Luận án tiến sĩ: Hoàn thiện chính sách thuế gián thu ở Việt Nam - Đinh Thị Ngọc Mai

Thuế gián thu có tính chất gián tiếp qua cơ chế cấu thành vào giá bán hàng hóa, dịch vụ. Người cung ứng dịch vụ và sản xuất hàng hóa chỉ đóng vai trò người nộp thuế thay cho người tiêu dùng. Thuế gián thu bao gồm thuế giá trị gia tăng (VAT), thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế bảo vệ môi trường và thuế xuất nhập khẩu. Đặc điểm nổi bật của sắc thuế này là tính dễ thu, ít gây phản ứng tâm lý tiêu cực trực tiếp từ người nộp. Thuế phát sinh ngay tại thời điểm diễn ra hành vi mua sắm, trao đổi hoặc tiêu dùng. Nguồn thu từ thuế gián thu có xu hướng tăng trưởng tỷ lệ thuận với quy mô tổng sản phẩm quốc nội (GDP) và tốc độ lưu thông hàng hóa trên thị trường.

Thuế gián thu giữ vị trí trụ cột trong việc bảo đảm cơ cấu thu ngân sách nhà nước bền vững và liên tục. Nguồn thu này cung cấp phần lớn kinh phí cho các hoạt động đầu tư công, dịch vụ y tế, giáo dục và an ninh quốc gia. Bên cạnh chức năng tạo nguồn thu, thuế gián thu hoạt động như một công cụ đòn bẩy kinh tế vĩ mô. Nhà nước điều chỉnh mức thuế suất và diện chịu thuế để hạn chế tiêu dùng các mặt hàng có hại cho sức khỏe. Thuế cũng khuyến khích phát triển các ngành sản xuất xanh, năng lượng tái tạo và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Mức độ ổn định của dòng tiền thuế gián thu giúp chính phủ chủ động điều hành kế hoạch tài khóa hàng năm.

Chất lượng của một chính sách thuế gián thu được đánh giá qua các tiêu chí cơ bản gồm tính hiệu quả, tính công bằng, tính đơn giản và tính trung lập. Tính hiệu quả thể hiện ở khả năng tối đa hóa nguồn thu với chi phí hành thu thấp nhất. Tính trung lập đảm bảo sắc thuế không làm méo mó các quyết định sản xuất và tiêu dùng tự nhiên của thị trường. Tính đơn giản yêu cầu các quy định pháp luật phải rõ ràng, minh bạch, dễ hiểu và dễ áp dụng. Tính tương thích quốc tế đòi hỏi chính sách phải phù hợp với các cam kết hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, hạn chế xung đột thương mại và ngăn chặn tình trạng thất thu thuế qua biên giới.

Cơ chế gánh nặng thuế và dịch chuyển thuế phản ánh sự chuyển giao nghĩa vụ kinh tế thực tế giữa các chủ thể. Doanh nghiệp thường chuyển toàn bộ hoặc một phần số thuế phải nộp vào giá bán cho khách hàng. Mức độ dịch chuyển thuế phụ thuộc chủ yếu vào hệ số co giãn của cầu theo giá. Khi nhu cầu của người tiêu dùng ít co giãn đối với các mặt hàng thiết yếu, người mua phải gánh phần lớn tiền thuế. Ngược lại, nếu hàng hóa có độ co giãn cầu cao, doanh nghiệp buộc phải tự gánh chịu một phần thuế để duy trì sản lượng tiêu thụ. Việc nhận diện chính xác cơ chế dịch chuyển thuế giúp cơ quan lập pháp dự báo đúng tác động thực tế của từng mức thuế suất.

Một nhược điểm cố hữu của nhóm thuế đánh trên tiêu dùng là tính lũy thoái của thuế gián thu đối với các nhóm dân cư. Do người có thu nhập thấp phải dành tỷ trọng thu nhập lớn hơn cho chi tiêu sinh hoạt, họ chịu tỷ lệ gánh nặng thuế trên tổng thu nhập cao hơn người giàu. Hiện tượng này ảnh hưởng trực tiếp đến mục tiêu công bằng xã hội. Để giảm thiểu tác động tiêu cực, chính sách cần miễn thuế hoặc áp thuế suất ưu đãi đối với các mặt hàng lương thực, thực phẩm thiết yếu, thuốc chữa bệnh và giáo dục. Việc kiểm soát tính lũy thoái bảo đảm an sinh xã hội cho đối tượng yếu thế mà không làm suy yếu chức năng tạo nguồn thu của ngân sách.

