Luận án: Quản lý thu bảo hiểm xã hội ở Việt Nam - Thực trạng và giải pháp

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TÀI CHÍNH HỌC VIỆN TÀI CHÍNH PHẠM MINH VIỆT QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ HÀ NỘI - 2019 luan an BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TÀI CHÍNH HỌC VIỆN TÀI CHÍNH PHẠM MINH VIỆT QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI Ở VIỆT NAM Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng Mã số: 9.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS. Hoàng Mạnh Cừ HÀ NỘI - 2019 luan an MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài luận án. Mục đích và câu hỏi nghiên cứu của luận án.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Những đóng góp mới của luận án. Kết cấu của luận án.

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tổng quan những nghiên cứu liên quan đến quản lý thu BHXH. Những nghiên cứu về quản lý đối tượng tham gia BHXH. Những nghiên cứu về quản lý căn cứ đảm bảo đóng BHXH.

Những nghiên cứu về quản lý tổ chức thu BHXH. Những nghiên cứu về quản lý rủi ro BHXH. Những nghiên cứu về thanh tra, kiểm tra BHXH. Đánh giá tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án và những khoảng trống nghiên cứu.30 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1.

NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI. Tổng quan về BHXH và tài chính BHXH. Tổng quan về BHXH. Tổng quan về tài chính BHXH.

Khái niệm thu BHXH. Vai trò của thu BHXH. Nguyên tắc thu BHXH. Phương thức thu BHXH.

Quản lý thu BHXH. Khái niệm quản lý thu BHXH. Mục tiêu của quản lý thu BHXH. Tiêu chí đánh giá quản lý thu BHXH.

Nhân tố ảnh hưởng đến quản lý thu BHXH. Nội dung quản lý thu BHXH. Quản lý đối tượng tham gia BHXH. Quản lý căn cứ đảm bảo đóng BHXH.

Quản lý tổ chức thu BHXH. Quản lý rủi ro thu BHXH. Thanh tra, kiểm tra chuyên ngành về đóng BHXH. Kinh nghiệm quản lý thu BHXH ở một số quốc gia trên thế giới và bài học cho Việt Nam.

Kinh nghiệm quản lý thu BHXH ở một số quốc gia trên thế giới. Một số bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam.82 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2.86 luan an CHƯƠNG 3. THỰC TRẠNG QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI Ở VIỆT NAM. Môi trường tổ chức thu bảo hiểm xã hội ở Việt Nam.

Quá trình hình thành và phát triển BHXH ở Việt Nam. Chức năng, nhiệm vụ, cơ cấu tổ chức thu BHXH ở Việt Nam. Khung khổ pháp lý tổ chức thu BHXH ở Việt Nam. Thực trạng quản lý thu BHXH ở Việt Nam từ năm 2007-2017.

Thực trạng quản lý đối tượng tham gia BHXH. Thực trạng quản lý căn cứ đảm bảo đóng BHXH. Thực trạng quản lý tổ chức thu BHXH. Thực trạng quản lý rủi ro BHXH.

Thực trạng thanh tra, kiểm tra chuyên ngành về đóng BHXH. Đánh giá thực trạng quản lý thu BHXH ở Việt Nam. Kết quả đạt được. Những hạn chế.

Nguyên nhân của những hạn chế.129 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3. GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI Ở VIỆT NAM. Quan điểm quản lý thu BHXH ở Việt Nam. Dự báo bối cảnh kinh tế - xã hội Việt Nam.

Định hướng phát triển BHXH ở Việt Nam. Mục tiêu phát triển BHXH ở Việt Nam. Dự báo thu BHXH ở Việt Nam. Quan điểm quản lý thu BHXH ở Việt Nam.

Giải pháp tăng cường quản lý thu BHXH ở Việt Nam. Nhóm các giải pháp về mở rộng, phát triển đối tượng tham gia BHXH152 4. Nhóm các giải pháp hoàn thiện căn cứ đảm bảo đóng BHXH. Nhóm các giải pháp về quản lý tổ chức thu BHXH.

Nhóm các giải pháp hạn chế rủi ro thu BHXH. Nhóm các giải pháp tăng cường hiệu quả thanh tra, kiểm tra thu BHXH. Các giải pháp khác. Điều kiện thực hiện có hiệu quả các giải pháp tăng cường quản lý thu BHXH ở Việt Nam.

