấp được thu thập đồng bộ từ các cơ sở dữ liệu có độ tin cậy cao:

• Số liệu tỷ giá danh nghĩa song phương USD/VND, mức cung tiền M2, tài sản có ngoại tệ ròng (NFA), dự trữ ngoại hối: Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
• Số liệu tỷ giá chéo các đồng tiền, CPI quốc tế, GDP Mỹ, lãi suất huy động USD: International Financial Statistics (IFS) của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF).
• Số liệu kim ngạch xuất nhập khẩu: Tổng cục Hải quan.
• Số liệu vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI): Cục Đầu tư nước ngoài - Bộ Kế hoạch và Đầu tư.
• Số liệu GDP thực tế và CPI Việt Nam: Tổng cục Thống kê (GSO).

Mô hình kinh tế lượng sử dụng kỹ thuật Mô hình hiệu chỉnh sai số dạng véc-tơ (VECM) và Hệ phương trình dường như không liên quan (SUR) được ước lượng trên phần mềm thống kê chuyên dụng EViews/Stata. Các kiểm định chẩn đoán mô hình bao gồm: kiểm định tự tương quan Lagrange Multiplier (LM test), kiểm định phương sai sai số thay đổi White, và kiểm định độ ổn định của cấu trúc nghiệm số đa thức đặc trưng (AR roots graph) đều xác nhận mô hình hoàn toàn vững chắc và đáng tin cậy.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang lại 5 phát hiện đột phá dựa trên dữ liệu thực nghiệm tại Việt Nam:

1. Tính hai mặt của chu kỳ sai lệch tỷ giá: Giai đoạn 1995 - 2016 chứng kiến sự xen kẽ giữa các chu kỳ định giá thực cao (Overvaluation) và định giá thực thấp (Undervaluation). Đáng chú ý, giai đoạn 2005 - 2008 và 2012 - 2015, VND rơi vào trạng thái định giá thực cao do lạm phát trong nước duy trì ở mức cao hơn đáng kể so với lạm phát của các đối tác thương mại lớn.
2. Nghịch lý tác động đến xuất nhập khẩu: Định giá thấp nội tệ có hỗ trợ xuất khẩu trong ngắn hạn (độ trễ tác động khoảng 1 quý), tuy nhiên không cải thiện bền vững cán cân thương mại tổng thể do cơ cấu nhập khẩu của Việt Nam chủ yếu là máy móc, thiết bị và nguyên vật liệu phục vụ gia công chế biến. Việc phá giá danh nghĩa đẩy chi phí nhập khẩu tăng cao, gây áp lực trực tiếp lên chỉ số giá sản xuất.
3. Chi phí can thiệp vô hiệu hóa thị trường ngoại hối: Khi duy trì tỷ giá danh nghĩa sai lệch so với tỷ giá cân bằng, NHNN phải chịu áp lực can thiệp rất lớn. Việc bán ngoại tệ để bảo vệ giá trị VND trong các giai đoạn căng thẳng thanh khoản làm sụt giảm nghiêm trọng quỹ dự trữ ngoại hối (điển hình giai đoạn 2009 - 2011); ngược lại, việc mua vào ngoại tệ để định giá thấp nội tệ đòi hỏi chi phí can thiệp vô hiệu hóa (Sterilization cost) đắt đỏ qua phát hành tín phiếu để kiềm chế cung tiền mở rộng M2.
4. Mối quan hệ phi tuyến với dòng vốn FDI: Dòng vốn FDI thực hiện tại Việt Nam chịu ảnh hưởng tiêu cực bởi những biến động bất thường và sự bất định của sai lệch tỷ giá. Nhà đầu tư nước ngoài ưu tiên sự ổn định giá trị thực của đồng vốn hơn là lợi thế ngắn hạn từ phá giá tiền tệ.
5. Cơ cấu nợ nước ngoài triệt tiêu lợi thế xuất khẩu: Do 60% tổng dư nợ vay nước ngoài của Việt Nam bằng đồng Yên Nhật (JPY) trong khi trên 80% giao dịch thanh toán quốc tế sử dụng đồng USD, việc điều chỉnh tỷ giá song phương USD/VND mà không tính đến tương quan chéo với JPY đã gây áp lực gia tăng nghĩa vụ trả nợ công danh nghĩa khi JPY biến động.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Luận án khẳng định sự cần thiết phải từ bỏ quan điểm coi tỷ giá danh nghĩa song phương USD/VND là thước đo duy nhất của chính sách tiền tệ; chứng minh sự vượt trội của chỉ số tỷ giá thực hiệu quả đa phương (REER) trong việc phản ánh đúng năng lực cạnh tranh quốc gia.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình tính toán tỷ giá thực cân bằng cơ bản với rổ tiền tệ động có thể chuyển giao cho các cơ quan hoạch định chính sách kinh tế vĩ mô tại các thị trường mới nổi.
• Về mặt thực tiễn và chính sách:
  • Khuyến nghị NHNN duy trì cơ chế điều hành theo "Tỷ giá trung tâm" dựa trên rổ 8 đồng tiền được ban hành từ năm 2016, đồng thời tăng cường tính linh hoạt của biên độ dao động.
  • Phối hợp chặt chẽ giữa chính sách tỷ giá và chính sách tiền tệ/tài khóa nhằm mục tiêu kiềm chế lạm phát cơ bản, bởi lạm phát cao chính là nguyên nhân gốc rễ làm tăng giá thực VND, triệt tiêu sức cạnh tranh quốc tế.
  • Tái cơ cấu danh mục vay nợ nước ngoài của Chính phủ nhằm phân tán rủi ro tỷ giá chéo (giảm tỷ trọng nợ bằng JPY, cân bằng với dòng thu ngoại tệ).