Thuế gián thu là công cụ hữu hiệu để định hướng hành vi tiêu dùng và giải quyết các ngoại ứng tiêu cực trong xã hội. Việc áp mức thuế cao đối với các mặt hàng như thuốc lá, rượu bia, đồ uống có đường giúp giảm thiểu rủi ro bệnh tật và giảm áp lực lên hệ thống y tế công cộng. Đối với môi trường, thuế đánh vào nhiên liệu hóa thạch và túi ni lông buộc người tiêu dùng chuyển sang sử dụng sản phẩm thân thiện với sinh thái. Ngoài ra, việc thiết kế chính sách thuế hợp lý còn hỗ trợ cơ cấu lại ngành nghề sản xuất, khuyến khích các ngành công nghệ cao và thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong nền kinh tế.

Phân tích thực trạng cơ cấu thu ngân sách nhà nước cho thấy thuế gián thu đóng góp ổn định trên 50% tổng số thu từ thuế và phí. Trong đó, thuế giá trị gia tăng (VAT) giữ vai trò chủ lực với tỷ trọng thu cao nhất và tốc độ tăng trưởng đều đặn. Thuế tiêu thụ đặc biệt và thuế bảo vệ môi trường có xu hướng gia tăng tỷ trọng nhờ việc mở rộng danh mục hàng hóa chịu thuế. Ngược lại, nguồn thu từ thuế xuất nhập khẩu sụt giảm rõ rệt do Việt Nam thực hiện các cam kết cắt giảm thuế quan theo các hiệp định FTA, CPTPP và EVFTA. Sự chuyển dịch này đòi hỏi nguồn thu nội địa phải được củng cố vững chắc hơn.

Các quy định về thuế suất và diện chịu thuế hiện nay đã bao quát phần lớn các hoạt động lưu thông hàng hóa và cung ứng dịch vụ. Diện chịu thuế liên tục được mở rộng để hạn chế thất thu từ khu vực kinh tế phi chính thức và thương mại điện tử. Tuy nhiên, hệ thống thuế suất vẫn tồn tại sự phân tán phức tạp với nhiều mức thuế suất ưu đãi, miễn giảm khác nhau. Việc duy trì quá nhiều đối tượng không chịu thuế giá trị gia tăng gây đứt gãy chuỗi khấu trừ thuế đầu vào, tạo gánh nặng chi phí cho doanh nghiệp sản xuất và làm phức tạp hóa công tác thanh tra, kiểm tra của cơ quan quản lý thuế.

Hệ thống thuế gián thu hiện hành bộc lộ một số hạn chế về tính đồng bộ và khả năng thích ứng với nền kinh tế số. Quy định về hoàn thuế còn nhiều vướng mắc, gây chậm trễ dòng vốn lưu động của các doanh nghiệp xuất khẩu. Tình trạng gian lận hóa đơn và trốn thuế qua các giao dịch xuyên biên giới diễn biến ngày càng tinh vi. Khung chính sách thuế bảo vệ môi trường chưa bao quát đầy đủ các tác nhân gây ô nhiễm nghiêm trọng. Bên cạnh đó, sự phối hợp chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan thuế, hải quan và ngân hàng thương mại vẫn chưa đạt hiệu quả tối ưu, gây khó khăn cho việc kiểm soát nguồn thu thực tế.