Đối với Quốc hội. Đối với Chính phủ. Đối với các Bộ ngành liên quan.174 KẾT LUẬN CHƯƠNG 4.177 KẾT LUẬN CHUNG.178 HẠN CHẾ CỦA LUẬN ÁN.179 KIẾN NGHỊ VỀ NHỮNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO.180 DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ.181 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.188 luan an LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan bản luận án là công trình nghiên cứu riêng của tôi; các số liệu, kết quả nêu trong luận án là do tôi tự nghiên cứu, tìm hiểu, tính toán trung thực và có nguồn gốc rõ ràng. Tác giả luận án Phạm Minh Việt luan an DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT ASXH An sinh xã hội BHXH Bảo hiểm xã hội BHYT Bảo hiểm y tế CNTT Công nghệ thông tin DN Doanh nghiệp HCSN Hành chính sự nghiệp HĐLĐ Hợp đồng lao động HTX Hợp tác xã ILO Tổ chức lao động quốc tế ISSA Hiệp hội an sinh xã hội quốc tế KT-XH Kinh tế xã hội NSNN Ngân sách nhà nước LĐ Lao động LĐ-TBXH Lao động -Thương binh xã hội LLLĐ Lực lượng lao động LLVT Lực lượng vũ trang NLĐ Người lao động NN Nhà nước NSDLĐ Người sử dụng lao động NSNN Ngân sách nhà nước QHLĐ Quan hệ lao động QLNN Quản lý nhà nước SDLĐ Sử dụng lao động TTHC Thủ tục hành chính XHCN Xã hội chủ nghĩa WB Ngân hàng thế giới DANH MỤC CÁC BẢNG luan an Số hiệu Tên bảng Trang bảng Tỷ lệ đóng góp theo độ tuổi vào quỹ phòng xa trung ương 2.1 72 Singapore từ năm 2012 Tỷ lệ đóng góp quỹ BHXH tại Thượng Hải, Bắc Kinh – Trung 2.1 Tình hình thu BHXH ở Việt Nam từ năm 2007-2017 116 3.2 Tình hình nợ đóng BHXH ở Việt Nam từ năm 2007-2017 121 3.3 Tỷ lệ nợ đóng BHXH ở Việt Nam từ năm 2007-2017 123 Tình hình thanh tra việc thực hiện BHXH của cơ quan BHXH 3.5 Khảo sát đối tượng tham gia BHXH ở Việt Nam 130 Tỷ lệ đóng góp BHXH tại một số quốc gia trong khu vực năm 3.7 Khảo sát về nguyên nhân dẫn đến rủi ro BHXH ở Việt Nam 134 4.1 Dự báo dân số Việt Nam từ năm 2015-2025 144 4.2 Dự báo số người tham gia BHXH ở Việt Nam đến năm 2025 146 DANH MỤC CÁC HÌNH luan an Số hiệu Tên hình Trang hình 2.1 Các mô hình quản lý thu BHXH trên thế giới 63 2.2 Khái quát hệ thống hưu trí Nhật Bản 78 3.1 Tổ chức bộ máy hệ thống bảo hiểm xã hội Việt Nam 92 3.2 Mô hình bộ máy thu bảo hiểm xã hội ở Việt Nam 94 Số lao động tham gia BHXH ở Việt Nam theo khối DN và đơn vị 3.3 101 từ năm 2007-2017 Số đơn vị sử dụng lao động tham gia BHXH ở Việt Nam theo khối 3.4 102 DN và đơn vị từ năm 2007-2017 3.5 Diện bao phủ BHXH bắt buộc ở Việt Nam từ năm 2007-2017 103 Tỷ lệ lao động tham gia BHXH ở Việt Nam theo khối đơn vị năm 3.6 104 2017 Số lao động tham gia BHXH bình quân một đơn vị ở Việt Nam 3.8 Tỷ lệ đóng BHXH ở Việt Nam từ năm 2007-2017 107 Tiền lương bình quân/người/tháng đóng BHXH ở Việt Nam từ 3.10 Quy trình quản lý tổ chức thu BHXH ở Việt Nam 111 Khái quát quy trình thu BHXH thông qua đơn vị SDLĐ ở Việt 3.11 113 Nam Cơ cấu tăng mức đóng góp quỹ BHXH ở Việt Nam 2015-2016 3.12 117 theo loại hình doanh nghiệp 3.13 Quy trình thu nợ BHXH ở Việt Nam 119 Quy trình thanh tra chuyên ngành của cơ quan BHXH theo quy 3.14 124 định ở Việt Nam hiện nay 3.15 Khảo sát đối tượng tham gia BHXH 130 3.16 Khảo sát về tuyên truyền phổ biến chính sách BHXH ở Việt Nam 133 3.17 Khảo sát về thanh tra, kiểm tra BHXH 135 4.1 Mô hình BHXH đa tầng 153 4.2 Mô hình hóa tính toán cân đối các quỹ BHXH 170 luan an 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài luận án Bảo hiểm xã hội là chính sách xã hội quan trọng nhất trong hệ thống an sinh xã hội của mỗi quốc gia. BHXH góp phần ổn định xã hội, đảm bảo cuộc sống an lành, thực hiện công bằng và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Đây là một trong những nội dung quan trọng trong hệ thống chính sách xã hội mà Đảng và Nhà nước ta hết sức chú trọng phát triển trong thời gian qua. Chính sách BHXH ở nước ta ra đời từ rất sớm, bắt đầu từ thời điểm đánh dấu sự đổi mới của chính sách BHXH, chính phủ ban hành Nghị định số 12/CP ngày 26/01/1995 về việc ban hành điều lệ BHXH và Nghị định số 19/CP ngày 16/02/1995 về thành lập Bảo hiểm xã hội Việt Nam.