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận 4 giới hạn nghiên cứu xuất phát từ rào cản dữ liệu và phạm vi nghiên cứu:

1. Phạm vi đối tác thương mại: Mặc dù đã nâng cấp lên rổ 8 đồng tiền chủ chốt (USD, EUR, CNY, JPY, SGD, KRW, THB, TWD), rổ tiền này vẫn chưa bao quát toàn bộ 20 đối tác chiếm trên 90% tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam.
2. Đánh giá hiệu quả phản ứng chính sách quốc tế: Luận án đã tổng kết kinh nghiệm can thiệp sai lệch tỷ giá của một số nước châu Á giai đoạn 2008 - 2010 nhưng chưa lượng hóa được hiệu quả kinh tế lượng dài hạn của các can thiệp đó.
3. Mô hình hóa ngưỡng cấu trúc: Chưa ứng dụng các mô hình phi tuyến tính phức tạp như Binary Probit/Logit hoặc Smooth Transition Autoregressive (STAR) để xác định chính xác điểm gãy cấu trúc (Structural Break) về mức độ sai lệch tỷ giá trước và sau thời điểm Việt Nam gia nhập WTO (2007).
4. Khu vực dịch vụ: Luận án chưa phân tích sâu tác động của sai lệch tỷ giá tới cán cân thương mại dịch vụ quốc tế do quy mô ngành dịch vụ ngoại thương của Việt Nam trong giai đoạn nghiên cứu còn khiêm tốn.

Chương trình nghiên cứu tương lai cần tập trung vào:

• Mở rộng mô hình BEER/PEER tích hợp chuỗi dữ liệu vi mô cấp doanh nghiệp (firm-level data) để đánh giá độ nhạy cảm của bảng cân đối kế toán doanh nghiệp trước biến động tỷ giá.
• Lượng hóa tác động phân phối (Distributional effects) của sai lệch tỷ giá đối với bất bình đẳng thu nhập và thị trường lao động.
• Phát triển mô hình dự báo sai lệch tỷ giá theo thời gian thực (Nowcasting exchange rate misalignment) ứng dụng kỹ thuật học máy.
• Đánh giá ảnh hưởng lan tỏa của cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung và xu hướng phi đô la hóa toàn cầu tới tỷ giá cân bằng của VND.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án mang lại giá trị thực tiễn to lớn và sức lan tỏa sâu rộng trong giới học thuật và quản lý kinh tế:

• Tác động học thuật: Cung cấp tài liệu tham khảo nền tảng cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kinh tế quốc tế và Quản lý kinh tế; mở ra hướng nghiên cứu ứng dụng mô hình FEER và VECM trong phân tích chính sách tiền tệ tại Việt Nam.
• Tác động hoạch định chính sách: Kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ngân hàng Nhà nước Việt Nam trong việc hoàn thiện công cụ quản lý tỷ giá trung tâm, xây dựng các kịch bản can thiệp thị trường ngoại hối và điều hành dự trữ ngoại hối nhà nước tối ưu.
• Tác động doanh nghiệp và thương mại: Giúp các hiệp hội ngành nghề xuất nhập khẩu, doanh nghiệp đầu tư nước ngoài nhận diện rủi ro sai lệch tỷ giá, từ đó chủ động sử dụng các công cụ tài chính phái sinh (Forward, Swap, Futures, Options) để phòng ngừa rủi ro tỷ giá.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên chuyên ngành Kinh tế: Tiếp cận khung phương pháp luận đo lường tỷ giá cân bằng chuẩn mực quốc tế và bộ dữ liệu chuỗi thời gian 89 quý được xử lý bài bản.
• Các nhà nghiên cứu kinh tế cao cấp: Khai thác các phát hiện thực nghiệm về sự bất đối xứng trong kênh truyền dẫn tỷ giá tại nền kinh tế chuyển đổi.
• Nhà hoạch định chính sách vĩ mô (NHNN, Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư): Ứng dụng các đề xuất chính sách cụ thể về phối hợp tỷ giá - lãi suất - dự trữ ngoại hối để giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô.
• Giám đốc Tài chính (CFO) và Giám đốc Quản trị Rủi ro tại các định chế tài chính và Tập đoàn đa quốc gia: Xây dựng chiến lược cấu trúc đồng tiền vay nợ và thanh toán ngoại thương phù hợp với xu hướng biến động của REER.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng khung lý thuyết Tỷ giá cân bằng cơ bản (FEER) của Williamson (1985) vào một nền kinh tế chuyển đổi đang tự do hóa tài khoản vãng lai nhưng kiểm soát tài khoản vốn như Việt Nam. Luận án đã tích hợp đồng thời biến số tỷ trọng thương mại động theo quý của rổ 8 ngoại tệ và yếu tố đô la hóa nền kinh tế vào phương trình đồng tích hợp dài hạn, làm sáng tỏ cơ chế hình thành tỷ giá thực cân bằng trong bối cảnh chịu ràng buộc bởi cấu trúc nợ nước ngoài bằng đồng JPY và giao dịch thanh toán bằng đồng USD.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam?
Trả lời: So với các nghiên cứu của Phạm Chí Quang (2003) chỉ xét tỷ giá song phương hoặc Hạ Thị Thiều Dao & Phạm Thị Bình Minh (2012) sử dụng tỷ trọng cố định theo năm gốc, luận án đã đổi mới vượt bậc khi: (i) Xây dựng chỉ số REER với chuỗi tỷ trọng thương mại 8 đối tác cập nhật biến động theo từng quý; (ii) Chuẩn hóa năm gốc 2010; (iii) Ứng dụng mô hình VECM kết hợp kiểm định đồng tích hợp Johansen để tách lọc chính xác các thành phần vĩnh viễn và tạm thời của các cú sốc vĩ mô.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất trong nghiên cứu?
Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là việc định giá thấp VND không mang lại lợi ích ròng bền vững cho cán cân thương mại tổng thể như các lý thuyết thương mại cổ điển khẳng định, do nền sản xuất Việt Nam thâm dụng linh phụ kiện nhập khẩu cao. Việc phá giá nội tệ làm chi phí nhập khẩu tăng nhanh hơn mức độ cải thiện doanh thu xuất khẩu (tổng hệ số co giãn Marshall-Lerner không thỏa mãn trong nhiều phân kỳ), đồng thời làm gia tăng gánh nặng trả nợ nước ngoài danh nghĩa đối với các khoản vay bằng JPY.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản (Replication protocol) cho các nghiên cứu tiếp theo không?
Trả lời: Có. Luận án mô tả chi tiết quy trình thu thập dữ liệu từ các nguồn chính thống (NHNN, IMF IFS, GSO, Tổng cục Hải quan), công thức toán học tường minh tính toán trọng số rổ tiền tệ, các bước kiểm định nghiệm đơn vị ADF/PP, kiểm định đồng tích hợp và cấu trúc véc-tơ hiệu chỉnh sai số VECM, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập nhân bản hoàn toàn quy trình phân tích trên các tập dữ liệu mở rộng.

5. Luận án đã phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào?
Trả lời: Luận án định hình chương trình nghiên cứu trung và dài hạn hướng vào: (i) Phân tích tác động lan tỏa của các cú sốc địa chính trị toàn cầu tới tỷ giá cân bằng; (ii) Đánh giá tương tác giữa cơ chế tỷ giá trung tâm với xu hướng tự do hóa hoàn toàn tài khoản vốn; (iii) Nghiên cứu ứng dụng công nghệ chuỗi khối và tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDC) trong việc định hình lại cơ chế thanh toán quốc tế và đo lường sai lệch tỷ giá.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Phan Tiến Nam đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống cơ sở lý luận toàn diện và cập nhật về 7 trường phái mô hình đo lường tỷ giá cân bằng trong tài chính quốc tế.
2. Lượng hóa chính xác mức độ sai lệch tỷ giá thực đa phương (REER) của đồng Việt Nam (VND) so với mức cân bằng dài hạn (FEER) xuyên suốt giai đoạn lịch sử 1995 - quý 1/2017.
3. Bóc tách và chứng minh thực nghiệm cơ chế truyền dẫn của sai lệch tỷ giá tới 6 biến số vĩ mô trụ cột: xuất nhập khẩu, tăng trưởng GDP, lạm phát, dự trữ ngoại hối, chi phí can thiệp của NHTW và dòng vốn FDI.
4. Đưa ra hệ thống cảnh báo sớm về tổn thất vĩ mô khi cố tình duy trì định giá thấp hoặc định giá cao nội tệ kéo dài mà không căn cứ vào các biến số nền tảng kinh tế.
5. Cung cấp hàm ý chính sách sắc bén, nhất quán về việc vận hành cơ chế tỷ giá trung tâm linh hoạt, chủ động kiềm chế lạm phát trong nước và tái cấu trúc danh mục ngoại tệ vay nợ công nhằm giảm thiểu rủi ro tỷ giá chéo.

Công trình tạo tiền đề khai mở ít nhất 3 nhánh nghiên cứu chuyên sâu: Kinh tế lượng vi mô về hành vi tỷ giá của doanh nghiệp xuất nhập khẩu, Mô hình hóa cân bằng chung ngẫu nhiên động (DSGE) có kết hợp sai lệch tỷ giá, và Quản trị rủi ro nợ công trong điều kiện thả nổi tỷ giá có điều tiết. Luận án xứng đáng là công trình mẫu mực về nghiên cứu ứng dụng kinh tế học vĩ mô và quản lý kinh tế tại Việt Nam.