Chiến lược cải cách hệ thống thuế đến năm 2030 đặt mục tiêu xây dựng một nền tài chính quốc gia hiện đại, đồng bộ và hội nhập. Hệ thống thuế gián thu phải bảo đảm tỷ lệ động viên hợp lý vào ngân sách, đáp ứng nhu cầu chi tiêu công mà không gây cản trở tăng trưởng kinh tế. Cải cách hướng tới việc giảm bớt sự phụ thuộc vào thuế xuất nhập khẩu và tăng cường hiệu quả thu từ thuế tiêu dùng nội địa. Quá trình này đồng thời cắt giảm chi phí tuân thủ cho người nộp thuế, nâng cao chỉ số thuận lợi kinh doanh và thúc đẩy Việt Nam hội nhập sâu rộng vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Chiến lược mở rộng cơ sở thuế là giải pháp căn bản để tăng thu ngân sách mà không cần tăng mức thuế suất chung. Trọng tâm của giải pháp là thu hẹp danh mục đối tượng không chịu thuế và giảm dần các trường hợp miễn, giảm thuế không còn phù hợp. Cơ quan quản lý cần bao quát toàn bộ các mô hình kinh doanh mới như dịch vụ kỹ thuật số, nền tảng kinh tế chia sẻ và giao dịch trực tuyến xuyên biên giới. Việc tăng cường quản lý hộ kinh doanh cá thể và đưa các hoạt động kinh tế ngầm vào diện quản lý chính thức sẽ tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh, bình đẳng giữa các loại hình doanh nghiệp.

Kinh nghiệm từ các quốc gia thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cho thấy xu hướng tinh giản biểu thuế và chuẩn hóa quy trình quản lý. Nhiều nước áp dụng mức thuế suất giá trị gia tăng duy nhất với diện chịu thuế rộng khắp nhằm đơn giản hóa công tác hành thu. Đối với thuế tiêu thụ đặc biệt, các quốc gia phát triển thường kết hợp phương pháp tính thuế hỗn hợp giữa thuế suất tỷ lệ phần trăm và mức thuế tuyệt đối để điều tiết hiệu quả hơn. Kinh nghiệm quốc tế cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng hệ sinh thái số hóa, giúp tự động hóa việc đối soát hóa đơn điện tử và ngăn ngừa trốn lậu thuế hiệu quả.

Đối với thuế giá trị gia tăng (VAT), cần rà soát và thu hẹp tối đa các nhóm hàng hóa, dịch vụ thuộc diện không chịu thuế để bảo đảm tính liên hoàn của chuỗi giá trị. Lộ trình cải cách cần tiến tới áp dụng một mức thuế suất chuẩn duy nhất, từng bước xóa bỏ các mức thuế suất ưu đãi 5%. Quy định về điều kiện khấu trừ và hoàn thuế cần được đơn giản hóa dựa trên tiêu chí quản lý rủi ro tự động. Đối với thuế xuất nhập khẩu, cần tiếp tục cắt giảm dòng thuế theo đúng cam kết thương mại, đồng thời hoàn thiện các biện pháp phòng vệ thương mại để bảo vệ hợp pháp nền sản xuất hàng hóa trong nước trước làn sóng cạnh tranh quốc tế.

Đối với thuế tiêu thụ đặc biệt, cần bổ sung vào diện chịu thuế các sản phẩm có nguy cơ gây hại cho sức khỏe như đồ uống có cồn nồng độ cao, nước giải khát có đường và các sản phẩm thuốc lá mới. Chuyển đổi phương pháp tính thuế từ thuế tỷ lệ sang phương pháp tính thuế hỗn hợp để nâng cao hiệu quả điều tiết tiêu dùng. Đối với thuế bảo vệ môi trường, cần mở rộng diện chịu thuế đối với các chất thải công nghiệp nguy hại, túi ni lông khó phân hủy và các nguồn phát thải gây ô nhiễm không khí. Mức thuế suất cần được điều chỉnh tương xứng với mức độ suy thoái môi trường do sản phẩm gây ra để khuyến khích kinh tế xanh.

Nâng cao hiệu quả thực thi chính sách đòi hỏi sự đầu tư mạnh mẽ vào hạ tầng công nghệ thông tin và chuyển đổi số ngành thuế. Cần mở rộng hệ thống hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền trên toàn quốc và tích hợp cơ sở dữ liệu lớn (Big Data) cùng trí tuệ nhân tạo để phát hiện sớm các hành vi gian lận. Đẩy mạnh công tác đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn và đạo đức công vụ cho đội ngũ cán bộ thuế. Đồng thời, cần tăng cường cơ chế phối hợp chia sẻ thông tin liên ngành giữa cơ quan thuế, hải quan, công an và các tổ chức tín dụng nhằm kiểm soát chặt chẽ các dòng tiền giao dịch thương mại.