Tổ chức BHXH Việt Nam được thành lập trên cơ sở thống nhất các tổ chức BHXH ở Trung ương và địa phương thuộc hệ thống lao động – thương binh và xã hội và Tổng Liên đoàn lao động Việt Nam để quản lý và điều hành quỹ BHXH. Trong những năm qua, chính sách về thu BHXH đã nhiều lần được bổ sung, sửa đổi trên các nội dung đối tượng, phương thức, quy trình thu BHXH, đặc biệt từ sau khi Luật BHXH chính thức có hiệu lực 01/01/2007. Sự quan tâm của Đảng và Nhà nước ta về chính sách BHXH còn được thể hiện mạnh mẽ hơn nữa tại Hội nghị lần thứ 7, Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa XII đã thảo luận, đóng góp nhiều ý kiến đối với Đề án cải cách chính sách BHXH và đã nhất trí ban hành Nghị quyết số 28-NQ/TW ngày 23/5/2018 về cải cách chính sách BHXH. Có thể nhận thấy rằng đây là một công cuộc cải cách hết sức có ý nghĩa trong tình hình phát triển kinh tế hội nhập bền vững và trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đang diễn ra nhanh chóng, mạnh mẽ.

Thực tiễn những năm qua cho thấy, chính sách BHXH và việc quản lý, tổ chức thực hiện các chính sách này đã đạt được những thành tựu đáng kể, đánh dấu sự phát triển về hệ thống an sinh xã hội của quốc gia nói chung và hệ thống BHXH luan an 2 nói riêng. Với vai trò chủ đạo của nhà nước, sự tham gia của người lao động và người sử dụng lao động, quỹ BHXH đã trở thành quỹ an sinh lớn nhất, hoạt động theo nguyên tắc đóng - hưởng và chia sẻ. Nguồn thu cho quỹ BHXH ngày càng tăng; diện bao phủ BHXH theo quy định của pháp luật và quy mô tham gia BHXH trên thực tế ngày càng được mở rộng. Theo BHXH Việt Nam, tính đến năm 2017, tổng số người tham gia BHXH khoảng 13,9 triệu người (trong đó: BHXH bắt buộc là 13,6 triệu người, BHXH tự nguyện là 0,3 triệu người), tăng hơn 2,3 lần so với thời điểm Luật BHXH số 71/2006/QH11 có hiệu lực.

Công tác quản lý thu BHXH là một trong những nhiệm vụ quan trọng và khó khăn của ngành BHXH.